Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 131-бабына түсініктеме. Қорлау

1. Қорлау, яғни басқа адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін әдепсіз нысанда кемсіту —

айлық есептік көрсеткіштің жүз есесіне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не жүз жиырма сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға жазаланады.

2. Дәл сол әрекет жария түрде немесе бұқаралық ақпарат құралдарын не телекоммуникация желілерін пайдалана отырып жасалса —

айлық есептік көрсеткіштің екі жүз есесіне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не жүз сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға жазаланады.

Қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі қорлаудан, яғни басқа адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін әдепсіз нысанда кемсітуден көрінеді.

Қылмыстық теріс қылықтың объектісі адамның ар-намысы мен қадір-қасиеті болып табылады.

Объективтік жағы жәбірленушінің жеке басына теріс баға беру арқылы әдепсіз нысанда білдірілген, басқа адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін кемсітуге бағытталған әрекеттерден тұрады. Әдепсіз нысан жәбірленушіде реніш пен қорлану сезімін тудыруға бағытталған және қоғамдағы адамдардың жалпыға бірдей танылған мінез-құлық қағидаларына қайшы келеді. Теріс бағаның әдепсіз нысанда білдірілген-білдірілмегені туралы мәселені шешу кезінде сот қоғамымыздың адамгершілік нормаларын негізге алуға тиіс, тек жәбірленушінің оны қалай қабылдағанына ғана сүйенбеуі керек, өйткені оның өзін-өзі бағалауы шамадан тыс жоғары болуы және өзіне қатысты кез келген сын пікірлерді қорлау деп қабылдауы мүмкін. Жәбірленушіге берілген теріс бағаның шындыққа сәйкес келетін-келмейтіні маңызды емес.

Ар-намыс пен қадір-қасиетті кемсіту жәбірленушіге қатысты әдепсіз түрде сөйлесу арқылы жүзеге асырылады. Қорлау жария түрде де, оңаша да, тікелей жәбірленушінің өзіне немесе ол болмаған кезде үшінші тұлғалар арқылы (кінәлі адам қорлау фактісі жәбірленушіге белгілі болады деп болжайды) айтылуы мүмкін. Қорлау нақты бір адамға немесе нақты адамдарға қатысты білдірілуге тиіс. Мысалы, қоғамдық орында ешкімнің жеке басына бағытталмаған бейәдеп сөздермен балағаттау бұзақылық ретінде сараланады.

Қатаң нысанда айтылған сын ескертпелері, нақты бір адам туралы теріс пікірлер, оның жағымсыз қасиеттерін атап көрсету, мінезінің кемшіліктеріне назар аудару, егер олар әдепті, сыпайы нысанда айтылса, қорлау құрамын құрамайды.

Сот тәжірибесінде қорлауды бұзақылықтан ажыратуда қиындықтар туындауы мүмкін. Олардың туындау себебі бұзақылық құрамының күрделі құрылымында жатыр, мұндай жағдайда бұзақылық әрекеттер белгілі бір жағдайларда сырттай қарағанда адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғу ретінде көрінуі мүмкін.

Бұзақылық әрекеттер көбінесе қорлайтын нысанда жүзеге асырылады: азаматтарға тиісу, бейәдеп сөздер қолдану және азаматтардың қадір-қасиетін кемсітетін өзге де сөздер мен әрекеттер жасау. Мұндай жағдайларда бұзақылықты қорлаудан ажырату қасақаналықтың бағыттылығына қарай жүргізіледі. Бұзақылық қоғамдық тәртіпті бұзуға бағытталған, ал қорлау нақты адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетін кемсітуге бағытталған.

Егер қорлауды кінәлі адам қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзу кезінде жасаса, қорлау бұзақылық құрамымен қамтылады.

Аталған қылмыстық құқық бұзушылықтарды ажырату үшін оларды жасау жағдайы мен тәсілі маңызды мәнге ие. Отбасылық ортада, туыстар арасында, жеке бас араздығынан, жәбірленушілердің дұрыс емес әрекеттерінен туындаған жеке адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қарсы әртүрлі әрекеттер ҚК-нің 131-бабы бойынша саралануға тиіс.

Қорлауды бұзақылықтан ажырату кезінде мұндай әрекеттер бұзақылық ретінде тек кінәлі адамға айқын көрінетін қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзумен қатар жасалған және қоғамға анық құрметтемеушілік білдірген жағдайларда ғана саралануы мүмкін екенін ескеру қажет. Егер бұзақылық жасау барысында қорлау әрекеттері орын алса, мұндай әрекеттер қосымша саралауды қажет етпейді, өйткені олар бұзақылық құрамымен толық қамтылады.

Қылмыстық теріс қылық құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Демек, жәбірленушінің жеке немесе әлеуметтік қасиеттеріне қатысты әдепсіз нысанда қорлайтын сөз айтылған немесе ишара жасалған сәттен бастап әрекет аяқталған болып есептеледі.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы «Жеке айыптау істері бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2-1-тармағында былай делінген: «Жеке айыптау істерінің соттылығын айқындау кезінде ҚПК-нің 314-бабының қылмыстық істің қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жердегі сотта қаралуға жататындығы туралы ережелерін сақтау қажет.

ҚК-нің 131-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтар туралы істердің соттылығын айқындау кезінде мынадай ережелерді басшылыққа алу қажет. Қорлау құрамы қорлау өзіне бағытталған адам оны естіген (алған) кезде аяқталған болып есептеледі. Осыған байланысты адресатқа пошта немесе факсимильдік байланыс арқылы, әлеуметтік желілер арқылы хабарлама жіберу жолымен не телефон арқылы ауызша нысанда білдірілген қорлау фактісі бойынша қылмыстық істер қорлау айтылған адам орналасқан жердегі сотта қаралуға тиіс».

Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам басқа тұлғаның ар-намысы мен қадір-қасиетін әдепсіз нысанда кемсітетін әрекеттер жасап жатқанын сезінеді, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындауын алдын ала біледі және соны қалайды.

Субъективтік жағы бойынша қорлау бұзақылықтан ерекшеленеді. Қорлайтын сөздер мен әрекеттердің себептері жеке бас араздығымен байланысты болса, бұзақылықтың себептері қоғамға анық құрметтемеушілікпен байланысты болады.

Субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚК-нің 131-бабының 2-бөлігінде жария түрде немесе бұқаралық ақпарат құралдарын не телекоммуникация желілерін пайдалана отырып жасалған қорлау үшін жауаптылық көзделген.

ҚК-нің 131-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар