Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 95-бабына түсініктеме. Психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу
Психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу осы Кодекстің 91-бабында көзделген негіздер болған кезде, егер адамның психикалық бұзылуының сипаты тек психиатриялық стационарда ғана жүзеге асырылуы мүмкін емдеу, күтім жасау, ұстау және бақылау жағдайларын талап етсе, тағайындалуы мүмкін.
Жалпы үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу өзінің психикалық жай-күйі мен жасаған қоғамға қауіпті іс-әрекетінің сипатына қарай стационарлық емдеу мен бақылауды қажет ететін, бірақ қарқынды бақылауды қажет етпейтін адамға тағайындалуы мүмкін.
Мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу өзінің психикалық жай-күйі мен жасаған қоғамға қауіпті іс-әрекетінің сипатына қарай тұрақты бақылауды қажет ететін адамға тағайындалуы мүмкін.
Қарқынды бақылауы бар мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу өзінің психикалық жай-күйі мен жасаған қоғамға қауіпті іс-әрекетінің сипатына қарай өзі немесе басқа адамдар үшін ерекше қауіп төндіретін және тұрақты әрі қарқынды бақылауды қажет ететін адамға тағайындалуы мүмкін.
Психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу, егер адамның психикалық бұзылуының сипаты тек психиатриялық стационарда ғана жүзеге асырылуы мүмкін емдеу, күтім жасау, ұстау және бақылау жағдайларын талап етсе, ҚК-нің 91-бабында көзделген негіздер болған кезде тағайындалуы мүмкін (ҚК-нің 95-бабының 1-бөлігі).
Адамды психиатриялық стационарға орналастырумен байланысты мәжбүрлеу шаралары психиатрдың амбулаториялық мәжбүрлеп бақылауы мен емдеуіне қарағанда адамның құқықтары мен бостандықтарын едәуір дәрежеде шектейді, өйткені бұл шараларды қолдану адамның айналасындағылардан оқшаулануымен қатар жүреді, ал бұл оның құқықтары мен бостандықтарының елеулі шектелуіне әкеледі.
Жалпы үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу өзінің психикалық жай-күйі мен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың сипатына қарай стационарлық емдеу мен бақылауды қажет ететін, бірақ қарқынды бақылауды қажет етпейтін адамға тағайындалуы мүмкін (ҚК-нің 95-бабының 2-бөлігі).
Жалпы үлгідегі психиатриялық стационарға орналастыру үшін мынадай негіздер қажет:
госпитализациялауға жататын адамның өзі үшін де, айналасындағылар үшін де қауіпті болуы;
егер адам психиатриялық стационарға орналастырылмаса, оның психикалық жай-күйінің едәуір нашарлауы мүмкін екендігіне қатысты қауіптің болуы. Мұндай қауіп жүргізілген психиатриялық сараптама нәтижелерімен негізделуге тиіс.
Жалпы үлгідегі психиатриялық стационар психикалық бұзылулары бар адамдарды тексеруді, емдеуді және әлеуметтік-еңбекке оңалтуды жүзеге асыратын емдеу-профилактикалық мекеме болып табылады. Мұндай стационарлар денсаулық сақтау саласындағы облыстық мемлекеттік органның қарамағында болады. Жалпы үлгідегі психиатриялық стационарларда, яғни ауруханаларда ұстау режимі салыстырмалы түрде еркін болып табылады, бұл емдеуді тиімді жүргізуге мүмкіндік береді. Алайда мұндай науқастардың психикалық жай-күйі қарқынды бақылауды қажет етпеуге тиіс. Жалпы үлгідегі психиатриялық стационарға жіберуге арналған клиникалық-әлеуметтік белгілер денсаулық сақтау органдарының ведомстволық нормативтік актілерінде неғұрлым толық баяндалған. Осылайша, жалпы үлгідегі стационарға жасаған іс-әрекетінің сипаты мен психикалық жай-күйіне байланысты аурухана жағдайында мәжбүрлеп ұстау мен емдеу қажет әрі жеткілікті болып табылатын адамдар орналастырылады.
Мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу өзінің психикалық жай-күйі мен жасаған қоғамға қауіпті іс-әрекетінің сипатына қарай тұрақты бақылауды қажет ететін адамға тағайындалуы мүмкін (ҚК-нің 95-бабының 3-бөлігі). Мұндай стационарларға ауыр санатқа жататын (бірақ азаматтардың өміріне қол сұғумен байланысты емес) қауіпті іс-әрекеттер жасаған, әртүрлі психикалық бұзылулары бар, қайталама қоғамға қауіпті іс-әрекеттер жасауға бейім және жай-күйі мен мінез-құлқының ерекшеліктері тұрақты бақылау жағдайында болу қажеттігін көрсететін адамдар жіберіледі. Тұрақты бақылау қосымша медициналық персонал мен ауруханаларда құрылатын қауіпсіздікті қамтамасыз ету қызметінің қызметкерлері арқылы жүзеге асырылады.
Психиатриялық стационардың мамандандырылған болуы емдеу мекемесінде пациенттерді ұстаудың арнайы режимі бар екенін білдіреді. Осы бөлімшелерде ұсталатын науқастардың клиникалық-әлеуметтік ерекшеліктері мекеме жұмысының ұйымдастырылу ерекшеліктерін айқындайды. Біріншіден, бұл күшейтілген бақылау-қадағалау шараларына қатысты: күзет дабыл жүйесі, оқшауланған серуендеу аулалары, сәлемдемелерді бақылау және т.б.; екіншіден, емдеу-оңалту іс-шараларының, еңбек терапиясының және т.б. ауқымды көлемін жүргізумен байланысты.
Қарқынды бақылауы бар мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу өзінің психикалық жай-күйі мен жасаған қоғамға қауіпті іс-әрекетінің сипатына қарай өзі және басқа адамдар үшін ерекше қауіп төндіретін әрі тұрақты және қарқынды бақылауды қажет ететін адамға тағайындалуы мүмкін (ҚК-нің 95-бабының 4-бөлігі). Осылайша, мәжбүрлеп емдеудің бұл ең қатаң шарасы адамның психикасы оның өзі үшін де (өз-өзіне қол жұмсауға әрекет жасау, дене мүшелерін зақымдау), сондай-ақ айналасындағы адамдар үшін де (шабуыл жасау, денсаулыққа зиян келтіру, адам өлтіруге әрекет жасау, өрт қою және т.б.) қауіпті әрекеттер жасауы мүмкін болатын жағдайда қолданылады. Бұдан басқа, мұндай қауіптіліктің көрсеткіші адамның жасаған қылмысының сипаты да болып табылады (кісі өлтіру, бандитизм, қарақшылық, денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру, зорлау және т.б.). Мұндай адамдарға психикалық бұзылудың тұрақтылығы мен оның жиі қайталануы, айқын көрініс табатын агрессивті мінез-құлық, кенеттен ашу-ызаға берілу және т.б. тән. Бұл адамдар мәжбүрлеп емдеуді қажет етеді, бірақ оларды күшейтілген әрі қатаң бақылау жүргізілетін жағдайда ұстау қажет. Оларды стационарда ұстау жағдайлары адамның өзіне, медициналық және қызмет көрсетуші персоналға, сондай-ақ кез келген басқа адамдарға елеулі зиян келтіруі мүмкін әрекеттер жасау мүмкіндігін немесе осындай зиян келтірудің нақты қаупін болдырмайды. Қарқынды бақылауы бар стационарларда пациенттерді ұстау үшін барынша қауіпсіз жағдайлар жасалады, мұндай стационарларда тек сыртқы күзет қана емес, сонымен қатар бөлімше ішіндегі науқастардың мінез-құлқына бақылау да қамтамасыз етіледі.
Мамандандырылған үлгідегі стационарларда күзет ішкі істер органдарының әскери емес бақылаушы құрамының күшімен жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ медициналық персоналмен бірлесіп психикалық бұзылулары бар адамдарды қабылдауды, серуендеу, кездесу және т.б. кезінде олардың бақылануын қадағалауды жүзеге асырады.
16 жасқа толмаған кәмелетке толмағандар қарқынды бақылауы бар психиатриялық стационарларға жіберілмейді.
Психиатриялық стационарларда жекелеген науқастарға қатысты физикалық шектеу және оқшаулау шараларын мәжбүрлі түрде қолдануға тура келеді, бұл психиатр-дәрігердің көзқарасы бойынша госпитализацияланған адамның қоғамға қауіпті әрекеттерінің алдын алудың өзге әдістері болмаған жағдайларда жүзеге асырылады. Физикалық шектеу және оқшаулау шараларын қолдану нысандары мен уақыты туралы медициналық құжаттамаға жазба енгізіледі (Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 175-бабы). Психиатриялық стационар пациенттеріне қатысты жеткілікті негіздерсіз физикалық ықпал ету шараларын қолдану, сондай-ақ оларды қолдану туралы заңсыз өкімдер беру қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады.
Адамды жеткілікті негіздерсіз психиатриялық стационарға орналастырғаны үшін кінәлі адам тәртіптік немесе қылмыстық жауаптылыққа тартылады (ҚК-нің 127-бабы «Психиатриялық стационарға заңсыз орналастыру»).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвилиден.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Құқықтық қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік даулар Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
