Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің Халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдарға немесе ұйымдарға шабуыл жасау туралы 173-бабына түсініктеме

1. Халықаралық қорғауды пайдаланатын шет мемлекет өкіліне немесе халықаралық ұйым қызметкеріне не онымен бірге тұратын отбасы мүшелеріне, сондай-ақ халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдардың қызметтік немесе тұрғын үй-жайларына не көлік құралдарына шабуыл жасау, сол сияқты осы адамдарды ұрлау немесе оларды күш қолданып бас бостандығынан айыру, сондай-ақ көрсетілген әрекеттерді жасау қатері —

үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол әрекеттер бірнеше рет не қару немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолданып жасалса, не адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалса, не денсаулыққа ауыр зиян келтірумен ұштасса, сондай-ақ соғысқа арандату немесе халықаралық қатынастарды шиеленістіру мақсатында жасалса, —

мүлкі тәркіленіп немесе онсыз он жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, абайсызда адам өліміне әкеп соққан не қылмыстық топ жасаған әрекеттер —

мүлкі тәркіленіп немесе онсыз он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Осы норманы Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне енгізудің құқықтық негізі 1996 жылғы 23 қаңтардағы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен ратификацияланған, 1973 жылғы 14 желтоқсанда Нью-Йоркте жасалған, дипломатиялық агенттерді қоса алғанда, халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдарға қарсы қылмыстардың алдын алу және олар үшін жазалау туралы конвенция болды.

Әдеттегі және шарттық құқыққа сәйкес, қабылдаушы мемлекет дипломатиялық артықшылықтар мен иммунитеттердің бұзылуына жол бермеу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға міндетті. Мұндай бұзушылықтар жағдайларының жиілеуіне байланысты БҰҰ Бас Ассамблеясының 1973 жылғы 14 желтоқсандағы 3166 (XXVIII) қарарымен халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдарға, оның ішінде дипломатиялық агенттерге қарсы қылмыстардың алдын алу және олар үшін жазалау туралы конвенция қабылданды (КСРО-да 1977 жылғы 20 ақпанда күшіне енді). Бұл қылмысты дербес құрам ретінде бөліп көрсету дипломаттар мен халықаралық қорғауды пайдаланатын басқа да адамдардың ерекше мәртебесіне байланысты. Көбінесе мұндай қылмыстарды үкіметке қысым көрсету мақсатында әртүрлі экстремистік топтар жасайды, мысалы, тұтқындарды босату, дипломаттарды қандай да бір қамауға алынған адамға айырбастау және т.б. мақсаттарда.

«Халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдар» — жәбірленушілерді білдіретін жинақтаушы ұғым, ал бұл адамдарды қорғау құқығы халықаралық құқық қағидатының — олардың жеке басына қол сұғылмаушылық қағидатының тікелей салдары болып табылады. Конвенцияның 1-бабына сәйкес, мұндай адамдарға мыналар жатады:

мемлекет басшысы, оның ішінде тиісті мемлекеттің конституциясына сәйкес мемлекет басшысының функцияларын орындайтын алқалы органның әрбір мүшесі немесе үкімет басшысы, не шет мемлекетте жүрген сыртқы істер министрі, сондай-ақ онымен бірге жүретін адамдар;

халықаралық құқыққа сәйкес өзінің жеке басына, бостандығына және қадір-қасиетіне жасалатын кез келген шабуылдан арнайы қорғау құқығына ие мемлекеттің кез келген өкілі немесе лауазымды адамы, не үкіметаралық халықаралық ұйымның кез келген лауазымды адамы немесе өзге агенті;

«б» тармақшасында көрсетілген адамдармен бірге тұратын отбасы мүшелері (1-тармақ).

Демек, шет мемлекетте (қабылдаушы мемлекетте) жүрген мемлекет басшылары, өкілдері мен лауазымды адамдары халықаралық қорғау құқығына ие. Бұл құқық абсолютті болып табылады және олардың сол мемлекетте болған бүкіл кезеңіне қолданылады.

Халықаралық құқықпен қорғалатын адамдардың ерекше — «иммунитеттік» мәртебесі дипломатиялық өкілдіктер персоналына: дипломатиялық агенттерге, әкімшілік-техникалық персоналға, қызмет көрсетуші персоналға және дипломатиялық курьерлерге тиесілі.

Халықаралық қорғауға ие адамдардың шеңберін анықтау үшін мыналарды басшылыққа алады:

1946 жылғы 13 ақпандағы БҰҰ-ның артықшылықтары мен иммунитеттері туралы конвенцияны;

1961 жылғы 18 сәуірдегі Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясын;

1963 жылғы 24 сәуірдегі Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясын;

1969 жылғы 8 желтоқсандағы Арнайы миссиялар туралы конвенцияны;

1947 жылғы 21 қарашадағы Мамандандырылған мекемелердің артықшылықтары мен иммунитеттері туралы конвенцияны;

1994 жылғы 9 желтоқсандағы БҰҰ персоналы мен онымен байланысты персоналдың қауіпсіздігі туралы конвенцияны және басқаларын.

Бұл қылмыстың қоғамдық қауіптілігі халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдарға қарсы қылмыстар мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық үшін қажетті қалыпты халықаралық қатынастарды сақтауға елеулі қауіп төндіретіндігімен сипатталады.

Қылмыстың объектісі халықаралық ұйымдар персоналының, шет мемлекеттердің ресми өкілдері мен халықаралық мекемелердің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдарға шабуыл жасаған кезде қосымша объект ретінде олардың денсаулығы, жеке басына қол сұғылмаушылығы, ар-намысы мен қадір-қасиеті болуы мүмкін.

Мұндай қылмыстың міндетті белгілері — қылмыс заты және жәбірленушілердің арнайы санаты. Қылмыстық қол сұғушылықтың заты халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдардың мүлкі, арнайы мәртебеге ие мемлекеттің жылжымалы және жылжымайтын мүлкі болып табылады; жәбірленуші деп халықаралық қорғауды пайдаланатын адам танылады.

1961 жылғы 18 сәуірдегі Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясына сәйкес, дипломатиялық өкілдіктің үй-жайлары, активтері, ресми хат-хабарлары, дипломатиялық поштасы мен мұрағаттары, сондай-ақ дипломатиялық агенттің жеке резиденциясы, оның қағаздары мен хат-хабарлары қол сұғылмайтын болып табылады; олардың қызметкерлері қабылдаушы ел аумағында еркін жүріп-тұру құқығын пайдаланады. 1963 жылғы 24 сәуірдегі Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясына сәйкес, тек консулдық мекеменің жұмысы үшін пайдаланылатын консулдық үй-жайдың бөлігіне қабылдаушы елдің билік органдары тек консулдың келісімімен ғана кіре алады (өрт және өзге де табиғи апат жағдайларын қоспағанда); консулдықтың үй-жайлары, оның жабдықтары мен көлік құралдары қоғамдық және әскери қажеттіліктер үшін реквизициялаудан иммунитетке ие. Алайда консулдық мұрағаттар орналасқан жеріне қарамастан кез келген уақытта қол сұғылмайтын болып табылады. Жалпыға бірдей сипаттағы халықаралық ұйымдардың үй-жайлары, мүлкі, көлік құралдары, өкілдік басшысының жеке резиденциясы, мұрағаттары мен хат-хабарлары қол сұғылмайтын болып табылады.

Қабылдаушы мемлекеттің азаматтары мен сол мемлекетте тұрақты тұратын адамдарды қоспағанда, халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдардың мынадай санаттары бар деп айтуға болады:

шет мемлекеттің аумағында жүрген мемлекет басшылары, ресми өкілдері мен мемлекеттердің лауазымды адамдары;

дипломатиялық өкілдіктердің персоналы;

халықаралық ұйымдардың персоналы;

консулдық персонал;

көрсетілген адамдармен бірге тұратын олардың отбасы мүшелері.

1973 жылғы 14 желтоқсандағы Дипломатиялық агенттерді қоса алғанда, халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдарға қарсы қылмыстардың алдын алу және олар үшін жазалау туралы конвенция мұндай адамдарға қарсы қылмыстарға мыналарды жатқызады:

халықаралық қорғауды пайдаланатын адамды өлтіру, ұрлау немесе оның жеке басына не бостандығына өзге де шабуыл жасау;

халықаралық қорғауды пайдаланатын адамның ресми үй-жайына немесе көлік құралдарына күш қолданып шабуыл жасау, мұндай шабуыл оның жеке басына немесе бостандығына қауіп төндіруі мүмкін;

осындай шабуыл жасау қатері;

осындай шабуыл жасауға кез келген әрекеттену;

осындай шабуылдың кез келгеніне сыбайлас қатысу әрекеттері.

Кінәлі адам жалпыға бірдей танылған «не ұстап бер, не сотта» («aut dedere aut judicare») халықаралық қағидатына сәйкес ұлттық қылмыстық заңнама бойынша сотталады не жәбірленуші, яғни халықаралық қорғауды пайдаланатын адам агенті немесе кез келген лауазымды адамы болып табылатын мүдделі мемлекетке немесе үкіметаралық халықаралық ұйымға беріледі.

Қарастырылып отырған қылмыстың объективтік жағы мынадай қоғамдық қауіпті әрекеттерді қамтиды:

халықаралық қорғауды пайдаланатын шет мемлекет өкіліне немесе халықаралық ұйым қызметкеріне не онымен бірге тұратын отбасы мүшелеріне шабуыл жасау;

көрсетілген адамдардың қызметтік немесе тұрғын үй-жайларына не көлік құралдарына шабуыл жасау;

осы адамдарды ұрлау немесе оларды күш қолданып бас бостандығынан айыру;

көрсетілген әрекеттерді жасау қатері.

1997 жылғы 16 шілдедегі бұрын қолданыста болған ҚК-мен салыстырғанда, ҚК-нің 173-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстың аяқталу сәті оқталу сатысына (көрсетілген әрекеттерді жасау қатері туындаған сәттен бастап) ауыстырылды. Арнайы мақсат — соғысқа арандату немесе халықаралық қатынастарды шиеленістіру — енді сараланған құрамда көзделген. Бап ерекше сараланған құраммен — ҚК-нің 173-бабының 3-бөлігімен толықтырылды.

Шабуыл жасау — жәбірленушіге күш қолдану немесе оны дереу қолданудың нақты қатерін тудыру арқылы қылмыстық нәтижеге қол жеткізуге тікелей бағытталған әрекет. Халықаралық қорғауды пайдаланатын адамның қызметтік немесе тұрғын үй-жайына шабуыл жасау деп кінәлінің осындай үй-жайға заңсыз кіріп, одан кейін қандай да бір әрекеттер жасауы түсініледі. Мұндай адамның көлік құралына шабуыл жасау дегеніміз — оған заңсыз кіру, оны иеленіп алу немесе көлік құралының мақсатына сай пайдаланылуына кедергі келтіретін қандай да бір әрекеттер жасау.

Қылмыс жәбірленушіге қатысты баламалы үш түрлі әрекетті қамтиды: күш қолдану әрекеттері, ұрлау немесе бас бостандығынан айыру.

Үй-жайлар мен көлік құралдарына шабуыл жасау оларға кіруді, оларды қоршауға алуды, атқылауды және т.б. қамтиды, бұл ретте шабуылдың мұндай түрі физикалық немесе психикалық күш қолданусыз да жүзеге асырылуы мүмкін. Үй-жайлар мен көлік құралдарына шабуыл жасау барысында мүлікті бүлдіру және жою, тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзу осы қылмыстың объективтік жағымен қамтылады және қосымша саралауды қажет етпейді.

Халықаралық қорғауды пайдаланатын адамды ұрлау деп мұндай адамды жасырын немесе ашық түрде не алдау арқылы заңсыз қасақана иеленуге (басып алуға), оны тұрған жерінен (тұрғылықты жерінен, жұмыс орнынан, емделу орнынан) алып кетуге және оның еркінен тыс басқа жерге ауыстырып, кейіннен ұстап отыруға байланысты әрекеттер түсініледі.

Күш қолданып бас бостандығынан айыру халықаралық қорғауды пайдаланатын адамның жеке бас бостандығын (жүріп-тұру бостандығын) шектеуден тұрады. Әдетте, адамды қандай да бір үй-жайға кіргізу немесе байлау арқылы сол жерде күш қолданып ұстап отырады.

Заңсыз бас бостандығынан айыру адам ұрлаудан оны жасау тәсілі бойынша ерекшеленеді. Адамды ұрлау кезінде оны басып алу бас бостандығын шектеуден бұрын болады, ал заңсыз бас бостандығынан айыру кезінде басып алу және тұрған жерінен алып кету болмайды.

Қауіп төндіру — психикалық әсер ету арқылы адамды қорқыту. Қауіп төндіру тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін: ауызша немесе жазбаша түрде, тікелей жәбірленушіге бағытталған немесе үшінші тұлғалар арқылы не оның жақындары арқылы жеткізілген; телефонды, телеграфты, факсты пайдалану арқылы.

Қауіп болашаққа бағытталуы немесе тікелей сипатта болуы мүмкін. Алайда жәбірленушінің оның жүзеге асырылуынан қауіптенуіне нақты негіздері болуы қажет. Қауіптің шынайылығы істің барлық мән-жайларын: оқиғаның уақыты мен орнын, қауіптің сипаты мен білдірілу нысанын, оның ішінде кінәлінің қаруының бар-жоғын; оқиғаға қатысушылардың санын; кінәлінің жеке басын, оның бұрынғы мінез-құлқын сипаттайтын мән-жайларды және т.б. ескере отырып айқындалады. Мәселен, қауіп оны орындау үшін тиісті құралдарды іздестірумен қатар жүрсе, оны шынайы деп тануға болады. Сонымен бірге кінәлінің өзі айтқан қауіпті болашақта іс жүзінде жүзеге асыруға ниеті болған-болмағаны маңызды емес, болжамды жәбірленушінің оны жүзеге асуы мүмкін деп санауы жеткілікті.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс кінәлі адам өз қаупін білдірген сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі өзінің күш қолдану әрекеттерін, ұрлауды немесе бас бостандығынан айыруды дәл шет мемлекет өкіліне немесе халықаралық ұйым өкіліне қатысты жасап отырғанын, халықаралық қорғауды пайдаланатын мекемелердің дәл қызметтік немесе тұрғын үй-жайларына не осы мекемелердің көлік құралдарына шабуыл жасап отырғанын сезінеді және соны қалайды. Қылмыстық мінез-құлықтың себептері мен мақсаты әртүрлі болуы мүмкін.

Қылмыстың субъектісі — 14 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚК-нің 173-бабының 2-бөлігі дәл сол әрекеттерді бірнеше рет не қару немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолданып, не адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша, не жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтірумен ұштасқан түрде, сондай-ақ соғысқа арандату немесе халықаралық қатынастарды шиеленістіру мақсатында жасағаны үшін жауаптылықты көздейді.

Бірнеше рет жасалу қарастырылып отырған бапта немесе оның бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп әрекетті жасауды білдіреді. Бұл ретте жасалған әрекеттердің ешқайсысы үшін адам сотталмауға немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылмауға тиіс.

Талданып отырған қылмысты қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы жасау жәбірленушінің өміріне немесе денсаулығына зиян келтіру мақсатында кез келген атыс, суық, газ қаруын (оның үстіне, макет немесе жарамсыз қару емес, нақты қаруды) және қару ретінде пайдаланылатын заттарды іс жүзінде қолдануды (ату, шаншып-кесетін соққылар жасау және т.б.), яғни қарудың немесе заттың тірі нысананы зақымдау қабілетін пайдалануды білдіреді.

Бұл ретте Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 30 желтоқсандағы «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Заңының 1-бабының 5) тармақшасына сәйкес, қару деп тірі немесе өзге де нысананы зақымдауға, сондай-ақ сигнал беруге конструкциялық тұрғыдан арналған құрылғылар мен заттар түсініледі.

Қылмыс адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған деп танылады, егер оған қылмысты бірлесіп жасау туралы алдын ала келіскен адамдар қатысса. Бұл ретте кінәлілердің әрекеттерін көрсетілген белгі бойынша саралау үшін екі немесе одан да көп адамның қылмыс жасау туралы кез келген нысанда білдірілген уағдаластығының болған-болмағанын, осы адамдардың қылмысты жасауға тікелей бағытталған әрекеттер басталғанға дейін, яғни орындаушылардың кем дегенде біреуі қылмыс құрамының объективтік жағын орындауға кіріскенге дейін сөз байласқан-сөз байласпағанын анықтау қажет.

Қылмысты жасау үшін екі немесе одан да көп адамның ортақ күш-жігері біріктіріліп, әрбір сыбайлас қатысушының әрекеттері алдын ала бөлінген рөлдерге сәйкес басқа сыбайлас қатысушылардың әрекеттерін жүзеге асырудың қажетті шарты болып табылған және барлық сыбайлас қатысушылардың әрекеттері нәтижесінде туындаған ортақ қылмыстық нәтижемен себептік байланыста болған жағдайларда да қылмыс «адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша» белгісімен сараланады. Мұндай жағдайларда қылмысқа екі немесе одан да көп орындаушының қатысуы міндетті емес, басқа сыбайлас қатысушылар болған кезде бір орындаушының болуы жеткілікті.

Бұл ретте қылмыстың басқа сыбайлас қатысушыларымен алдын ала сөз байласпаған, бірақ қылмысты басқа адамдар жасау барысында оларға қосылып, тікелей қатысқан адам өзі нақты жасаған әрекеттері үшін қылмыстың бірлесіп орындаушысы ретінде жауаптылыққа тартылуға тиіс.

Денсаулыққа ауыр зиян келтіру — адамның өміріне қауіпті денсаулыққа келтірілген зиян не мынадай зардаптарға әкеп соққан өзге де денсаулыққа зиян: көру, сөйлеу, есту қабілетінен немесе қандай да бір ағзадан айырылу; ағзаның өз функцияларын жоғалтуы; беттің қалпына келмейтіндей бұзылуы; жалпы еңбек қабілетін кемінде үштен бір бөлігінен едәуір тұрақты жоғалтумен ұштасқан денсаулықтың бұзылуы; кәсіби еңбек қабілетін толық жоғалту; жүктіліктің үзілуі; психикалық бұзылыс; нашақорлықпен немесе уытқұмарлықпен ауыру (ҚК-нің 3-бабының 11) тармақшасы).

Соғысқа арандату деп халықаралық құқық субъектілері болып табылатын мемлекеттер немесе мемлекетаралық одақтар арасында қарулы қақтығысты бастауға ұмтылуды түсіну керек. Бұл ретте соғыстың жариялануының заңдық фактісінің маңызы жоқ. Ішкі қарулы қақтығысты арандату осы нормамен қамтылмайды.

Халықаралық қатынастарды шиеленістіру әртүрлі нысандарда көрініс табуы мүмкін: а) дипломатиялық қатынастарды үзуге бастамашылық жасау; б) аумақтық және өзге де саяси талаптар қою; в) халықаралық келіссөздерді бұзу; г) сауда, экономикалық немесе мемлекетаралық өзге де ынтымақтастықты қысқарту; д) жалпыға бірдей сипаттағы халықаралық ұйымның қызметіне қатысуды тоқтата тұру және т.б. Егер кінәлі осылайша басқыншылық соғысты арандатуға қол жеткізсе, оның әрекеттері ҚК-нің 173 және 161-баптарында көзделген қылмыстардың жиынтығы бойынша саралануға тиіс.

ҚК-нің 173-бабының 3-бөлігі осы баптың 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген, абайсызда адам өліміне әкеп соққан не қылмыстық топ жасаған әрекеттер үшін жауаптылықты бекітеді.

Басқа адамның өліміне абайсызда себеп болу кінәлінің өз әрекеттерінің нәтижесінде басқа адамның өлімі туындауы мүмкін екенін алдын ала болжағанымен, бұған жеткілікті негіздерсіз, жеңілтектікпен осы зардаптардың алдын алуға болады деп есептеген менмендік немесе кінәлінің өз әрекеттерінің нәтижесінде басқа адамның өлімі туындауы мүмкін екенін алдын ала болжамағанымен, тиісті мұқияттылық пен сақтық танытқан жағдайда бұл зардаптарды болжауға тиіс және болжай алатын немқұрайлылық түрінде көрініс табады.

Бұл жағдайда субъективтік жағы кінәнің қос нысанымен сипатталады: әрекеттердің өзіне (адамдарға немесе ұйымдарға шабуыл жасауға) қатысты тікелей қасақаналықпен және адамның өліміне қатысты менмендік немесе немқұрайлылық түріндегі абайсыздықпен. Жалпы алғанда, ҚК-нің 22-бабына сәйкес, қылмыс қасақана жасалған деп танылады. Жасалған әрекетті осы белгі бойынша саралаудың міндетті шарты қылмысты жасау мен өлімнің туындауы арасындағы себептік байланысты анықтау болып табылады.

Абайсызда өлімге әкеп соғу ҚК-нің 173-бабымен қамтылады және ҚК-нің 104-бабы мен 106-бабының 3-бөлігі бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

Халықаралық қорғауды пайдаланатын адамды немесе оның отбасы мүшелерін қасақана өлтіруге әкеп соққан қылмыс ҚК-нің 173-бабының 3-бөлігімен қамтылмайды, оны қылмыстар жиынтығының қағидалары бойынша қосымша саралау қажет.

Қылмыстық топ — ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, қылмыстық қоғамдастық, трансұлттық ұйымдасқан топ, трансұлттық қылмыстық ұйым, трансұлттық қылмыстық қоғамдастық, террористік топ, экстремистік топ, банда, заңсыз әскерилендірілген құралым.

ҚК-нің 173-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 173-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстарға жатады.

Исидор Шамилұлы Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар