Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 6-бабына түсініктеме. Қылмыстық заңның кері күші

• Әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын жоятын, жауаптылықты немесе жазаны жеңілдететін не қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен жақсартатын заңның кері күші болады, яғни ол осындай заң қолданысқа енгізілгенге дейін тиісті әрекетті жасаған адамдарға, оның ішінде жазасын өтеп жүрген немесе жазасын өтеген, бірақ сотталғандығы бар адамдарға қолданылады.
• Егер жаңа қылмыстық заң адам жазасын өтеп жүрген әрекеттің жазаланушылығын жеңілдетсе, тағайындалған жаза жаңадан қабылданған қылмыстық заңның санкциясы шегінде қысқартылуға жатады.
• Әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын белгілейтін, жауаптылықты немесе жазаны күшейтетін не осы әрекетті жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен нашарлататын заңның кері күші болмайды.

Түсіндіріліп отырған бапта ҚК-нің 5-бабында көзделген қылмыстық заңның уақыт бойынша қолданылуы қағидасынан ерекшелік қарастырылған.

ҚК-нің 6-бабында белгіленген қылмыстық заңның кері күші дегеніміз – жаңадан қабылданған заңның күшіне енгенге дейін тиісті әрекетті жасаған адамдарға, оның ішінде жазасын өтеп жүрген немесе жазасын өтеген, бірақ сотталғандығы бар адамдарға қолданылуы.

Осы норманың мазмұны ҚР Конституциясының 77-бабы 3-тармағының 5) тармақшасында көзделген, барлық құқық бұзушылықтарға қатысты жалпы ережелерге негізделген. Аталған тармақшаға сәйкес: «Жауаптылықты белгілейтін немесе күшейтетін, азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдардың кері күші болмайды. Егер құқық бұзушылық жасалғаннан кейін ол үшін жауаптылық заңмен жойылса немесе жеңілдетілсе, жаңа заң қолданылады».

Қылмыстық заңның кері күші туралы ереже негізделетін ізгілік қағидатын басшылыққа ала отырып, құқық қолданушы барлық жағдайларда кінәлі (сотталған) адам үшін неғұрлым қолайлы заңды (ескі немесе жаңа) қолдануға тиіс.

Заңның кері күші туралы қылмыстық-құқықтық норма 1966 жылғы 16 желтоқсандағы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің ережелерінен де туындайды. Оның 15-бабында былай делінген: «Ешкім де әрекет немесе әрекетсіздік жасалған кезде қолданылған ұлттық заңнамаға немесе халықаралық құқыққа сәйкес қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмаған әрекет немесе әрекетсіздік үшін қандай да бір қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылмайды. Сол сияқты, қылмыстық құқық бұзушылық жасалған кезде қолданылуға жататын жазадан неғұрлым ауыр жаза тағайындалмайды. Егер қылмыс жасалғаннан кейін заңмен неғұрлым жеңіл жаза белгіленсе, осы заңның күші қылмыскерге қолданылады». Аталған Пакт 2005 жылғы 28 қарашадағы № 91-III ҚР Заңымен ратификацияланған және Қазақстан Республикасы үшін 2006 жылғы 24 сәуірде күшіне енген.

ҚК-нің 6-бабына сәйкес, кері күші бар заңдарға, біріншіден, әрекеттің қылмыстылығы мен жазаланушылығын жоятын; екіншіден, жауаптылықты немесе жазаланушылықты жеңілдететін; үшіншіден, қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен жақсартатын заңдар жатады. Осындай ереже «Құқықтық актілер туралы» Заңның 43-бабында да қамтылған.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2016 жылғы 22 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 6-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағында соттардың ҚК-нің 6-бабын қолдану кезінде әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын жоятын, жауаптылықты немесе жазаны жеңілдететін не қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен жақсартатын заңның кері күші болатыны, яғни ол осындай заң қолданысқа енгізілгенге дейін тиісті әрекетті жасаған адамдарға, оның ішінде жазасын өтеп жүрген, сондай-ақ жазасын өтеген, бірақ сотталғандығы бар адамдарға қолданылатыны туралы талапты қатаң сақтауы қажеттігі атап көрсетілген. Әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын белгілейтін, жауаптылықты немесе жазаны күшейтетін, сондай-ақ осы әрекетті жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен нашарлататын заңның кері күші болмайды.

Әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын жоятын заң деп осы әрекетті қылмыссыздандыратын, яғни оны жасағаны үшін жаңа қылмыстық заң бойынша жауаптылық көзделмейтін заңды түсіну қажет. Бұл ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабының немесе бап бөлігінің алып тасталуы, ҚК бабының редакциясына өзгерістер енгізілуі нәтижесінде белгілі бір әрекеттің құқыққа қайшы мінез-құлық ретінде танылуын тоқтатуы арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 3-тармағында: «Әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын жоятын заң деп қылмыстық әрекеттер қатарынан бұрын қылмыстық құқық бұзушылық деп танылған жекелеген әрекетті алып тастайтын заң танылады. Бұл ҚК-ден белгілі бір норманы толық алып тастау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін», – делінген.

Мәселен, 2017 жылғы 3 шілдедегі ҚР Заңымен Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінен ауыл шаруашылығы техникасына арналған қосалқы бөлшектерді қасақана бүлдіру және ұрып-соғу үшін қылмыстық жауаптылық көздеген 108 және 109-баптар алынып тасталып, олар әкімшілік құқық бұзушылықтар санатына ауыстырылды.

Әрекетті қылмыссыздандыру қылмыстық заң нормасының диспозициясына өзгерістер енгізу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, ал әрекетті ішінара қылмыссыздандыру диспозицияда бұрыннан бар қылмыстық құқық бұзушылық құрамының қосымша белгілерін енгізу немесе алып тастау, сондай-ақ ҚК Жалпы бөлімінің нормаларына өзгерістер енгізу арқылы жүзеге асырылады.

Жаңа қылмыстық заңмен әрекеттің қылмыстылығы жойылған (қылмыстық құқық бұзушылық қылмыссыздандырылған) кезде осындай әрекеті үшін сотталған адам сотталғандығы жоқ деп танылады, ал оның сотталған фактісі қылмыстық-құқықтық салдарға әкеп соқпайды және жаза тағайындау кезінде қылмыстардың бірнеше рет жасалуын, қылмыстардың қайталануын анықтау үшін есепке алынбайды.

Әрекетті қылмыссыздандыру нәтижесінде оның барлық заңдық салдары жойылады. Мұндай жағдайда ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 6) тармағының талаптарына сәйкес, іс жүргізудің қай сатысында тұрғанына қарамастан, іс осы негіз бойынша тоқтатылуға жатады, яғни қылмыстық іс әрекетте қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына байланысты тоқтатылуы тиіс. Сотталған адам жазадан босатылып, сотталғандығы жоқ деп есептеледі.

Мәселен, ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 6) тармағына сәйкес, егер жасалған әрекет үшін қылмыстық жауаптылықты жоятын заң қолданысқа енгізілсе не Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі осы қылмыстық іс бойынша қолданылуға жататын, әрекетті қылмыстық құқық бұзушылық ретінде саралауға тәуелді заңды немесе өзге де нормативтік құқықтық актіні конституциялық емес деп таныса, қылмыстық іс тоқтатылуға жатады.

Мұндай қылмыстық заң қылмыстық істері әлі қозғалмаған немесе тергеліп жатқан, сондай-ақ соттарда қаралып жатқан барлық адамдарға, сонымен бірге жазасын өтеп жүрген немесе жазасын өтеген, бірақ сотталғандығы бар адамдарға қолданылады.

Мысалы, И. ауыл шаруашылығы техникасына арналған қосалқы бөлшектер шығаратын «Енисей» зауытының директоры болып жұмыс істеген кезеңде жарнамада тауарлардың сапасы туралы көрінеу жалған ақпарат пайдаланған. Осы жарнамаға сенген «Искра» ЖШС жыл басында егін жинау жұмыстарын жүргізу үшін «Енисей» зауытынан ауыл шаруашылығы техникасына арналған қосалқы бөлшектер сатып алған. Қыркүйек айында егін жинау жұмыстары барысында сатып алынған қосалқы бөлшектер сапасының төмен болуына байланысты белгіленген жүктемеге шыдамаған. Осыған орай «Искра» ЖШС егінді уақытында жинай алмай, ірі мөлшерде залал шеккен.

Тергеу органдары кейіннен материалдық залал келтірген әрекеттер Қазақстан Республикасының 2014 жылғы Қылмыстық кодексі қолданыста болған кезеңде жасалғанын және мұндай әрекет үшін қылмыстық жауаптылық көзделмегенін негізге алып, «Искра» ЖШС-нің «Енисей» зауытының директорын қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы арызын қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына байланысты қабылдаудан бас тартқан. Осыған байланысты ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 2) тармағының талаптарына сәйкес, адамның әрекеттерінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына байланысты іс жүргізу тоқтатылуға жатады.

Тағы бір мысал. Бірінші сатыдағы соттың үкімімен А. Қазақстан Республикасының кедендік шекарасы арқылы тауарларды кедендік бақылаудан тыс ірі мөлшерде өткізуге оқталғаны үшін кінәлі деп танылып, 1997 жылғы ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі, 209-бабының 1-бөлігі бойынша (2014 жылғы ҚК-нің 234-бабы) сотталған. Облыстық соттың апелляциялық алқасы бірінші сатыдағы соттың үкімін өзгеріссіз қалдырған. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі қадағалау сот алқасы бірінші сатыдағы соттың үкімін және апелляциялық сатыдағы соттың қаулысын жойып, сотталған адамның әрекеттерінде қылмыс құрамының болмауына байланысты іс жүргізуді тоқтатқан.

Бірінші сатыдағы сот А.-ға қатысты айыптау үкімін 2010 жылғы 8 шілдеде шығарған. Бұл ретте сот 2010 жылғы 30 маусымда қабылданған және 2010 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілген «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кедендік реттеу және салық салу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» ҚР Заңын ескермеген.

Аталған Заңмен Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне өзгерістер енгізіліп, соған сәйкес Қазақстан Республикасы, Ресей Федерациясы және Беларусь Республикасы арасындағы кедендік шекаралар арқылы, яғни Кеден одағы шегінде экономикалық контрабанда жасау фактілері бойынша 1997 жылғы ҚК-нің 209-бабында көзделген әрекеттер 2010 жылғы шілдеден бастап қылмыстық жазаланатын әрекеттер болудан қалған. Демек, А.-ға қатысты айыптау ісін сотта қарау және бірінші сатыдағы соттың үкім шығару сәтінде оның жасаған әрекеттері қылмыссыздандырылған болатын.

Сотта қылмыстық істі қарау кезінде қолданыста болған жаңа қылмыстық заң бойынша А.-ның жасаған әрекеттерінде қандай да бір қылмыс құрамының белгілері болмағандықтан, бірінші сатыдағы сот ҚПК-нің 1997 жылғы редакциясының 37-бабы бірінші бөлігінің 2) тармағының талаптарына сәйкес іс жүргізуді тоқтатуға немесе сотталған адамның әрекеттерінде қылмыс құрамының болмауына байланысты ақтау үкімін шығаруға міндетті болған.

Жоғарыда баяндалғандардың негізінде Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының қадағалау сатысы А.-ға қатысты қабылданған сот актілерін негізді түрде жойып, іс бойынша іс жүргізуді жоғарыда көрсетілген ақтайтын негіз бойынша тоқтатқан. Айта кету керек, ҚК-нің 234-бабына да 2017 жылғы 3 шілдедегі және 2017 жылғы 26 желтоқсандағы ҚР заңдарына сәйкес өзгерістер мен толықтырулар енгізілген.

Сонымен қатар, әрекеттің қылмыстылығын жою қылмыстық құқық бұзушылық құрамына жаңа міндетті белгінің (зардап, тәсіл, уәж, мақсат, арнаулы субъект) енгізілуі, «ірі залал», «ірі мөлшер» ұғымдарын айқындайтын соманың өзгертілуі жағдайларында да мүмкін болады.

Егер жаңа қылмыстық заң қылмыстық әрекеттің баламалы нысандарының бірін алып тастаса немесе материалдық құрамдардан қоғамға қауіпті баламалы зардаптардың бірін алып тастаса, мұндай заң әрекеттің қылмыстылығын жоятын заң ретінде кері күшке ие болады.

Заңның кері күшінің тағы бір көрінісі – жазаны жеңілдету. Ол, әдетте, жазалар жүйесінен жазаның қандай да бір түрін алып тастау; жазаның төменгі және (немесе) жоғарғы шектерін төмендету; жазаның бір түрін басқа, неғұрлым жеңіл түрімен ауыстыру; жазаның баламалы түрін енгізу; өлім жазасы немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру қолданылмайтын адамдар тізбесін кеңейту не осы жазаларды қолдану негіздерін тарылту; жазаны жеңілдететін мән-жайлар тізбесін кеңейту немесе оны ауырлататын мән-жайлар шеңберін тарылту; саралаушы және аса саралаушы белгілерді алып тастау; сотталғандардың жалақысынан ұстап қалу мөлшерін азайту; сотталғандарды жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босату шарттарын олардың жағдайын жақсартатын бағытта өзгерту; сотталғандықты жою мерзімдерін қысқарту және тағы басқа жолдармен жүзеге асырылады.

Жоғарыда аталған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты нормативтік қаулысының 3-тармағының екінші абзацында: «Жеңілірек заң деп неғұрлым жұмсақ жаза көздейтін, ал жаза түрі бірдей болған кезде санкциясының ең жоғары мерзімі немесе мөлшері аз заң танылады. Жазаның ең жоғары мөлшері тең болған жағдайда жазаның ең төменгі мерзімі немесе мөлшері неғұрлым жұмсақ болып табылатын немесе баламалы санкциясы бар заң неғұрлым жеңіл деп танылады», – делінген.

Қылмыстық жауаптылыққа тартылған адамның жағдайын жақсартатын заңның неғұрлым жеңіл болып танылуы туралы ереже қылмыстардың қайталануын тану, қылмыстық жауаптылықты немесе жазаны жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар, қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімдері, шартты түрде мерзімінен бұрын босату, сотталғандықты жою және алып тастау туралы нормаларға да қолданылады.

Қылмыстық заңның кері күші туралы ережелерді қолдану кезінде бір мәселе бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылған адамның жағдайын жақсартатын жаңа және ескі қылмыстық заң нормаларын іріктеп, қатар қолдануға жол берілмейді. Оның орнына адам үшін неғұрлым қолайлы құқықтық салдарға әкеп соғатын норма ғана қолданылады.

Қылмыстық заңның кері күшін қолдану кезінде ең үлкен қиындықты аралас жағдайлар туғызады. Мұндай жағдайларда қай қылмыстық заңның жеңілірек екенін біржақты анықтау қиынға соғады. Мысалы, жаңа қылмыстық заң бір мезгілде санкцияның төменгі шегін төмендетіп, жоғарғы шегін ұлғайтады. Бұл жағдайда төменгі шекті төмендететін заң қолданылуға тиіс, алайда жоғарғы шек ескерілмеуі керек. Өйткені жоғарғы шекті есепке алу қылмыстық-құқықтық салдардың күшеюіне: ескіру мерзімдеріне, қылмыстардың қайталану түрлеріне, сотталғандық мерзімдеріне және тағы басқаларға әкеп соғады. Себебі қылмыстарды санаттарға бөлу негізіне санкцияның дәл осы жоғарғы шегі алынған. Сонымен бірге төмендетілген төменгі шек қолданылуға тиіс, өйткені ол кінәлі адамның жағдайын жақсартады.

Егер жаңа қылмыстық заң қылмыстық құқық бұзушылық құрамының саралаушы белгісін нормадан толығымен алып тастаса, онда мұндай заңның кері күші болады. Ал саралаушы белгі баптың бір бөлігінен алынып тасталып, сол баптың санкциялары неғұрлым қатаң басқа бөлігіне енгізілген жағдайларда жаңа заңның кері күші болмайды. Мұнда осы әрекет үшін қылмыстық жауаптылық пен жазаның жалпы күшеюі орын алады.

Құқық қолдану практикасында ҚК Ерекше бөлімінің жекелеген нормалары мен санкциялары ғана емес, сонымен бірге оларды қолдану қағидаттары және ҚК Жалпы бөлімінің өзге де ережелері бір мезгілде өзгерген жағдайларда да проблемалар туындайды. Бұларға әрекеттің қылмыстылығы мен жазаланушылығын белгілемейтін Жалпы бөлім нормалары қамтылған заңдар жатады.

2016 жылғы 28 желтоқсандағы ҚР Заңымен ҚК-нің 35-бабына әрекеттің қылмыстылығын жоққа шығаратын мән-жай – қарсы барлау іс-шаралары енгізілді.

Қылмыстардың қайталануы институты қайта қаралды. Енді қылмыстардың қайталануын, қауіпті қайталануын тану кезінде ауыр және аса ауыр қылмыстар үшін алынбаған және жойылмаған сотталғандық қана есепке алынады, ал онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыстар үшін сотталғандықтар есепке алынбайды. Бұдан басқа, әскери қызмет бойынша шектеу және гауптвахтада ұстау сияқты әскери жазалардың түрлері алынып тасталды.

ҚК-нің 6-бабы кері күші берілуі мүмкін заңның қолданылуын сотталғандықты жою немесе алып тастау сәтімен шектейтінін атап өткен жөн, өйткені осы кезден бастап сотталудың барлық қолайсыз салдары жойылады. Үкімді қайта қарау сотталғандық жойылғанға немесе алып тасталғанға дейін мүмкін болады.

Егер жаңа қылмыстық заң қолданысқа енгізілген кезде заңды күшіне енген сот үкімі болса, онда қылмыстық заңның кері күшін қолдану ҚПК-нің 476-бабының 15) тармағының ережелеріне сәйкес үкімді орындау тәртібімен жүзеге асырылады. Бұл ретте істі тоқтату, жазадан босату немесе жазаны жеңілдету, сотталған адамның жасаған әрекетін саралауды өзгерту, жаза мерзімін қысқарту және қылмыстардың қайталануы туралы мәселелер қаралады.

Мәселен, ҚПК-нің 476-бабында соттың құзыретіне үкімді орындауға байланысты мәселелерді қарау жататыны айтылған. Аталған бапта көзделген қаралуға жататын 22 мәселенің ішінде 15) тармақта қылмыстық заңның кері күші бар заң қабылдануына немесе жасалған әрекет үшін қылмыстық жауаптылықты жоюына, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің сот үкім шығарған кезде қолданған заңды немесе өзге де нормативтік құқықтық актіні конституциялық емес деп тануына, сондай-ақ рақымшылық актісіне байланысты жазадан босату немесе жазаны жеңілдету, сотталған адамның жасаған әрекетін саралауды өзгерту, жаза мерзімін қысқарту және қылмыстардың қайталануы мәселелері көрсетілген (ҚК-нің 6-бабы).

ҚПК-нің 477-бабының 1-бөлігі мен 478-бабының 3-бөлігіне сәйкес, бұл мәселелер сотталған адамның өтінішхаты немесе жазаны орындайтын мекеменің не органның ұсынуы бойынша үкім орындалатын жердегі аудандық және оған теңестірілген сотта, ал ол болмаған жағдайда жоғары тұрған сотта шешіледі.

Үкімді орындауға байланысты мәселелерді қарау кезінде сот қылмыстық заңның кері күшін қолдана отырып, адамның әрекеттерін жаңа қылмыстық заңның бабы бойынша неғұрлым жеңіл қылмыстық құқық бұзушылыққа қайта саралауға және осы баптың санкциясы шегінде жазаны төмендетуге, қосымша жазаны қолданбауға құқылы. Бұл ретте ол сот үкімін дәлелдемелерді бағалау, қылмыстық процестегі азаматтық талапты шешу және ҚПК-нің 476-бабында көзделмеген басқа да мәселелер бөлігінде қайта қарауға құқылы емес.

Әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын жоятын не әрекетті қылмыссыздандыратын заң қабылданған жағдайда, сот ҚК-нің 6-бабын қолдана отырып, ҚПК-нің 170-бабының 4-бөлігінде көзделген тәртіппен азаматтық талап қою мәселесін шешуге тиіс.

Жаңа, неғұрлым жеңіл қылмыстық заңның кері күші туралы ереже бұрын қолданылған неғұрлым қатаң жаза бойынша сотталған және жазасын өтеп жүрген немесе жазасын өтеген, бірақ сотталғандығы бар адамдарға да қолданылады.

Жазасын өтеген адамдарға қатысты қылмыстық заңның кері күші туралы ережелерді қолдану кезінде, егер жаңа қылмыстық заң жауаптылықты жеңілдетсе, әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын жойса, бірақ осы әрекет үшін тағайындалған жаза әлдеқашан өтелген немесе орындалған болса және жаңа қылмыстық заңды қолдану сотталған адам үшін құқықтық салдарға әкеп соқпаса, онда жаңа заң қолданылмауға тиіс екенін ескеру қажет. Егер адам жазасын өтеп қойғанымен, сотталғандығы жойылмаған болса және жаңа заңды қолдану сотталған адам үшін сотталғандықты жою мерзімдерін қысқарту, қылмыстардың қайталануын алып тастау сияқты құқықтық салдарға әкеп соғатын болса, жаңа қылмыстық заң қолданылуға жатады.

Әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын белгілейтін, жауаптылықты немесе жазаны күшейтетін не қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен нашарлататын заңның кері күші болмайды (ҚК-нің 6-бабының 3-бөлігі).

«Құқықтық актілер туралы» ҚР Заңының 43-бабының 4-тармағында жауаптылықты белгілейтін немесе күшейтетін, азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін не олардың жағдайын нашарлататын заңнамалық актілердің кері күші болмайтыны бекітілген.

Әрекеттің қылмыстылығын белгілейтін заң деп бұрын қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмаған әрекетті немесе әрекетсіздікті қылмыстық деп танитын заңды түсіну қажет. Жазаны күшейтетін заң деп жазаның ең төменгі немесе ең жоғарғы шегін ұлғайтатын, не екі шегін де бір мезгілде жоғарылататын, не негізгі жаза түрінің мөлшерін өзгертпестен санкцияға қосымша жаза енгізетін және тағы басқа заңды түсіну қажет. Егер адамның жасаған әрекеті неғұрлым ауыр қылмыстық құқық бұзушылық санатына ауысса немесе қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен нашарлатса, онда жаңа қылмыстық заңның кері күші болмайды. Адамның жағдайын өзге де жолмен нашарлататын заң деп сотталғандықты жою және алып тастау мерзімдерін ұзартатын, жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босату мүмкін болатын жазаны өтеу мерзімін өзгертетін және тағы басқа заңды түсіну қажет.

Егер жаңа қылмыстық заң бұрынғы заңмен бірдей санкция белгілесе және қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жағдайын қандай да бір жолмен жақсартпаса, онда оның кері күші болмайды және ол қолданылуға жатпайды. Бұл жағдайда ҚК-нің 5-бабында көзделген, әрекеттің қылмыстылығы мен жазаланушылығы қылмыстық құқық бұзушылық жасалған уақытта қолданыста болған заңмен айқындалатыны туралы ережелер қолданылады. Осындай түсіндірме Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 6-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағында да қамтылған.

«Аралық» деп аталатын заңның кері күші мәселесі ерекше назар аударуға тұрарлық. Бұл – алдыңғы заңның жазаны жеңілдеткен сәтінен кейін және келесі заңның жазаны күшейткен сәтіне дейін қолданылған заң. Мысалы, қылмыс жасалған кезде ол үшін 6 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделген, адам қылмыстық жауаптылыққа тартылған кезде 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделген, ал үкім шығарылған кезде 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы белгіленген. Ізгілік пен әділеттілік қағидаттарын негізге ала отырып, мұндай жағдайда адам үшін неғұрлым қолайлы және анық түрде жағдайын жақсартатын «аралық» заң қолданылуға тиіс.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты да осы ұстанымды қолдайды. Бұл жоғарыда аталған нормативтік қаулының 10-тармағында көрсетілген: «Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған күн мен үкім шығарылған немесе апелляциялық сатыдағы сот актісі қабылданған күн аралығында қылмыстық заң бірнеше рет өзгерген жағдайларда қылмыстық жауаптылыққа тартылған адам үшін неғұрлым қолайлы қылмыстық заң, оның ішінде аралық заң қолданылады».

Санкцияның төменгі шегі көтеріліп, жоғарғы шегі төмендеген жағдайларда практикада белгілі бір қиындықтар мен әртүрлі көзқарастар туындайды. Мысалы, ескі заң бойынша бас бостандығынан айырудың төменгі шегі 2 жыл, ал жоғарғы шегі 10 жыл болған. Жаңа заң бойынша төменгі шек 4 жылға дейін ұлғайтылып, жоғарғы шек 8 жылға дейін төмендетілген. Мұндай жағдайда жазаның жеңілдетілгенін немесе күшейтілгенін қалай анықтауға болады? Заңның қатаңдығы санкцияның төменгі емес, жоғарғы шегі бойынша айқындалуға тиіс деген ұстанымнан шығу қажет. Өйткені кінәлі адамның жағдайын жақсарту туралы негізгі қағиданы басшылыққа алғанда, мұндай тәсіл бойынша оған жаңа заңмен салыстырғанда неғұрлым қатаң жаза тағайындалмайды, ал санкцияның төменгі шегінің ұлғаюы қажет болған жағдайда жазаның ең төменгі шегінен төмен жаза немесе жазаның өзге де неғұрлым жеңіл түрін тағайындау арқылы өтелуі мүмкін (ҚК-нің 55-бабы).

Жекелеген жағдайларда жаңа қылмыстық заңның қатаңдығы немесе жеңілдігін салыстыру құқықтың басқа салаларының заңнамалық актілерінің немесе өзге де нормативтік құқықтық актілердің ережелерін бағалау тәсіліне байланысты болады.

Бұл мәселені шешу бланкеттік нормаларға қатысты болғанда ерекше өзекті сипатқа ие болады. Мұндай нормаларда құқықтың өзге салаларының ережелерінің мазмұны объективтік жақтың мазмұнын, ал жекелеген жағдайларда тиісті қылмыс құрамдарының нысанасын айқындайды. Меніңше, белгілі бір әрекеттерді қылмыссыздандыру қылмыстық заңнамаға тиісті өзгерістер енгізу арқылы ғана емес, сонымен бірге қылмыстық заңның бланкеттік нормалары сілтеме жасаған өзге салалық нормативтік нұсқамаларды жою арқылы немесе қандай да бір әрекеттің қылмыстарға тән қоғамдық қауіптілік деңгейіне ие емес деп заңнамалық тұрғыдан танылуы нәтижесінде қылмыстық-құқықтық реттеу көлемін шектеу арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін. Мұндай шешім ҚР Конституциясының жауаптылықты жоятын немесе жеңілдететін кез келген заңға кері күш беру қажеттігі туралы талабына сәйкес келеді (Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 5) тармақшасы).

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен жақсартатын қылмыстық заң деп жазаны өтеу режимін жеңілдететін, шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдану мүмкіндігін кеңейтетін, ескіру мерзімдерін, сотталғандықты жою және алып тастау мерзімдерін қысқартатын және тағы басқа заң танылады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 3-тармағының үшінші абзацында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен жақсартатын заң деп жаза тағайындау қағидаларын жеңілдететін, қылмыстық жауаптылықтан немесе жазадан босату шарттарын жақсартатын, сотталғандықты жою немесе алып тастау мерзімдерін қысқартатын заң танылатыны атап көрсетілген.

ҚК-нің 366-бабы «Пара алу», 367-бабы «Пара беру», 368-бабы «Парақорлыққа делдал болу» және 252-бабы «Коммерциялық сатып алу» санкцияларына пара мөлшеріне еселенген айыппұл түріндегі баламалы жазаның енгізілуіне байланысты құқық қолдану практикасында еселенген айыппұлдың бас бостандығынан айыруға балама ретінде енгізілуі әрекеттің жазаланушылығын жеңілдету болып табыла ма және бұл 1997 жылғы ҚК бойынша заңды күшіне енген барлық үкімдерді қайта қарауға негіз бола ма деген мәселе туындайды.

Екі сұраққа да оң жауап берілуге тиіс. Неліктен екенін түсіндіру үшін бірнеше рет пара алу үшін жауаптылықты мысал ретінде қарастырайық.

Мәселен, 1997 жылғы ҚК-нің 311-бабы 4-бөлігінің «г» тармағына сәйкес бірнеше рет пара алғаны үшін тек мүлкін тәркілей отырып, жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген.

2014 жылғы ҚР ҚК-де аталған қылмыс үшін жауаптылық 366-баптың 3-бөлігінің 4) тармағында көзделген. Оның санкциясында параның алпыс еселенген мөлшерінен жетпіс еселенген мөлшеріне дейінгі мөлшерде айыппұл салу не жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру, мүлкін тәркілеу, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыру жазалары көзделген.

ҚР Конституциясының 77-бабы 5-тармағының 5) тармақшасында: «Жауаптылықты белгілейтін немесе күшейтетін, азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдардың кері күші болмайды. Егер құқық бұзушылық жасалғаннан кейін ол үшін жауаптылық заңмен жойылса немесе жеңілдетілсе, жаңа заң қолданылады», – делінген.

Қылмыстық заңның кері күші туралы ереже негізделетін ізгілік пен әділеттілік қағидаттарын басшылыққа ала отырып, құқық қолданушы барлық жағдайларда кінәлі (сотталған) адам үшін неғұрлым қолайлы заңды (ескі немесе жаңа) қолдануға тиіс.

Заңның кері күшінің көріністерінің бірі жазаны жеңілдету екені даусыз, оның ішінде жазаның баламалы түрін енгізу арқылы да жүзеге асырылады.

ҚК-нің 6-бабының 2-бөлігіне сәйкес, егер жаңа қылмыстық заң адам жазасын өтеп жүрген әрекеттің жазаланушылығын жеңілдетсе, тағайындалған жаза жаңадан қабылданған қылмыстық заңның санкциясы шегінде қысқартылуға жатады.

ҚК-нің 366-бабының санкциясына бас бостандығынан айырумен қатар параның еселенген мөлшеріндегі айыппұл түріндегі баламалы жазаның енгізілуі жазаның жеңілдетілгенін білдіреді.

Сонымен бірге жаза тағайындау қағидаттары қылмыстық құқық бұзушылықтардың жазаланушылығын реттейтін барлық қылмыстық-құқықтық нормаларда, ең алдымен, ҚК-нің 52-бабында көзделген жаза тағайындаудың жалпы негіздерінде көрініс табатынын атап өткен жөн.

Жаза тағайындаудың жалпы негіздері деп әрбір қылмыстық іс бойынша сот айыптау үкімін шығару барысында жаза тағайындау қағидаттарына сәйкес сотталған адамға әділ ықпал ету шарасын таңдауды қамтамасыз ететін ережелер жиынтығы түсініледі.

ҚК-нің 52-бабында жалпы негіздер айқындалған: жаза сотпен ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабында көзделген шектерде тағайындалады (1-бөлік); ҚК Жалпы бөлімінің ережелері сақталуға тиіс; жасалған қылмыс үшін көзделген жазалардың ішіндегі неғұрлым қатаң жаза түрі неғұрлым жеңіл жаза түрі жазаның мақсаттарына қол жеткізуді қамтамасыз ете алмайтын жағдайда ғана тағайындалады (2-бөлік); сот қылмыстың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесін және кінәлі адамның жеке басын, оның ішінде жазаны жеңілдететін және ауырлататын мән-жайларды, сондай-ақ тағайындалатын жазаның сотталған адамның түзелуіне және оның отбасының немесе асырауындағы адамдардың тұрмыс жағдайына ықпалын ескереді (3-бөлік).

Заң шығарушының ойынша, жалпы негіздерді жиынтық түрде қолдану ғана кінәлі адамға соттың заңды, негізделген және әділ жаза тағайындауына кепілдік бере алады.

Өз кезегінде, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 25 маусымдағы «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 6-тармағында: «Егер кінәлі деп танылған адамға қатысты ҚК бабының санкциясында жазаның баламалы түрлері көзделсе, соттар олардың ішіндегі неғұрлым жеңіл түрін тағайындау мүмкіндігін талқылауға тиіс. Бұл ретте ҚК-нің 52-бабының екінші бөлігіне сәйкес, жазаның неғұрлым қатаң түрі неғұрлым жеңіл түрі жазаның мақсаттарына қол жеткізуді қамтамасыз ете алмайтын жағдайда ғана тағайындалатыны ескерілуге тиіс.

Егер ҚК Жалпы бөлімінің ережелеріне сәйкес адамға ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабының санкциясында көзделген жазалардың бірде-бірі тағайындалуы мүмкін болмаса, сот ҚК-нің 55-бабының төртінші бөлігіне сілтеме жасамастан, оған ҚК-нің 40 немесе 81-бабында көзделген неғұрлым жеңіл жаза түрін тағайындайды. Сот қабылдаған шешімнің негіздемесі үкімнің уәждеу бөлігінде жазаның белгілі бір түрін қолдануға тыйым салатын ҚК Жалпы бөлімінің тиісті нормасына сілтеме жасала отырып баяндалуға тиіс», – деп түсіндіріледі.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2016 жылғы 22 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 6-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағында тікелей былай көрсетілген: «Соттар ҚК-нің 6-бабын қолдану кезінде әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын жоятын, жауаптылықты немесе жазаны жеңілдететін не қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен жақсартатын заңның кері күші болатыны, яғни ол осындай заң қолданысқа енгізілгенге дейін тиісті әрекетті жасаған адамдарға, оның ішінде жазасын өтеп жүрген, сондай-ақ жазасын өтеген, бірақ сотталғандығы бар адамдарға қолданылатыны туралы талапты қатаң сақтауға тиіс. Әрекеттің қылмыстылығын немесе жазаланушылығын белгілейтін, жауаптылықты немесе жазаны күшейтетін, сондай-ақ осы әрекетті жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен нашарлататын заңның кері күші болмайды».

Бұдан бөлек, осы нормативтік қаулының 3-тармағында: «Жазаның ең жоғары мөлшері тең болған жағдайда жазаның ең төменгі мерзімі немесе мөлшері неғұрлым жұмсақ болып табылатын немесе баламалы санкциясы бар заң неғұрлым жеңіл деп танылады.

Жауаптылықты немесе жазаны жеңілдететін заңдарға мынадай құқық нормалары жатады:

• қылмыстық заң нормасының санкциясы жеңілдету жағына қарай өзгертілген;
• баптың санкциясына жазаның неғұрлым жеңіл баламалы түрі енгізілген;
• баптың санкциясынан қосымша жаза алып тасталған нормалар», – деп көрсетілген.

Осылайша, сот қылмыстық заңның кері күші туралы мәселені қараған кезде ҚР Конституциясының 77-бабы 3-тармағының 5) тармақшасын, Қылмыстық кодекстің Жалпы бөлімінің нормаларын, атап айтқанда, 6, 39, 52-баптарын, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» және «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 6-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулыларының ережелерін басшылыққа алуға тиіс.

Демек, соттардың осы санаттағы істер бойынша үкімдерді қайта қараудан бас тартуына құқықтық негіздер болмаған.

Өкінішке қарай, соттар басқаша әрекет етіп, сол арқылы заң мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларының талаптарын бұзған.

Қылмыстық заңның кері күші туралы ережелерді қолдануды талап ететін тағы бір жағдай – жаңа қылмыстық заңмен бұрынғы қылмыстық заң бойынша жалпы нормаға сәйкес сараланған әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық белгілейтін арнаулы нормалардың бөлініп шығуы. Бұл жағдайда әрекетті криминализациялау емес, оның құқықтық бағасын нақтылау орын алады. Мұндай жағдай кінәлі адамның жағдайын жақсартуға да, нашарлатуға да әкеп соғуы мүмкін. Бұл жерде қылмыстық заңды қолдану мәселесін жалпы және арнаулы нормалардың санкцияларын салыстыру негізінде шешу қажет. Қылмыстық заңның кері күші тек кінәлі адам үшін қолайлы жағдайда ғана орын алуы мүмкін.

Теориялық және практикалық тұрғыдан алғанда, қылмыстардың жиынтығы бойынша неғұрлым жеңіл жазаны неғұрлым қатаң жазамен сіңіру жолымен жаза тағайындау кезінде жиынтыққа кіретін неғұрлым ауыр қылмыс бойынша жазаны өтеу режимі жаңа қылмыстық заңмен жеңілдетілген жағдайда қылмыстық заңның кері күшін қолдану мәселесін шешу айтарлықтай қызығушылық тудырады.

Сот Б.-ның әрекеттерін қылмыстар жиынтығы бойынша ҚК-нің 366-бабының 4-бөлігі және ҚК-нің 28-бабының 3-бөлігі, 189-бабының 4-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралаған. ҚК-нің 366-бабының 4-бөлігі бойынша Б.-ға 10 жыл мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы, ал ҚК-нің 28-бабының 3-бөлігі және 189-бабының 4-бөлігінің 2) тармағы бойынша 8 жыл мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалған. ҚК-нің 58-бабының 3-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша неғұрлым жеңіл жазаны неғұрлым қатаң жазамен сіңіру арқылы түпкілікті жаза 10 жыл мерзімге бас бостандығынан айыру түрінде белгіленген.

2018 жылғы 12 шілдедегі «Қылмыстық, қылмыстық-процестік заңнаманы және құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың қызметін жетілдіру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңға сәйкес ҚК-нің 46-бабы 5-бөлігінің 1) тармағы жаңа редакцияда жазылған. Осы тармаққа сәйкес, қылмыстық-атқару жүйесінің барынша төмен қауіпсіздік мекемелерінде бас бостандығынан айыруды өтеу «... осы Кодекстің 15-тарауында көзделген қылмыстар үшін сотталғандарға, егер олар қылмыспен келтірілген залалды толық өтеген жағдайда» тағайындалады (ҚК-нің 366-бабы ҚК-нің 15-тарауына жатады). Бұл ереже ҚК-нің 46-бабы 5-бөлігінің 3) тармағында да расталады.

Б. ҚК-нің 366-бабының 4-бөлігінде көзделген өзіне келтірілген материалдық залалды толық өтеген. Демек, Б. бас бостандығынан айыру жазасын қылмыстық-атқару жүйесінің барынша төмен қауіпсіздік мекемелерінде өтеу тағайындалатын адамдар санатына жатады. Алайда Түркістан облысы Төле би аудандық соты және одан кейінгі жоғары тұрған сот сатылары адвокат М.-ның өзінің қорғауындағы Б.-ға барынша төмен қауіпсіздік мекемесін тағайындау туралы жеке шағымын қанағаттандырудан бас тартқан. Соттың пікірінше, сотталған Б.-ға қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша ҚК-нің 366-бабының 4-бөлігі және ҚК-нің 28-бабының 3-бөлігі, 189-бабының 4-бөлігінің 2) тармағы бойынша түпкілікті 10 жыл мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуына байланысты қылмыстық-атқару жүйесінің барынша төмен қауіпсіздік мекемесінде бас бостандығынан айыру жазасын өтеу тағайындалуы мүмкін емес.

2018 жылғы 12 шілдедегі Заңның редакциясындағы ҚК-нің 46-бабы 5-бөлігінің 2) тармағына сәйкес, қылмыстық-атқару жүйесінің орташа қауіпсіздік мекемелерінде бас бостандығынан айыру жазасын екі жылдан астам мерзімге сотталған, бұрын бас бостандығынан айыру жазасын өтемеген, онша ауыр емес, ауырлығы орташа немесе ауыр қасақана қылмыстар жасаған адамдар өтейді. Осы нақты жағдайда мұндай адамдар санатына сотталған Б. жатады. Соттың пікірінше, бұл мән-жайлар мен құқық нормалары жаңа қылмыстық заңның сотталған адамға ҚК-нің 28-бабының 3-бөлігі және 189-бабының 4-бөлігінің 2) тармағы бойынша сотталуы бөлігінде кері күші жоқ екенін көрсетеді. Мұндай жағдайларда сотталған Б.-ға қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша бас бостандығынан айыру жазасын өтеу үшін ҚК-нің 46-бабы 5-бөлігінің 2) тармағы негізінде қылмыстық-атқару жүйесінің орташа қауіпсіздік мекемесі белгіленуге тиіс.

Соттың пікірінше, ҚК-нің 46-бабының мәні бойынша үкімдер жиынтығына кіретін үкімдердің бірінде де, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығына кіретін үкімдердің бірінде де бас бостандығынан айыру жазасын өтеудің неғұрлым қатаң мекеме түрі белгіленген жағдайда, жазаны өтеу үшін неғұрлым қатаң мекеме түрі анықталуға тиіс.

Менің ойымша, барлық сот сатыларының жоғарыда келтірілген дәлелдері сенімсіз және қолданыстағы қылмыстық заңнамаға негізделмеген. Бұл адвокаттың сотталған адамға барынша төмен қауіпсіздік мекемесін тағайындау туралы өтінішхатын қанағаттандырудан бас тартуға әкеп соққан. Менің дәлелдерім төмендегідей.

Біріншіден, ҚК-нің 46-бабы 5-бөлігінің 4) тармағының екінші абзацында (2018 жылғы 12 шілдедегі редакцияда) үкімдер жиынтығы бойынша бас бостандығынан айыру жазасын өтеу үшін жиынтыққа кіретін үкімдердің бірінде белгіленген неғұрлым қатаң мекеме түрі анықталатыны көрсетілген. Көріп отырғанымыздай, аталған заң нормасында тек үкімдер жиынтығы туралы айтылған. Ал біздің жағдайда үкімдер жиынтығы емес, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бар. Демек, сот бұл ережені қылмыстар жиынтығына қатысты қолдана отырып, бір жағынан, қылмыстық заң нормасын кеңейтіп түсіндіреді, екінші жағынан, осы норманы ұқсастық бойынша қолданады. Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 10) тармақшасына және ҚК-нің 4-бабына сәйкес, қылмыстық заңды ұқсастық бойынша қолдануға жол берілмейді.

Екіншіден, ҚК-нің 58-бабының талаптарына сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша сот әрбір құқық бұзушылық үшін негізгі және қосымша жазаны жеке-жеке тағайындап, содан кейін түпкілікті жазаны неғұрлым жеңіл жазаны неғұрлым қатаң жазамен сіңіру немесе тағайындалған жазаларды толық не ішінара қосу арқылы айқындайды.

Үшіншіден, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 14-тармағына сәйкес: «Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша жаза тағайындаған кезде соттар заңда көзделген неғұрлым жеңіл жазаны неғұрлым қатаң жазамен сіңіру немесе жазаларды толық не ішінара қосу қағидаттарының үкімде уәжделуге тиіс екенін ескеруге тиіс».

Қылмыстық заңның көрсетілген қағидаттарын негізге ала отырып, соттың үкімімен Б.-ға түпкілікті жаза ҚК-нің 58-бабының 3-бөлігі негізінде қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша неғұрлым жеңіл жазаны неғұрлым қатаң жазамен сіңіру жолымен тағайындалған.

Төртіншіден, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысына сәйкес, бір неғұрлым жеңіл жазаны басқа неғұрлым қатаң жазамен сіңіру қағидатын қолданған кезде соттар жазалардың қатаңдық дәрежесі ҚК-нің 40-бабында көрсетілген кезектілікпен айқындалатынын ескеруі қажет. Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығына кіретін әрбір құқық бұзушылық үшін бірдей жаза түрі тағайындалған жағдайда олардың ішіндегі ең қатаңы мерзімі немесе мөлшері көбірек жаза болып есептеледі.

Біздің жағдайда ең қатаң жаза ҚК-нің 366-бабының 4-бөлігі бойынша тағайындалған жаза болып табылады. ҚК-нің 366-бабының 4-бөлігі бойынша тағайындалған жаза ҚК-нің 189-бабының 4-бөлігі бойынша тағайындалған жазаны толық сіңіреді. Ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза аса ауыр қылмыс үшін тағайындалған жазаға сіңірілген. Сонымен бірге ҚК-нің 58-бабының 3-бөлігі негізінде ҚК-нің 189-бабының 4-бөлігі бойынша белгіленген режим де сіңірілген.

Бесіншіден, қылмыстық-атқару жүйесі мекемесінің түрі түпкілікті жаза мөлшері анықталғаннан кейін, яғни неғұрлым жеңіл жаза неғұрлым қатаң жазамен сіңірілгеннен кейін белгіленуге тиіс және неғұрлым ауыр қылмыс үшін көзделген мекеме түрі тағайындалуы қажет. Дәл осылай жасалған.

Алтыншыдан, мұндай жағдайларда сот ҚК-нің 58-бабының 3-бөлігіне сәйкес мәселені түпкілікті шешкеннен кейін, ҚК-нің 189-бабының 4-бөлігіне қайтадан сілтеме жасай отырып, жазаны өтеу режимін анықтауда өрескел қателік жіберген.

Жетіншіден, 2018 жылғы 12 шілдедегі Заңмен ҚК-нің 46-бабына енгізілген өзгерістер ҚК-нің 366-бабының 4-бөлігі бойынша жазаны өтеу режимін жеңілдетеді және кері күшке ие.

Осылайша, сот адвокаттың жеке шағымын қанағаттандыруға міндетті болған.

Қылмыстық заңнаманы ырықтандыру аясында қылмыстардың төрт жүзден астам құрамында санкциялардың төменгі шектері алынып тасталды. Бұл қылмыстық заңның кері күші туралы ережелерді қолдану мәселесінде белгісіздік туғызды. Сот практикасын талдау көрсеткендей, соттар жазаны жеңілдету туралы шешім қабылдаған кезде, әдетте, бұрын қолданыста болған қылмыстық заң бойынша сотталған және жазасын өтемеген адамдарға тағайындалған жаза ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабы санкциясының жоғарғы шегінен қатаң болған жағдайларда ғана олардың жазасын ҚР ҚК-не сәйкестендіру туралы ережені басшылыққа алған.

Көп жағдайда судьялар тағайындаған жазалар не төмендетілмеген, не ҚР ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабы санкциясында белгіленген жоғарғы шекке дейін ғана төмендетілген. ҚК-нің 6-бабын мұндай шектеулі түсіндіру, менің ойымша, жол беруге болмайтын және Конституцияға қайшы болып табылады. Кейбір жаза түрлерінің төменгі шегі алынып тасталған жағдайда, сот қылмыстық құқық бұзушылықты жаңа қылмыстық заң бойынша саралап, жаза тағайындаудың жалпы негіздері бойынша мөлшері бұрынғыдан аз жаза тағайындауға тиіс деп ойлаймын. Бұл жаза міндетті түрде ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабы санкциясының жоғарғы шегіне дейін ғана төмендетілуі керек дегенді білдірмейді.

Мұндай ұстанымның негізділігі оның қисынды дәлелге сүйенетіндігінде: заң шығарушы санкцияларда тиісті қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілік сипатын жаңаша, яғни неғұрлым төмен қауіпті деп айқындаған. ҚК-нің 6-бабының мәнін дәл осылай түсіну жаза тағайындау кезінде әділеттілік пен ізгілік қағидаттарын іске асыруға барынша ықпал етеді.

Алайда жекелеген жағдайларда санкция мөлшерін төмендету емес, оны жазаның басқа түрімен ауыстыру қажет болады. Бұл сот үкімі бойынша тағайындалған жаза ҚК Ерекше бөлімінің бабы санкциясынан алынып тасталған немесе баптың жаңа редакциясында балама ретінде неғұрлым жеңіл жаза түрі көзделген жағдайларда орын алады. Мұндай жағдайда сот қылмыстық заңның кері күшін адамның жағдайын жақсартатын бөлігінде, жаза тағайындаудың жалпы қағидаларын ескере отырып қолдануға тиіс.

Сөзімді аяқтай келе, 2020 жылғы 19 желтоқсандағы «Қылмыстық процесте азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейту және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» және 2020 жылғы 30 желтоқсандағы «Мемлекет басшысының 2020 жылғы 1 қыркүйектегі "Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі" атты Қазақстан халқына Жолдауының жекелеген ережелерін іске асыру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» ҚР заңдарымен ҚК-нің 46-бабының 5-бөлігіне өзгерістер мен толықтырулар енгізілгенін атап өткім келеді (ҚК-нің 46-бабының 5-бөлігіне түсініктемені қараңыз).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме. Авторы – Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар