Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 119-бабы. Қауіпті жағдайда қалдыру туралы түсіндірме
- 1. Кәмелетке толмағандығына, қарттығына, ауруына немесе өзге де дәрменсіз күйіне байланысты өзін-өзі сақтау шараларын қабылдау мүмкіндігінен айырылған, өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайда тұрған адамды кінәлі адамның оған көмек көрсету мүмкіндігі бола тұра немесе ол адамға қамқорлық жасауға міндетті бола тұра не оны өзі өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайға ұшыратқан кезде көрінеу көмексіз қалдыруы —
- бір жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не бір жүз жиырма сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не қырық бес тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.
- 2. Абайсызда көмексіз қалдырылған адамның денсаулығына ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруге әкеп соққан дәл сол әрекет —
- екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
- 3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда көмексіз қалдырылған адамның өліміне әкеп соққан әрекет —
- үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
- 4. Екі немесе одан да көп адамның өліміне абайсызда әкеп соққан осы баптың бірінші бөлігінде көзделген әрекет —
- бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2, 3 және 4-бөліктері — қылмыстар) кәмелетке толмағандығына, қарттығына, ауруына немесе өзге де дәрменсіз күйіне байланысты өзін-өзі сақтау шараларын қабылдау мүмкіндігінен айырылған, өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайда тұрған адамды көрінеу көмексіз қалдырудан көрінеді.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі өзін-өзі сақтау шараларын қабылдау мүмкіндігінен айырылған адамның өмірі мен денсаулығы болып табылады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтан жәбірленуші болып мынадай белгілері бар адам танылады: а) өмірі мен денсаулығы үшін қауіпті жағдайда тұрған және б) өзін-өзі сақтау шараларын қабылдау мүмкіндігінен айырылған адам. Қылмыстық құқық бұзушылықты дұрыс саралау осы екі белгінің де болуын анықтауды көздейді.
Өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдай деп адамның ағзасының, психикасының жай-күйін немесе қоршаған ортаның сол адам үшін өлімнің туындау немесе денсаулыққа зиян келтіру қаупін тудыратын жағдайын түсіну қажет. Қауіпті жағдай жәбірленушінің ағзасына ықпал ететін екі ықтимал факторлар тобының қарқынды әсер етуімен сипатталады: сыртқы орта факторлары (мысалы, өрт, су тасқыны, жер сілкінісі және т.б.); ішкі факторлар, олардың қатарына, атап айтқанда, аштықты, ауруды, алған жарақатты жатқызу қажет.
Қауіпті факторлардың әсер ету қарқындылығы өлімнің туындауының немесе денсаулыққа зиян келтірудің нақты қаупін тудыратындай жеткілікті жоғары болуы тиіс.
Қылмыстық жауаптылықтың туындауының қажетті шарты жәбірленушінің мына төрт себептің біріне: жасына толмауына, қарттығына, ауруына немесе дәрменсіздігіне байланысты өзін-өзі сақтау шараларын қабылдау мүмкіндігінің болмауы болып табылады.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 23-бабына сәйкес, жас балалар деп он төрт жасқа толмаған адамдар түсініледі.
Қарттықты анықтау кезінде әрбір нақты жағдайда адамның физикалық және психикалық сипаттамаларын оған төнген қауіптің сипатымен салыстыру қажет.
ҚК-нің 119-бабында жәбірленушінің жасына немесе ауруына байланысты емес дәрменсіздігі де баламалы белгілердің бірі ретінде аталған. Кез келген адам өзінің сипаттамаларына қарамастан, белгілі бір жағдайда төнген қауіп алдында дәрменсіз күйге түсіп, қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың жәбірленушісіне айналуы мүмкін (жарақат алу, шаршау, су тасқыны салдарынан сыртқы әлемнен оқшаулану, ғимарат қабырғаларының құлауынан үйінді астында қалу). Осы тұрғыдан алғанда, заң шығарушының ҚК-нің 119-бабында қолданған дәрменсіздік ұғымы ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында, 106-бабының 2-бөлігінде, 107-бабының 2-бөлігінде көзделген ұғымға қарағанда мазмұны жағынан анағұрлым кең болып табылады.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінің объективтік жағы екі баламалы белгіден тұрады: а) жәбірленушіні кінәлі адамның бұған дейінгі мінез-құлқына байланысты емес қауіпті жағдайда көрінеу көмексіз қалдыруы (таза әрекетсіздік); б) адамды қауіпті жағдайға ұшырату және оны өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайда қалдыруы (аралас әрекетсіздік). Егер субъект басқа адамды өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайға ұшыратып, кейіннен жағымсыз салдардың алдын алу үшін уақтылы және нәтижелі әрекеттер жасаса, ҚК-нің 119-бабы бойынша жауаптылық туындамайды.
Жәбірленушінің өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдай кінәлі адам оны көмексіз қалдырған сәтте нақты орын алғанын анықтау маңызды.
Егер қауіпті жағдай субъект жәбірленушіні тастап кеткеннен кейін туындаса, ҚК-нің 119-бабы бойынша жауаптылық жоққа шығарылады.
Әрекетсіздік үшін қылмыстық жауаптылықтың туындауы үшін мынадай шарттардың болуы қажет:
кінәлі адам жәбірленушіге қамқорлық жасауға міндетті болған;
кінәлі адам осы тұлғаға көмек көрсету мүмкіндігіне ие болған.
Көмек көрсету міндеті туыстық немесе соған жақын қатынастардан (ата-аналар — балалар, қорғаншы — қамқорлықтағы адам), қызметтік жағдайдан (балабақша тәрбиешісі, мектептегі мұғалім, туристік топтың нұсқаушысы), еңбек немесе азаматтық-құқықтық шарттан (бала күтуші, жеке күзетші, ауыр науқас адамның күтушісі) туындайды. Егер сөз медицина қызметкері туралы болса, жасалған әрекет арнайы норма бойынша, ҚК-нің 320-бабында көзделген науқасқа медициналық көмек көрсетпеу ретінде сараланады. Сонымен бірге, ҚК-нің 320-бабын құрастыру кезінде заң шығарушының шешімі толықтай дұрыс болмағанын атап өткім келеді. Мұның мәніне ҚК-нің 119-бабын ҚК-нің 320-бабынан ажырату кезінде төменде тоқталамын.
Қылмыстық заңның өзі жәбірленушіні өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайға өз қолымен ұшыратқан адамға көмек көрсету міндетін жүктейді. Оның үстіне, мұндай жағдайға ұшырату тиісті міндетті әрекеттің құқыққа қайшы немесе құқыққа сай, кінәлі немесе кінәсіз деп бағалануына қарамастан туындатады. ҚК-нің 119-бабы бойынша қылмыстық жауаптылықтың екінші шарты адамның көмек көрсету мүмкіндігінің болуы болып табылады. Субъектіде мұндай мүмкіндіктің бар немесе жоқ екендігі туралы қорытынды істің барлық нақты мән-жайларын: қалыптасқан жағдайды, кінәлі адамның физикалық және психикалық қасиеттерін, оның кәсіби және өзге де дағдыларын, тәжірибесін, тиісті құралдардың болуын және т.б. талдау негізінде жасалуы мүмкін.
Егер адам тиісті түрде әрекет ету мүмкіндігінен біржақты түрде айырылған болса, мысалы, еңсерілмейтін күштің салдарынан, ҚК-нің 119-бабы бойынша жауаптылық жоққа шығарылады.
Объективтік жағы кінәлі адамның әрекетсіздігімен сипатталады.
Қылмыстық құқық бұзушылық құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылық жәбірленушіге көмек көрсету жөніндегі міндеттердің орындалмаған сәтінен бастап, зиянды салдардың туындаған-туындамағанына қарамастан аяқталған болып есептеледі. Алайда егер адам көмек көрсету қажеттілігі туралы тиісті органдарға уақтылы хабарлау шараларын қабылдаса, қылмыстық құқық бұзушылық құрамы болмайды.
Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады, яғни кінәлі адам өмірі мен денсаулығы үшін көрінеу қауіпті жағдайда тұрған адамға тиісті көмек көрсетуге міндетті екенін және нақты мүмкіндігі бар екенін сезінеді әрі көмек көрсетуден саналы түрде жалтарады.
Өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайда тұрған адамды «көрінеу» көмексіз қалдыру деп кінәлі адамның жәбірленушінің өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайды сезінген және оның өз бетінше медициналық көмекке жүгіне алмайтындығын түсінген жағдайларын ұғыну қажет. Қауіпті жағдайда қалдыру құрамындағы кінә үш мән-жайды субъектінің сезінуімен сипатталады: 1) басқа адамның өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайдың болуын; 2) қандай да бір құқықтық актіден туындайтын оған көмек көрсету міндетінің болуын; 3) басқа адамға көмек көрсету мүмкіндігінің болуын, сондай-ақ мұндай көмекті көрсетуді қаламауын. Осы шарттардың кез келгенінің болмауы ҚК-нің 119-бабы бойынша қауіпті жағдайда қалдырғаны үшін қылмыстық жауаптылықты жоққа шығарады.
Себептері әртүрлі болуы мүмкін: немқұрайлылық, қорқақтық, кек алу және т.б.
Субъектісі арнайы — он алты жасқа толған, есі дұрыс, өмірі мен денсаулығы үшін көрінеу қауіпті жағдайда тұрған адамға қамқорлық жасауға міндетті жеке тұлға. Мұндай міндет кінәлі адамның кәсібінен, шарттан, оның бұған дейінгі мінез-құлқынан туындауы мүмкін.
Ауырлататын және аса ауырлататын құрамдарға сондай-ақ абайсызда көмексіз қалдырылған адамның денсаулығына ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіруге әкеп соққан әрекет (2-бөлік), ҚК-нің 119-бабының 1-бөлігінде көзделген, абайсызда көмексіз қалдырылған адамның өліміне әкеп соққан әрекет (3-бөлік) және ҚК-нің 119-бабының 1-бөлігінде көзделген, екі немесе одан да көп адамның өліміне абайсызда әкеп соққан әрекет (4-бөлік) жатады.
ҚК-нің 119-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты «Медициналық көмек көрсетпеу» деп аталатын ҚК-нің 320-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтан ажырату қажет.
ҚК-нің 119-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтан айырмашылығы, оның объектісі өзін-өзі сақтау шараларын қабылдау мүмкіндігінен айырылған адамның өмірі мен денсаулығын қорғауды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады, ал ҚК-нің 320-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың тікелей объектісі медициналық көмек көрсетуге қатысты белгіленген қағидалардың сақталуына бағытталған қоғамдық қатынастар болып табылады.
ҚК-нің 119-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі жәбірленушіге көмек көрсету мүмкіндігі болған немесе оған қамқорлық жасауға міндетті болған не оны өмірі мен денсаулығы үшін қауіпті жағдайға ұшыратқан адам болып табылады, ал ҚК-нің 320-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі заңға немесе арнайы қағидаға сәйкес кәсібіне байланысты көмек көрсетуге міндетті медициналық және өзге де қызметкер болып танылады.
Айырмашылықтар қылмыстық құқық бұзушылықтардың объективтік және субъективтік жақтарында да бар. Қауіпті жағдайда қалдыру кезінде қоғамдық қауіпті салдардың туындауы (1-бөліктің негізгі құрамы бойынша) міндетті емес, ал науқасқа көмек көрсетпеу кезінде денсаулыққа зиян келтіру объективтік жақтың міндетті белгісі болып табылады. Субъективтік жағына қатысты айтар болсақ, қауіпті жағдайда қалдыру қасақана жасалатын құқық бұзушылық болып табылады, ал науқасқа көмек көрсетпеу жалпы алғанда кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады.
ҚК-нің 119-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты сондай-ақ «Жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалу» деп аталатын ҚК-нің 347-бабында көзделген әрекеттен ажырату қажет. Қауіпті жағдайда қалдыру кезінде тікелей объект, жоғарыда атап өтілгендей, өзін-өзі сақтау шараларын қабылдау мүмкіндігінен айырылған адамның өмірі мен денсаулығын қорғауды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады, ал жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалудың объектісі автомобиль және қалалық рельсті көлік құралдарының қозғалысы немесе оларды пайдалану қауіпсіздігі саласындағы белгіленген қағидалардың сақталуына бағытталған қоғамдық қатынастар болып табылады.
Аталған қылмыстық құқық бұзушылықтардың объективтік жақтарындағы айырмашылық қоғамдық қауіпті әрекеттің, оны жасау орны мен жағдайының ерекшелігінде көрінеді. Қауіпті жағдайда қалдыру кезінде қоғамдық қауіпті әрекеттің орны, жағдайы мен мән-жайларының маңызы жоқ, ал ҚК-нің 347-бабы бойынша адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін әрекет тек жол-көлік оқиғасы болған жерде және сол оқиғаның жағдайында жасалуы мүмкін.
Қауіпті жағдайда қалдырудың субъектісі жәбірленушіге көмек көрсету мүмкіндігі болған немесе оған қамқорлық жасауға міндетті болған не жәбірленушіні өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайға ұшыратқан адам (яғни арнайы субъект) болуы мүмкін. Жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалудың субъектісі де арнайы болып табылады, бірақ оның басқа арнайы белгілері бар — көлік құралын басқарған және жол жүрісі қағидаларын немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзған адам.
Тиісінше, егер жол-көлік оқиғасы кезінде жәбірленуші өз кінәсінен немесе жол қозғалысының басқа қатысушыларының кінәсінен зардап шексе, ал жүргізуші соған қарамастан оны көмексіз қалдырса (мысалы, автокөлігінің алдынан кенеттен шыққан жаяу жүргіншіні қағып кетіп, оқиға орнынан кетіп қалса), тиісті шарттар болған жағдайда әрекет жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалу құрамын құрамайтындықтан, жүргізушінің әрекеттері ҚК-нің 119-бабы бойынша саралануға тиіс.
ҚК-нің 119-бабында көзделген әрекетті сондай-ақ «Апатқа ұшыраған адамдарға кеме капитанының көмек көрсетпеуі» деп аталатын ҚК-нің 357-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтан да ажырату қажет. ҚК-нің 357-бабында көзделген әрекет ҚК-нің 347-бабы сияқты көліктік қылмыстық құқық бұзушылықтарға жататындықтан, тиісінше, қауіпті жағдайда қалдырудан айырмашылықтар қылмыстың объектісінде де болады. Жалпы алғанда, су жолында апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсетпеу ҚК-нің 119-бабына қатысты арнайы норма болып табылады. ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігінде «Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы» туралы көзделген жалпы қағидаға сәйкес, мұндай жағдайларда қылмыстар жиынтығы болмайды және кеме капитанының қылмыстық жауаптылығы тек ҚК-нің 357-бабы бойынша туындайды.
Кеме капитанының нақты көмек көрсетуі, ең алдымен, оның бағынысты қызметкерлерге қатысты өкімдік өкілеттіктерінде көрінеді. Тиісінше, егер экипаж мүшелері капитанның қазаға ұшырау қаупі төнген адамдарды құтқару жөніндегі бұйрықтары мен өкімдерін орындамаса, олардың әрекетсіздігі ҚК-нің 119-бабы «Қауіпті жағдайда қалдыру» бойынша саралануға тиіс.
Апатқа ұшыраған кеменің капитаны өз жолаушылары мен экипаж мүшелеріне көмек көрсетпеген жағдайда, оның әрекетсіздігі ҚК-нің 119-бабы «Қауіпті жағдайда қалдыру» бойынша саралануға тиіс. Адамдарды өмірі мен денсаулығы үшін қауіпті жағдайда қалдыру жәбірленушілердің дәрменсіздігі салдарынан өзін-өзі сақтау шараларын қабылдау мүмкіндігі болмаған жағдайда көрінеу жасалуға тиіс. Қылмыстық жауаптылықтың негізі капитанның бастапқыда оның кәсіби қызметін реттейтін нормативтік құқықтық актілерге сәйкес экипаж мүшелері мен кемеде жүрген барлық адамдарға қамқорлық жасауға міндетті болуымен және сонымен қатар олардың өмірін сақтап қалу үшін нақты көмек көрсету мүмкіндігінің болуымен айқындалады.
ҚК-нің 119-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
ҚК-нің 119-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 119-бабының 3 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
Исидор Шамилұлы Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсіндірмесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Хат жолдаулар
