Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 152-бабына түсініктеме. Күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхатты тергеу судьясының қарауы және мерзімдерді есептеу
- 1. Күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхат тергеу судьясының жеке-дара қарауына жатады. Сот отырысына прокурордың қатысуы міндетті. Сот отырысына сондай-ақ қорғаушы, күдіктінің заңды өкілі, жәбірленуші, оның заңды өкілі және өкілі қатыса алады. Олардың өтінішхатты қарау уақыты туралы уақтылы хабарланған жағдайда сот отырысына келмеуі оны қарауға кедергі келтірмейді.
- Сот күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхат берілген адамның осы мәселені қарауға қатысуын қажет деп тануға және сот отырысына оны жеткізуді тергеп-тексеруді жүзеге асыратын органға жүктеуге құқылы.
- Өзіне қатысты прокурор күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхат берген адам сот отырысына қатысуға құқылы, бұл жағдайда сот оны сот отырысына жеткізуді тергеп-тексеруді жүзеге асыратын органға жүктеуге құқылы.
- 2. Отырыстың басында тергеу судьясы қандай өтінішхаттың қаралуға жататынын жариялайды, келген адамдарға олардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіреді, содан кейін күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын одан әрі қолдану қажеттілігі тұрғысынан енгізілген өтінішхат бойынша тараптардың дәлелдерін тыңдап, төмендегі қаулылардың бірін шығарады:
- 1) күдіктіні, айыпталушыны күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхатты қанағаттандыру туралы;
- 2) күдіктіні, айыпталушыны күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхатты қанағаттандырудан бас тарту және бұлтартпау шарасының күшін жою немесе оны неғұрлым жеңіл шараға өзгерту, сондай-ақ оларды күзетпен ұстаудан босату туралы.
- 3. Күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхат келіп түскен күннен бастап үш тәуліктен аспайтын мерзімде қаралуға жатады.
- 4. Күзетпен ұстау орны әкімшілігінің басшысы күдіктіні, айыпталушыны күзетпен ұстау мерзімінің аяқталуына кемінде жиырма төрт сағат қалғанда бұл туралы қылмыстық іс өзінің өндірісінде жатқан органды немесе адамды, сондай-ақ прокурорды хабардар етуге міндетті. Егер заңда белгіленген күзетпен ұстау мерзімі аяқталғаннан кейін күдіктіні, айыпталушыны босату туралы немесе оларды күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы тиісті шешім келіп түспесе, күзетпен ұстау орны әкімшілігінің басшысы өзінің қаулысымен оларды босатады, оның көшірмесін жиырма төрт сағат ішінде қылмыстық іс өзінің өндірісінде жатқан органға немесе адамға және прокурорға жібереді.
- 5. Осы баптың төртінші бөлігінің талаптары орындалмаған жағдайда күзетпен ұстау орны әкімшілігінің басшысы заңда белгіленген жауаптылықта болады.
- 6. Күзетпен ұстау мерзімі күдіктіні күзетпен ұстауға алған сәттен бастап оған тергеу әрекеттерінің аяқталғаны туралы хабарланған және қылмыстық істің материалдарымен танысу құқығы түсіндірілген кезге дейін есептеледі. Күзетпен ұстау мерзіміне адамды күдікті ретінде ұстап алу уақыты, сот шешімі бойынша психиатриялық немесе өзге де медициналық ұйымға мәжбүрлеп орналастырылған уақыты есептеледі.
Күдіктіні қылмыстық істің материалдарымен оның және қорғаушының танысу кезеңінде күзетпен ұстау осы Кодекстің 148, 151-баптарында көзделген тәртіппен тергеу судьясының санкциясымен жүзеге асырылады және ұзартылады.
Күдіктінің және оның қорғаушысының қылмыстық істің материалдарымен танысу кезеңінде оны күзетпен ұстауы осы Кодекстің 151-бабы бірінші – төртінші бөліктерінде белгіленген мерзімге кірмейді, бірақ жаза тағайындау кезінде сот оны ескереді.
- 7. Күдіктінің және оның қорғаушысының қылмыстық істің материалдарымен танысу кезеңінде күдіктіні күзетпен ұстау мерзімін санкциялау туралы өтінішхат осы бапта көзделген тәртіппен және мерзімдерде қаралуға жатады.
Қылмыстық істің материалдарымен танысу кезеңінде күдіктіні күзетпен ұстау мерзімін тергеу судьясы қылмыстық істің көлемін, іске қатысатын адамдардың санын және іспен танысу уақытына әсер ететін өзге де мән-жайларды ескере отырып айқындайды.
- 8. Егер прокурор қылмыстық істі қосымша тергеп-тексеру жүргізу үшін қайтарған жағдайда, күдіктіні күзетпен ұстаудың шекті мерзімі өтпесе және бұлтартпау шарасын өзгертуге негіздер болмаса, прокурордың уәжді өтінішхаты бойынша күзетпен ұстау мерзімін тергеу судьясы бір ай шегінде ұзарта алады.
Сот осы Кодексте көзделген негіздер бойынша қылмыстық істі прокурорға қайтарған кезде, егер айыпталушыны күзетпен ұстаудың шекті мерзімі өтпесе және бұлтартпау шарасын өзгертуге негіздер болмаса, сол сот қылмыстық істі прокурор алған кезден бастап бір ай шегінде күзетпен ұстау мерзімін ұзартады.
- 9. Күдіктіні, айыпталушыны бір қылмыстық іс бойынша, сондай-ақ онымен біріктірілген немесе одан бөлініп алынған қылмыстық іс бойынша қайтадан күзетпен ұстауға алған жағдайда күзетпен ұстау мерзімі оның күзетпен өткізген уақыты ескеріле отырып есептеледі.
- 10. Іздеуде жүрген адамды Қазақстан Республикасына шет мемлекет берген (экстрадициялаған) жағдайда күзетпен ұстау мерзімі оның Қазақстан Республикасының аумағына келген күнінен бастап есептеледі, ал адамды шет мемлекеттің аумағында экстрадициялық қамақ тәртібімен күзетпен ұстау уақыты жаза тағайындау кезінде күзетпен ұстаудың жалпы мерзіміне есептеледі.
- 11. Кассациялық сатыда іс жүргізу нәтижесінде немесе бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеп жатқан адамға қатысты жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша үкімнің күші жойылған кезде осы бапта белгіленген күдіктіні, айыпталушыны күзетпен ұстау мерзімін есептеу және ұзарту тәртібі де қолданылады.
- Ескерту. 152-бапқа Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 31 қазандағы № 378-V Заңымен (2016 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі); 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) өзгерістер енгізілді.
151-баптың нормаларынан айырмашылығы, ҚПК-нің 152-бабының нормалары тиісті деңгейдегі прокурормен келісілген сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның өтінішхаты негізінде күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы мәселені тергеу судьясының қарауының процестік нысанын реттейді және осы мерзімдерді есептеу сияқты маңызды тақырыпты қамтиды. Бұл ретте заңда күзетпен ұстау мерзімін он сегіз айдан астам уақытқа ұзартуға жол берілмейтіні және күзетпен ұсталып отырған күдіктінің, айыпталушының дереу босатылуға жататыны туралы ереже көзделген (ҚПК-нің 151-бабының 5-бөлігі).
Осы бап нормаларының негізгі ережелерін қарастырайық.
Біріншіден. Күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхатты тергеу судьясы жеке-дара және сот отырысында, оның хаттамасын жүргізе отырып қарайды (ҚПК-нің 152-бабының 1-бөлігі). Толыққанды сот отырысын өткізу және заңды әрі негізделген шешім қабылдау үшін заң тергеу судьясына үш тәулік береді (ҚПК-нің 152-бабының 3-бөлігі).
Екіншіден. Егер прокурордың осы сот отырысына қатысуы заң бойынша міндетті болса, өйткені өтінішхатты ол енгізген, ал қорғаушы мен оның өткізілетін орны, күні және уақыты туралы алдын ала хабарланған өзге де адамдардың қатысуы олардың құқығы болып табылады, бірақ міндеті емес. Яғни егер процеске қатысушыларға сот отырысының орны, күні және уақыты туралы тиісінше хабарланбаса, олар ҚПК-нің 107-бабы тәртібімен облыстық және оған теңестірілген сотқа шағымдануға және өздерінің қатысуымен тергеу судьясы қабылдаған шешімді қайта қарауға құқылы. Күдіктінің сот отырысына қатысуы екі жағдайда міндетті болады: егер прокурор бұл туралы өтінішхат берсе немесе тергеу судьясы оның қатысуын қажет деп есептесе (ҚПК-нің 152-бабының 1-бөлігі).
Үшіншіден. Сот отырысының құрылымы мынадай кезеңдерді қамтиды:
- сот отырысын оның негізін көрсете отырып ашу;
- қылмыстық процеске қатысушылардың құқық субъектілігін түсіндіру;
- прокурордың өтінішхат бойынша дәлелдерін тыңдау;
- мәлімделген өтінішхат бойынша процестің өзге де қатысушыларын тыңдау;
- кеңесу бөлмесінде шешім қабылдау;
- сот отырысына қатысушыларға қаулыны жариялау және оған облыстық немесе оған теңестірілген сотқа ҚПК-нің 107-бабы тәртібімен шағымдану немесе наразылық білдіру құқығын түсіндіру.
Төртіншіден. Сот отырысының қорытындысы бойынша тергеу судьясы қаулылардың екі түрінің бірін қабылдауға құқылы.
Қылмыстық қудалау органдары мен прокурордың өтінішхатымен келіспеген жағдайда тергеу судьясы бұрын таңдалған күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасының күшін толығымен жоюға немесе оны бас бостандығынан айыруға байланысты емес өзге шараға өзгертуге құқылы.
Бұл бөлікте Жоғарғы Соттың түсіндірмелері де өзекті. Оған сәйкес, күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхатты қарау кезінде тергеу судьясы ҚПК-нің 151-бабында белгіленген мерзімдердің сақталуын ғана емес, сонымен қатар күзетпен ұстауды одан әрі жалғастыру қажеттілігін көрсететін нақты мән-жайларды анықтауға, осы бұлтартпау шарасына санкция беруге негіз болған мән-жайлардың жойылмағанын немесе өзгермегенін анықтауға тиіс. Қосымша тергеу әрекеттерін жүргізу қажеттілігіне байланысты күзетпен ұстау мерзімін ұзартқан кезде тергеу судьясы сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының тергеу әрекеттерін жалғастыру туралы дәлелдерінің негізділігін тексеруге міндетті. Егер күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхат тергеу сотына алдыңғы өтінішхаттарда көрсетілген тергеу әрекеттерін орындау қажеттілігі себептерімен бірнеше рет енгізілсе, судья олардың неліктен жүргізілмегенінің себептерін анықтауға міндетті (2020 жылғы 24 қаңтардағы № 1 ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 15-тармағы). Және, пайымдауымызша, ҚПК-нің 152-бабының 2-бөлігінде көрсетілген шешімдердің бірін қабылдауға тиіс.
Егер қайтарылып жатқан қылмыстық іс бойынша адамға қатысты күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасының күшін жоюға немесе оны өзгертуге негіздер жойылмаса және оны күзетпен ұстаудың шекті мерзімі өтпесе, қылмыстық істерді прокурордың сотқа дейінгі тергеп-тексеру органына (ҚПК-нің 302-бабы) немесе тікелей соттың ҚПК-де көзделген негіздер бойынша прокурорға (ҚПК-нің 323-бабы) қайтаруы кезінде ҚПК-нің 152-бабы тәртібімен күзетпен ұстау мерзімдері ұзартылуы мүмкін (ҚПК-нің 152-бабының 8-бөлігі).
Бірінші жағдайда (істі прокурор қайтарған кезде) күзетпен ұстау ұзартылатын бір айлық мерзім қылмыстық қудалау органдары мен прокурордың өтінішхаты бойынша тергеу судьясы қаулы қабылдаған кезден бастап есептеледі.
Екінші жағдайда (істі сот прокурорға қайтарған кезде) бұл мерзім прокурордың істі алған кезінен бастап есептеледі және соттың қылмыстық істі сот талқылауына дайындау сатысынан немесе басты сот талқылауынан прокурорға қайтару туралы қаулысында белгіленеді.
Күзетпен ұстау мерзімдерін есептеуге, яғни бұл мерзімдерге ненің кіретініне және ненің кірмейтініне, бірақ жаза тағайындау кезінде ескерілетініне қатысты ҚПК-нің 152-бабының 6—11-бөліктерінің нормалары мыналарды реттейді.
Біріншіден. Адамның күзетпен ұсталуының жалпы мерзіміне есептелетін мерзімдер ҚПК-нің 152-бабының 6-бөлігінің бірінші абзацында, 9-бөлігінде, 10-бөлігінде (оның ішінде берілген адамның Қазақстан Республикасына келген күнінен бастап есептелетін мерзімдер) көрсетілген. Жоғарыда атап өткеніміздей, бұл мерзімдердің жиынтығы тергеу судьясының немесе соттың санкциясымен күзетпен ұстау алғаш рет қолданылған кезден бастап он сегіз айдан аспауға тиіс (ҚПК-нің 151-бабының 4—5-бөліктері).
Екіншіден. ҚПК-нің 152-бабының 6-бөлігінің үшінші абзацында, 10-бөлігінде (адамды шет мемлекет бергенге дейін оның күзетпен ұсталған уақыты) адамның күзетпен ұсталуының жалпы мерзіміне есептелмейтін, бірақ сот жаза тағайындаған кезде міндетті түрде ескерілетін мерзімдер көрсетілген.
Үшіншіден. Заң кассациялық тәртіппен немесе жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша бас бостандығынан айыруға сотталған адамға қатысты сот актілері қайта қаралып, олардың күші жойылған кезде де ҚПК-нің 152-бабының 6—10-бөліктерінде белгіленген мерзімдерді есептеу қағидаларының өзгертілмейтінін арнайы атап көрсетеді (ҚПК-нің 152-бабының 11-бөлігі).
ҚПК-нің 152-бабының 7-бөлігінің ережелері ерекше назар аударуға тұрарлық.
Біріншіден. ҚПК тергеу аяқталған қылмыстық істің материалдарымен күдікті танысқан кезеңде де ҚПК-нің 152-бабының нормалары бойынша күзетпен ұстау мерзімін ұзартуға жол береді.
Екіншіден. ҚПК күзетпен ұстау мерзімін осылай ұзарту кезінде тергеу судьясы ескеруге тиіс белгілерді көздейді: қылмыстық істің көлемі, іске қатысатын адамдардың саны және істің материалдарымен танысу уақытына әсер ететін өзге де мән-жайлар.
Үшіншіден. Бұл мәселеге қатысты Жоғарғы Сот күдіктіні, айыпталушыны күзетпен ұстау мерзімін ұзарту туралы тергеу судьясының шешімі бұлтартпау шарасының осы түрін сақтап қалу қажеттілігін растайтын нақты деректермен негізделуге тиіс екенін көрсетті. Айыпталушы мен оның қорғаушысының іс материалдарымен танысуы жалғасып жатқанын күзетпен ұстау мерзімін ұзартудың жалғыз негізі ретінде көрсетуге жол берілмейді. Егер тергеу судьясы тергеушінің күдіктінің, айыпталушының және қорғаушының қылмыстық істің материалдарымен танысу процесін ақылға қонымды мерзімдерде ұйымдастырмағанын анықтаса, ол күзетпен ұстау мерзімін ұзартудан бас тартуға құқылы (2020 жылғы 24 қаңтардағы № 1 ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 16-тармағы).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне Марат Чекишевич Қоғамовтың 2020 жылғы түсіндірмесі. Заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраж Қазақстанның заң компаниясы Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар
