Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 115-бабына. Қорқытуға түсініктеме
Өлтiремiн немесе денсаулыққа ауыр зиян келтiремiн деп, сол сияқты жеке адамға қатысты өзге де ауыр күш қолданумен не мүлiктi өртеу, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауiптi тәсiлмен жоямын деп қорқыту, егер осы қорқытуды iске асырады деп қауiптенуге жеткiлiктi негiздер болса – жүз жиырма айлық есептiк көрсеткiшке дейiнгi мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не жүз жиырма сағатқа дейiнгi мерзiмге қоғамдық жұмыстарға тартуға не отыз тәулiкке дейiнгi мерзiмге қамаққа алуға жазаланады.
Қоғамдық қауіптілігі түсіндіріліп отырған қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі мынада: құқық қолдану тәжірибесі көрсетіп отырғандай, кінәлі адам кейіннен өз қорқытуын жиі жүзеге асырады. Осыған байланысты қорқытқаны үшін қылмыстық жауаптылық белгілеу белгілі бір дәрежеде азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, ауыр қылмыстардың алдын алуға мүмкіндік береді.
Қылмыстық теріс қылықтың объектісі – өмір мен денсаулық, өйткені дәл осы құндылықтар аталған қылмыстық қол сұғушылық кезінде қауіпке ұшырайды, оларға зиян келтіру қатері төнеді.
Объективтік жағы адам өлтіремін немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіремін деп, сол сияқты жеке адамға қатысты өзге де ауыр күш қолданумен не мүлікті өртеу, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жоямын деп қорқытудан, егер осы қорқытуды іске асырады деп қауіптенуге жеткілікті негіздер болса, көрініс табады.
Қорқыту – адамға психикалық әсер ету арқылы оны үрейлендіру. Қорқытуды білдіру тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін: ауызша немесе жазбаша түрде, тікелей жәбірленушінің өзіне немесе үшінші тұлғалар арқылы, не оның жақындары арқылы жеткізілуі мүмкін; телефонды, телеграфты, факсты пайдалану арқылы да жасалуы мүмкін. Ең бастысы, қорқыту нақты бір адамға бағытталуы тиіс. Белгісіз адамдар тобына қатысты қорқытулар ҚК-нің 115-бабымен қамтылмайды, бірақ белгілі бір жағдайларда өзге қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамын құрауы мүмкін (мысалы, ҚК-нің 174-бабында көзделген).
Қорқыту болашаққа бағытталуы немесе тікелей сипатта болуы мүмкін. Осы құрамның міндетті белгісі – қорқытудың шынайылығы, яғни оны жүзеге асырады деп қауіптенуге жеткілікті негіздердің болуы. Бұл жәбірленушінің қорқытуды бос немесе әзіл ретінде айтылған сөз емес, оны жүзеге асырудың нақты ниеті ретінде қабылдайтынын білдіреді. Қорқытудың шынайылығын бірқатар факторлар айғақтауы мүмкін: нақты жағдай, ахуал, орын, уақыт, кінәлінің мінездемесі, оның мінез-құлқының сипаты, бұрын сотталғандығы және басқалары. Мәселен, қорқыту оны жүзеге асыру үшін тиісті құралдарды іздестірумен, кездейсоқ дау немесе жанжал кезінде емес, елеулі жанжал барысында айтылған сөздермен қатар жүрсе, оны шынайы деп тануға болады.
Жәбірленушінің қорқытуды субъективті қабылдауы оны жүзеге асырудан қауіптенудің объективті негіздеріне сүйенуі тиіс. Сонымен бірге кінәлінің айтқан қорқытуын болашақта іс жүзінде жүзеге асыруға ниеті болған-болмағаны маңызды емес, болжамды жәбірленушінің оны осылай деп санауы жеткілікті.
Қорқытудың шынайылығы әрбір нақты жағдайда істің барлық нақты мән-жайлары ескеріле отырып белгіленеді. Кінәлі адам зорлық-зомбылық қолдану туралы белгісіз сипаттағы қорқытулар айтқан жағдайларда, адамның әрекеттерінде ҚК-нің 115-бабында көзделген қылмыстық теріс қылық құрамының бар-жоғын тану мәселесі істің барлық мән-жайларын: қылмыстық құқық бұзушылық жасалған орынды және уақытты, жәбірленушіні қорқыту үшін пайдаланылған заттардың сипатын, қорқытуды субъективті қабылдауды, қандай да бір нақты демонстрациялық әрекеттердің жасалуын және т.б. ескере отырып шешілуі қажет.
Егер орташа ауырлықтағы зиян келтірумен, одан да жеңілірек, Қылмыстық кодекстен алып тасталған жеңіл зиян келтірумен, беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді таратумен қорқыту орын алса, ҚК-нің 115-бабы бойынша жауаптылық туындамайды, өйткені бұл жағдайда қорқытудың мазмұны өзгеше. Мұндай қорқыту түрлері үшін қылмыстық жауаптылық қорқыту басқа қылмыстық құқық бұзушылықты жасаудың тәсілі болған жағдайда ғана туындауы мүмкін (мысалы, ҚК-нің 116, 123, 125, 194-баптарында көзделген).
Егер зорлық-зомбылықтың (денсаулыққа келтірілетін зиянның) белгілі бір дәрежесін нақтылау мүмкін болмаса және ол жәбірленуші мен қорқытушы тарапынан анық көзделмесе, онда оны адамның өміріне немесе денсаулығына қауіпті емес күш қолданумен қорқыту ретінде қарастыру қажет.
Қорқыту бір рет немесе бірнеше рет жасалуы мүмкін. Бір адамға бағытталған немесе қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің бірыңғай пиғылымен жүзеге асырылған, адам өлтірумен немесе денсаулыққа ауыр зиян келтірумен, сол сияқты жеке адамға қатысты өзге де ауыр күш қолданумен не мүлікті өртеу, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жоюмен қорқытудың бірнеше рет қайталануы жиынтығында қылмыстық теріс қылықтар құрамын құрмайды және біртұтас жалғасқан қылмыстық құқық бұзушылық ретінде сараланады. Егер қорқыту екі немесе одан да көп адамға бағытталса, мұндай қорқыту қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің бірыңғай ниетін білдірген жағдайда, жасалған әрекет бір қылмыстық құқық бұзушылық ретінде сараланады; керісінше жағдайда жасалған әрекет қылмыстық құқық бұзушылықтардың нақты жиынтығын саралау қағидалары ескеріле отырып бағаланады.
Адам өлтірумен немесе денсаулыққа ауыр зиян келтірумен қорқыту психикалық зорлық-зомбылық болып табылады. Бұл әрекет адам өлтіруге және денсаулыққа ауыр зиян келтіруге оқталудан кінәлінің жәбірленушінің өмірін қию немесе оған ауыр зиян келтіру мақсатын көздемеуімен және қорқытуды іс жүзінде орындауға бағытталған ешқандай әрекеттер жасамауымен ерекшеленеді.
Мүлікті өртеу, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жоямын деп қорқытқан кезде объект болып жәбірленушінің меншігі табылады.
Қылмыстық теріс қылық құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады және қорқыту айтылған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.
Субъективтік жағы тікелей қасақаналық түріндегі кінәмен сипатталады. Кінәлі адам өзінің әрекеттерімен қорқыту білдіріп отырғанын түсінеді және осы әрекеттерді жасауды қалайды.
Қорқыту тек тікелей қасақаналықпен жасалуы мүмкін.
Жанама қасақаналықпен немесе абайсызда жасалған әрекет қорқыту құрамын құрай алмайды.
Осы қылмыстық теріс қылықтың себептері әртүрлі және саралауға әсер етпейді.
Түсіндіріліп отырған бапқа қылмыстық-құқықтық тұрғыдан дұрыс баға беру үшін қорқытудың мақсатын анықтау маңызды, өйткені олардың кейбіреулері кінәнің мазмұнын өзгерте отырып, өзге қылмыстық құқық бұзушылық құрамының бар екенін көрсетуі мүмкін (мысалы, зорлау құрбанының қарсылығын басу мақсатында адам өлтірумен қорқыту). ҚК-нің 115-бабы бойынша саралауға неғұрлым ауыр басқа қылмыстың (мысалы, қарақшылықтың және т.б.) объективтік жағының элементі болып табылмайтын қорқыту жатады.
Мүлікті өртеу, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жоямын деп қорқытудың террористік актімен (ҚК-нің 255-бабы) ұқсастығы бар. Террористік акт жарылыс жасау, өртеу немесе адамдардың қаза табу қаупін, елеулі мүліктік залал келтіру қаупін не өзге де қоғамдық қауіпті салдардың туындау қаупін тудыратын басқа да әрекеттер жасау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Айырмашылығы – террористік актінің міндетті белгісі белгілі бір мақсаттың болуы: қоғамдық қауіпсіздікті бұзу, халықты үрейлендіру, Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының, шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның шешім қабылдауына ықпал ету, соғысты арандату не халықаралық қатынастарды шиеленістіру. Түсіндіріліп отырған бап мүлікті өртеу, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жою туралы қорқыту аталған мақсатсыз жасалған жағдайда қолданылуы тиіс.
Субъектісі – он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға. Егер кінәлі адам қорқытумен шектелмей, адам өлтіруді немесе денсаулыққа осындай зиян келтіруді жасау үшін жағдай жасауға бағытталған өзге әрекеттерді немесе осы әрекеттерді тікелей жасауға бағытталған әрекеттерді жүзеге асырса, жауаптылық ҚК-нің тиісті бөлігінде көзделген 99-бап немесе ҚК-нің 106-бабы бойынша қылмысқа дайындалғаны немесе қылмысқа оқталғаны үшін туындайды. Адам өлтірумен немесе денсаулыққа ауыр зиян келтірумен қорқыту өзге де күш қолданылатын қылмыстың объективтік жағының элементі болуы мүмкін (192-бап). Мұндай жағдайда ол қосымша дербес саралауды қажет етпейді.
ҚК-нің Ерекше бөлімінде қоғамдық пайдалы қызметіне байланысты белгілі бір санаттағы адамдарға қатысты қорқытқаны үшін жоғары жауаптылық көздейтін бірқатар баптарды кездестіруге болады. Мұндай арнайы құрамдарға, мысалы, ҚК-нің 380, 380-2, 409-баптары, 429-бабының 4-бөлігі жатады. Бұл жағдайда кінәлі адам жәбірленушінің жеке басына ғана емес, заң шығарушының көзқарасы бойынша негізгі болып табылатын өзге де объектіге, атап айтқанда, басқару және сот төрелігі тәртібіне қол сұғады. Мұндай жағдайларда ҚК-нің 115-бабы жалпы норма ретінде көрініс табады.
ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігіне сәйкес, егер бір және сол әрекет ҚК-нің тиісті баптарының жалпы және арнайы нормаларының белгілеріне сәйкес келсе, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болмайды және қылмыстық жауаптылық ҚК-нің Ерекше бөлімінің арнайы норманы қамтитын бабы бойынша туындайды. Осылайша, туындайтын бәсекелестікті қорқытудың арнайы түрлерінің пайдасына шешу қажет, ал ҚК-нің 115-бабы қолданылуға жатпайды.
ҚК-нің 115-бабын қарастыруды аяқтай отырып, мынадай жайтты атап өткім келеді: менің ойымша, заң шығарушы бұл әрекетті қылмыстық теріс қылықтарға негізсіз жатқызған (заң шығарушы мұны жиі жасайды). Мұндай шешімнің негізіне ғылыми тұрғыдан негізделген қылмыстандыру (қылмыссыздандыру) және жазалауды белгілеу (жазаны жеңілдету) факторлары алынбағанын дәлелдеудің қажеті жоқ. Қорқытқаны үшін жауаптылыққа арналған арнайы зерттеулерде отандық және шетелдік авторлар олардың жасалған зорлық-зомбылық қылмыстарының елеулі пайызын құрайтынын көрсетеді. ҚК-нің 10-бабының 3-бөлігінде қамтылған қылмыстық теріс қылықтың заңнамалық анықтамасын «адам өлтірумен немесе денсаулыққа ауыр зиян келтірумен, сол сияқты жеке адамға қатысты өзге де ауыр күш қолданумен не мүлікті өртеу, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жоямын деп» қорқытумен байланысты әрекетпен қалайша салыстыруға болады?
ҚК-нің 115-бабында көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.*
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
