Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 110-бабы. Азаптау (Истязание) туралы түсініктеме
1. Егер бұл әрекет денсаулыққа ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруге әкеп соқпаса, ұрып-соғуды жүйелі түрде жасау немесе өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері арқылы тәндік немесе психикалық азап келтіру —
бір мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Дәл сол әрекет:
1) кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі адамға немесе кінәлі адамға көрінеу дәрменсіз жағдайда не кінәлі адамға материалдық немесе өзге де тәуелділікте тұрған адамға, сондай-ақ ұрланған немесе кепілге алынған адамға қатысты;
2) екі немесе одан да көп адамға қатысты;
3) кінәлі адамға жүктілігі көрінеу белгілі әйелге қатысты;
4) азаптауды қолдану арқылы;
5) жалдау бойынша;
6) әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық уәжі бойынша жасалса, —
төрт жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қинаудың қоғамдық қауіптілігі оның зорлық-зомбылық, қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас жасау арқылы қылмыстық заңмен қорғалатын құқыққа — адамның денсаулығына қол сұғуында болып табылады.
Қинау үшін жауаптылық белгілеуден Қазақстан заң шығарушысының негізгі халықаралық актілерге сәйкес болуға ұмтылысы байқалады. Қазіргі уақытта азаптаулар мен қатыгез қарым-қатынастың басқа да түрлері мәселелері бойынша БҰҰ Бас Ассамблеясы 1996 жылғы 16 желтоқсанда қабылдаған Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт қолданылады. Пактінің 7-бабында: «Ешкім де азаптауға немесе қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе оның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасқа немесе жазаға ұшыратылмауға тиіс» деп жазылған. Бұл мәселеге 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 5-бабы да арналған. Адам құқықтары жөніндегі 1950 жылғы Еуропалық конвенцияда азаптаулардың және адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынастың немесе жазаның алдын алу жөніндегі ережелер бекітілген.
ҚР Конституциясының 17-бабының 2-тармағына сәйкес, ешкім де азаптауға, зорлық-зомбылыққа, басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасқа немесе жазаға ұшыратылмауға тиіс.
Қылмыстың объектісі — адамның денсаулығы.
Объективтік жағы жәбірленушіге денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіруге әкеп соқпаған жағдайда, ұрып-соғуды жүйелі түрде жасау немесе өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау арқылы тәндік немесе психикалық азап келтіруден көрінеді.
Қинаудың тәсілдерінің бірі — ұрып-соғуды жүйелі түрде жасау арқылы тәндік немесе психикалық азап келтіру. Қылмыстық құқықта «жүйелілік» деп құқыққа қайшы әрекеттерді кемінде үш рет жасауды түсінеді. Қинауға қатысты ұрып-соғуды жүйелі түрде жасау тек мерзімді түрде жасалатын зорлық-зомбылық әрекеттерінің көп мәрте қайталануын ғана емес, сонымен қатар олардың өзара байланысын, ішкі бірлігін, кінәлі адамның бір жәбірленушіге қатысты белгілі бір мінез-құлық бағытын қалыптастыруын білдіреді. Мұндай жағдайда соңғысына тәндік ауырсыну мен психикалық азап келтіріледі.
Ұрып-соғу — денсаулыққа зиян келтірмеген, бірақ тәндік ауырсыну туғызған соққылар жасау немесе өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау. Ұрып-соғудың міндетті белгісі — оның жүйелі түрде жасалуы, яғни үш және одан да көп рет қайталануы. Әрбір эпизод бірнеше рет жасалған соққылардан құралады.
Қинаудың өзге тәсілі — тамақтан, судан, жылудан ұзақ уақыт айыру, жәбірленушіні денсаулығына зиянды жағдайларға орналастыру немесе сондай жағдайларда қалдыру арқылы, сондай-ақ бірнеше рет және жүйелі түрде ауырсыну келтіруге байланысты өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері арқылы тәндік және психикалық азап келтіру (шымшу, шыбықпен ұру, әртүрлі доғал және өткір заттармен көптеген ұсақ жарақаттар салу, химиялық, физикалық факторлардың әсер етуі және т.б.). Қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальдық болып табылады.
Жүйелі түрде ұрып-соғу немесе өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері олардың тәндік немесе психикалық азап түріндегі салдарға әкеп соққан жағдайда ғана қинау ретінде бағаланады. Азап — жәбірленушіге тәндік ауырсыну немесе терең сипаттағы психикалық жарақат келтіретін, оған азап пен ерекше күйзеліс туғызатын жағдай. Олар кінәлі адамның әрекеттерін жасау сәтіндегі ауырсынуды сезінумен ғана емес, сонымен қатар өз болашағына деген сенімсіздік пен қорқыныш сезімінің, кінәлі адам тарапынан зорлық-зомбылықтың қайта жасалуының сөзсіз екенін сезінудің пайда болуымен де байланысты.
Қинау денсаулыққа жеңіл зиян келтіруді қамтиды, ол 2017 жылғы 3 шілдедегі ҚР Заңымен Қылмыстық кодекстен алынып тасталып, ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне ауыстырылған. Сонымен бірге қинау барысында денсаулыққа ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіру ҚР ҚК-нің 110-бабында көзделген қылмыс құрамының шегінен шығады және «ерекше қатыгездік» саралаушы белгісін ескере отырып, ҚК-нің 106 және 107-баптарының тиісті бөліктері бойынша саралауды талап етеді.
Қылмыс жәбірленушіге тәндік және (немесе) психикалық азап келтірілген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады, яғни кінәлі адам ұрып-соғуды жүйелі түрде жасау немесе өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері арқылы жәбірленушіге тәндік немесе психикалық азап келтіретінін сезінеді, олардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және соны қалайды.
Қылмыстың себептері әртүрлі болуы мүмкін (кек алу, қызғаныш, өшпенділік қатынастар және т.б.).
Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Осы қылмыстың сараланған түрлеріне дәл сол әрекеттің мынадай жағдайларда жасалуы жатады: 1) кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі адамға немесе кінәлі адамға көрінеу дәрменсіз жағдайда не кінәлі адамға материалдық немесе өзге де тәуелділікте тұрған адамға, сондай-ақ ұрланған немесе кепілге алынған адамға қатысты; 2) екі немесе одан да көп адамға қатысты; 3) кінәлі адамға жүктілігі көрінеу белгілі әйелге қатысты; 4) азаптауды қолдану арқылы; 5) жалдау бойынша; 6) әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық уәжі бойынша.
Аталған саралаушы белгілердің көпшілігінің мазмұны ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігінде көзделген кісі өлтіру құрамын талдау кезінде, ал олардың кейбіреулері ҚК-нің 107-бабының 2-бөлігін талдау кезінде ашылғандықтан, тек жекелеген белгілерге тоқталамыз.
Жәбірленушінің материалдық тәуелділігі оның толық немесе ішінара асырауында болуымен (көбінесе бұл кәмелетке толмағандар) байланысты не кінәлі адамның өзінің қылмыстық әрекетінің құрбанын асырауымен, яғни жәбірленушінің материалдық жағдайының кінәлі адамға тәуелді болуымен сипатталады. Өзге тәуелділік әртүрлі қатынастардан туындауы мүмкін: басшы — бағынышты, жаттықтырушы — спортшы, балалар — ата-аналар және т.б.
Азаптауды қолдану арқылы қинау деп жәбірленушіге тәндік немесе психикалық азап келтіру үшін адам ағзасына әсер етудің әртүрлі тәсілдері қолданылатын және осындай әсер ету нәтижесінде қатты ауырсыну мен азап келтірілетін жағдайлар түсініледі (мысалы, электр тогымен, қыздырылған темірмен азаптау және т.б.). Бұл жағдайда ҚК-нің 146-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.
Қинаудың орын алған-алмағаны туралы мәселені шешу сот-медициналық сараптаманың емес, құқық қолдану органдарының құзыретіне жатады.
Азаптауға адам ағзасына әсер етудің ерекше күрделі және қатыгез тәсілдерін жатқызуға болады. Азаптау дегеніміз — адамнан немесе үшінші тұлғадан ақпарат немесе мойындау алу мақсатында адамға тәндік немесе ақыл-ой тұрғысынан қатты ауырсыну мен азапты қасақана келтіретін кез келген әрекет.
Азаптауды қолдану арқылы жасалған қинауды ҚК-нің 146-бабында көзделген әрекеттен ажырату қажет. ҚР Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы «Жеке бас бостандығы мен адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмаушылықты сақтау, азаптауларға, зорлық-зомбылыққа, басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлеріне қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша қылмыстық және қылмыстық-процестік заңнама нормаларын қолдану туралы» нормативтік қаулысының 16-1-тармағына сәйкес, ҚК-нің 146-бабында және 110-бабы екінші бөлігінің 4) тармағында көзделген әрекеттерді ажырату қажет.
ҚК-нің 146-бабында көзделген норма ҚК-нің 110-бабы екінші бөлігінің 4) тармағында көзделген нормаға қатысты арнайы норма болып табылады. Осыған байланысты ҚК-нің 146-бабы 1-бөлігінің диспозициясында көзделген барлық белгілер: азаптаудың арнайы субъектісінің болуы; азаптаудың мақсаты — азапталушыдан немесе басқа адамнан мәліметтер немесе мойындау алу не оны өзі немесе басқа адам жасаған немесе жасады деп күдік келтірілген әрекеті үшін жазалау, сондай-ақ оны немесе үшінші тұлғаны қорқыту немесе мәжбүрлеу не кез келген сипаттағы кемсітушілікке негізделген кез келген себеп бойынша әрекет ету анықталған кезде, әрекет толығымен ҚК-нің 146-бабының диспозициясымен қамтылады және ҚК-нің 110-бабы екінші бөлігінің 4) тармағы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.
Азаптауды қолдану арқылы жасалған тәндік немесе психикалық азап келтіру әрекеті, егер онда ҚК-нің 146-бабы 1-бөлігінің диспозициясында көзделген барлық белгілер болса, ҚК-нің 146-бабының тиісті бөлігі бойынша саралануға жатады және ҚК-нің 110-бабы екінші бөлігінің 4) тармағы бойынша қинау ретінде саралануы мүмкін емес.
ҚК-нің 110-бабының I бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 110-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвили.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі қызмет Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
