Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 28-бабына түсініктеме. Айғақтар беру міндетінен босату

1. Ешкім өзіне, жұбайына (зайыбына) және жақын туыстарына қарсы айғақтар беруге міндетті емес, олардың шеңбері осы Кодекспен айқындалады.

2. Діни қызметшілер өздеріне тәубе ету кезінде сырын сеніп тапсырған адамдарға қарсы куәлік беруге міндетті емес.

3. Осы баптың бірінші және екінші бөліктерінде көзделген жағдайларда аталған адамдар айғақтар беруден бас тартуға құқылы және осы үшін қандай да бір жауаптылыққа тартылмайды.

28-бап сондай-ақ халықаралық құқық (Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 14-бабы 3-тармағының «g» тармақшасы) пен Конституцияның (77-бабы 3-тармағының 7) тармақшасы) қағидатының көрінісі болып табылады. Аталған нормалар ізгілік пен адамгершілік бастауларын жариялайды, оларды сақтау қажеттілігі қылмыстық процесте абсолютті және даусыз сипатқа ие. Бұл бір-бірімен жақын туыстық қатынастағы адамдардың айғақтар беруден куәлік иммунитеті туралы болып отыр (ҚПК-нің 7-бабы 11) тармақшасына түсініктемені қараңыз). Керісінше жағдайда бұл табиғатқа қайшы әрі адамгершілікке жатпайтын әрекет болып көрінер еді. Алайда бұл қылмыс жасаған адаммен жақын туыстық қатынастағы адамдардың, сондай-ақ айыпталушының міндеті емес, құқығы болып табылады. Аталған қағидат қылмыстық процестің басқа да қағидаттарымен (қорғалу құқығы, кінәсіздік презумпциясы, жеке адамның қол сұғылмаушылығы және т.б.) тығыз байланысты және қылмыстық процестің барлық сатыларында қолданылады.

Өзіне қатысты бар күдік бойынша айғақтар беру — күдіктінің құқығы (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 6) тармақшасы, 115-бабының 2-бөлігі); өзіне тағылған айып бойынша айғақтар беру — айыпталушының құқығы (ҚПК-нің 65-бабының 5-бөлігі).

Демек, аталған адамдар қылмыстық істі тергеп-тексеру барысында өздеріне қарсы айғақтар беруден бас тартуға да құқылы және бұл үшін ешқандай заңдық жауаптылыққа тартылмайды (ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 8) тармақшасы, 65-бабының 5-бөлігі, 216-бабының 2-бөлігі). Тек осылайша олар қылмыстық іс бойынша өздерінің заңдық қорғану мүмкіндіктерінің аясын тарылтуы мүмкін. Анықтаушының, тергеушінің міндеті — мұндай адамдарға олардың айғақтарының қылмыстық істі мәні бойынша дұрыс шешу үшін маңызын түсіндіру. Баса атап өтемін, бұл құқықты пайдалану немесе пайдаланбау (күдікке, айыптауға қатысты айғақтар беру немесе бермеу) — күдіктінің, айыпталушының сөзсіз құқығы.

3. Қағидат талаптарын қатаң сақтау ұстанымы күдіктіден өзіне қарсы тағылған күдікке қатысты көзқарасын анықтау кезінде де байқалады: жауаптың болмауы, жауап беруден бас тарту оның өзін кінәлі деп мойындамауымен теңестіріледі (ҚПК-нің 216-бабының 2-бөлігі); осыған ұқсас, сотталушыдан өзіне тағылған айыптың мәні туралы көзқарасын анықтау кезінде оның үнсіз қалуын заң оның кінәсін мойындамауы ретінде түсіндіреді және соған теңестіреді (ҚПК-нің 365-бабының 2-бөлігі); сотталушы сотта айғақтар беруден бас тартуы мүмкін (ҚПК-нің 367-бабының 2-бөлігі, 368-бабы 1-бөлігінің 1) тармақшасы). Мұндай жағдайларда айыпталушыдан, сотталушыдан қандай жолмен болса да айғақтар алу мақсатында рұқсат етілмеген әдістерді қолдануға сөзсіз тыйым салынады.

Өзіне және жақын туыстарына қарсы айғақтар беруден иммунитет қорғауға құқығы бар куәгерлерге, кәдімгі куәгерлерге, жәбірленушілерге де қолданылады. Егер олар осы құқықты пайдаланбай, жақын туысына қарсы айғақтар бергісі келсе, оларға (қорғауға құқығы бар куәгерден басқа) тергеуші көрінеу жалған айғақтар бергені үшін қылмыстық жауаптылық туралы ескертеді (ҚПК-нің 214-бабының 2-бөлігі, 370-бабының 2-бөлігі).

ҚПК діни қатынастар мен адамдардың діни сезімдерін де қорғайды, діни қызметшілерді өздеріне тәубе ету кезінде сырын сеніп тапсырған адамдарға қарсы куә ретінде жауап алуға тыйым салады (ҚПК-нің 78-бабы 2-бөлігінің 4) тармақшасы, 370-бабының 2-бөлігі). Барлық өзге жағдайларда олардан осы мәртебеде жауап алынуы мүмкін.

ҚПК-нің 28-бабында көзделген құқықтарды процеске қатысушыға түсіндірмеу, оларды толық емес немесе дұрыс түсіндірмеу қорғауға құқығы бар куәгердің, куәнің, жәбірленушінің, күдіктінің, айыпталушының айғақтарын қылмыстық іс бойынша дәлелдемелер ретінде жарамсыз деп тануға әкеп соғады (ҚПК-нің 112-бабы 1-бөлігінің 2) тармақшасы).

Осы пайымдаулар аясында куәлік иммунитеті құқығы қылмыстық процестің басқа қатысушыларына (азаматтық талапкерге, азаматтық жауапкерге және т.б.) қолданылмайтынын ескеру маңызды.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы — Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар