Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 45-бабына түсініктеме. Қамаққа алу
1. Қамаққа алу сотталған адамды тағайындалған жазаның бүкіл мерзімі ішінде қоғамнан қатаң оқшаулау жағдайында ұстаудан тұрады.
2. Қамаққа алу он тәуліктен елу тәулікке дейінгі мерзімге белгіленеді. Ұстап алу мерзімі қамаққа алу мерзіміне есептеледі.
3. Қамаққа алу кәмелетке толмағандарға, жүкті әйелдерге, жас балалары бар әйелдерге, жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдарға, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдерге, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдарға, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдарға тағайындалмайды.
4. Әскери қызметшілер қамаққа алуды гауптвахтада өтейді.
5. Жазаны ауыстыру кезінде қамаққа алу мерзімі осы бапта белгіленген ең төменгі шектен төмен болуы мүмкін.
Қамаққа алу ҚК-нің Ерекше бөлімінің бабының санкциясында тікелей көрсетілген жағдайда, қылмыстық теріс қылықтар үшін тағайындалатын негізгі және ең қатаң жаза түрі болып табылады. Қамаққа алу сотталған адамды қоғамнан қатаң оқшаулау жағдайында он тәуліктен елу тәулікке дейінгі мерзімге ұстаудан тұрады. Айта кету керек, 2018 жылғы 12 шілдедегі Заңмен түсіндіріліп отырған бапқа өзгерістер мен толықтырулар енгізілгенге дейін қамаққа алу отыз тәуліктен тоқсан тәулікке дейінгі мерзімге белгіленетін.
Қамаққа алудың жазалау элементінің мәні сотталған адамның қысқа мерзім ішінде қатаң оқшаулау жағдайында болуына негізделген оқшаулаумен қорқыту актісінен тұрады. Қоғамнан қатаң оқшаулау сотталған адамның еркін жүріп-тұруға, болатын және тұратын жерін таңдауға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерге шығуға қатысты конституциялық құқығынан айырылуын білдіреді (ҚР Конституциясының 21-бабы). Бұдан басқа, қатаң оқшаулау жеке сипаттағы шектеулерді де (күн тәртібі, телебағдарламаларды көру) көздейді.
Сотталған адамды оқшаулау оны бұрынғы ортасымен немесе жалпы қоғаммен байланыстары мен қарым-қатынастарынан айырылатын жағдайларға орналастыру ретінде айқындалады.
Айта кету керек, бүкіл өркениетті әлемде қамаққа алу өте перспективалы жаза түрі ретінде қарастырылады. Заң шығарушының пікірінше, қамаққа алу жазаның осы түріне сотталған адамдардың жекелеген санаттарына қатысты қылмыстық жаза шарасы ретінде күшті психологиялық әсер етуге қабілетті. Бұрын қоғамнан оқшауланбаған адамдардың арнайы қабылдағыштарда, тергеу изоляторларының оқшауланған учаскелерінде болуының өзі күшті күйзеліс тудыруы және жазаның мақсатына қол жеткізуге оң ықпал етуі мүмкін.
Қамаққа алуды сот ҚК-нің Ерекше бөлімінің бабының санкциясында көзделмеген жағдайда да негізгі жаза түрі ретінде тағайындай алады:
белгіленген мерзімде төленбеген жағдайда айыппұлды ауыстыру кезінде төленбеген төрт АЕК үшін бір тәулік қамаққа алу есебінен (ҚК-нің 41-бабы 6-бөлігінің 1) тармағы);
түзеу жұмыстарының орындалуына кедергі келтіретін өзге де мән-жайлар туындаған жағдайда, жазаның өтелмеген бөлігі өндіріп алынбаған төрт АЕК үшін бір тәулік қамаққа алу есебінен қамаққа алумен ауыстырылады (ҚК-нің 42-бабы 5-бөлігінің 1) тармағы);
қоғамдық жұмыстардан жалтарған жағдайда өтелмеген әрбір төрт сағат қоғамдық жұмыс үшін бір тәулік қамаққа алу есебінен (ҚК-нің 43-бабы 2-1-бөлігінің 1) тармағы).
Қамаққа алу мерзімдері тәуліктермен есептеледі (ҚК-нің 62-бабының 1-бөлігі). Жаза мерзіміне сотталған адамның үкім заңды күшіне енгенге дейін күзетпен ұстауда болған уақыты күзетпен ұстаудың бір күні қамаққа алудың бір күніне есептелетін тәртіппен қосылады (ҚК-нің 62-бабы 3-1-бөлігінің 1) тармағы). Үкім заңды күшіне енгенге дейін үйқамақта болған уақыт жаза мерзіміне үйқамақтың екі күні қамаққа алудың бір күніне есептелетін тәртіппен қосылады (ҚК-нің 62-бабының 4-бөлігі).
ҚАЖК-нің 24-бабының 4-бөлігіне сәйкес, қамаққа алу түріндегі жазаны ішкі істер органдары және әскери полиция органдары орындайды.
Қамаққа алу түріндегі жазаны орындаудың тәртібі мен шарттары ҚР ҚАЖК-нің 15-тарауында (83–87-баптар) белгіленген.
ҚАЖК-нің 83-бабының 1-бөлігіне сәйкес, сотталғандар қамаққа алу түріндегі жазаны сотталған жері бойынша арнайы қабылдағыштарда, тергеу изоляторларының оқшауланған учаскелерінде өтейді.
Әскери қызметшілер қамаққа алу түріндегі жазаны гауптвахтада өтейді. Гауптвахтадағы ішкі тәртіп және сотталғандарды ұстау тәртібі қылмыстық-атқару қызметі, ұлттық қауіпсіздік, Қазақстан Республикасының қорғаныс салаларындағы уәкілетті органдармен айқындалады (ҚАЖК-нің 81-бабының 2-бөлігі).
Қамаққа сотталғандар камераларда қатаң оқшаулау жағдайында ұсталады (ҚАЖК-нің 85-бабының 1-бөлігі).
Ерлер мен әйелдер, сондай-ақ бұрын мекемелерде жазасын өтеген және сотталғандығы бар адамдар бөлек ұсталады.
Әртүрлі инфекциялық аурулармен ауыратын сотталғандар бір-бірінен және дені сау сотталғандардан бөлек ұсталады.
Басқа сотталғандардан оқшауланып сотталғандар — бұрын соттардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың қызметкерлері болған адамдар, сотталғандардың мінез-құлқына бақылау мен қадағалауды жүзеге асыруға уәкілеттік берілген адамдар ұсталады.
Камералық ұстау жағдайларында жазаны өтеудің ерекшеліктері ҚАЖК-нің 23-тарауының нормаларымен (146–149-баптар) реттеледі.
Сотталған адам денсаулық сақтау ұйымдарының емдеу мекемелеріне ауруханаға жатқызуға жіберілген жағдайда, оны күзетуді қамтамасыз ету үшін конвой қойылады.
ҚАЖК-нің 86-бабының 2-бөлігіне сәйкес, қамаққа алу түріндегі жазаны өтеу кезінде сотталғандардың мынадай құқықтары бар: 1) айына бір рет өз есебінен хаттар мен жеделхаттар алуға және жіберуге; 2) ақша аударымдарын алуға; 3) уақытша орналастыру ақшасының қолма-қол ақшаны бақылау шоттарында бар қаражатты тамақ өнімдері мен бірінші кезекте қажетті заттарды сатып алуға ай сайын бір айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде жұмсауға; 4) айына бір рет бірінші кезекте қажетті заттар мен маусымдық киім-кешек салынған сәлемдемелерді, тапсырыстарды, бандерольдерді алуға. Науқас сотталғандардың, мүгедектігі бар адамдардың медициналық қорытындымен айқындалған мөлшерде және ассортиментте дәрілік заттар мен медициналық мақсаттағы бұйымдар салынған сәлемдемелер мен тапсырыстар алуға құқығы бар; 5) адвокатпен кездесулерге олардың саны мен ұзақтығын шектемей және олардың құпиялылығын қамтамасыз ететін жағдайларда кездесуге; 6) ұзақтығы кемінде бір жарым сағат болатын күнделікті серуендеуге; 7) жұбайының (зайыбының), жақын туысының өміріне қауіп төндіретін ауыр науқастануы немесе қайтыс болуы; оның отбасына елеулі материалдық залал келтірген дүлей зілзала және жеке сипаттағы өзге де айрықша мән-жайлар болған жағдайда, жеке қаражаты есебінен жұбайымен (зайыбымен), жақын туыстарымен телефон арқылы сөйлесуге; 8) жұбайының (зайыбының), жақын туысының өміріне қауіп төндіретін ауыр науқастануына немесе қайтыс болуына, оның отбасына елеулі материалдық залал келтірген дүлей зілзалаға байланысты, екі жаққа жол жүруге қажетті уақытты (бес тәуліктен аспайтын) есептемегенде, жеті тәуліктен аспайтын мерзімге қысқа мерзімді жол жүруге.
Әскери қызметшілерге қатысты қамаққа алу түріндегі жазаны орындау тәртібі өзге адамдарға қатысты қамаққа алуды орындау тәртібінен ерекшеленеді, бұл олардың ҚР Қарулы Күштерінде әскери қызмет өткеруімен байланысты. Негізгі ерекшеліктері ретінде қамаққа алуды гауптвахталарда өтеу, сондай-ақ әскери өзара қарым-қатынастардың ерекшеліктеріне байланысты қамаққа сотталған әскери қызметшілерді бөлек ұстаудың неғұрлым жоғары сараланған дәрежесі танылады.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы 5 шілдедегі Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының Ішкі қызмет жарғысының 207-тармағына сәйкес, гауптвахта деп әскери полиция органдары жанында әскери қызметшілерді қамаққа алу жағдайында ұстауға арналған жабдықталған үй-жай аталады.
Қамаққа алу түріндегі жазаны өтеу уақыты әскери қызметтің жалпы мерзіміне және кезекті әскери атақ беру кезіндегі еңбек сіңірген жылдарына есептелмейді (ҚАЖК-нің 87-бабының 1-бөлігі). Бұдан басқа, жазаны өтеу кезінде сотталған адам денсаулық жағдайы бойынша әскери қызметке жарамсыз деп танылған жағдайларды қоспағанда, кезекті әскери атақ беруге ұсынылмайды, жоғары лауазымға тағайындалмайды, жаңа қызмет орнына ауыстырылмайды және әскери қызметтен босатылмайды (ҚАЖК-нің 87-бабының 2-бөлігі). Қамаққа алу түріндегі жазаны өтеу уақытында сотталған әскери қызметшілерге ақшалай үлес төленбейді (ҚАЖК-нің 87-бабының 3-бөлігі).
Қамаққа сотталған адамдардың қатаң оқшаулау жағдайында ұсталатынын ескере отырып, заң шығарушы гуманизм қағидатын басшылыққа алып, жазаның осы түрін тағайындау кезінде кәмелетке толмағандарға, жүкті әйелдерге, жас балалары бар әйелдерге, жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдарға, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдерге, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдарға, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдарға қамаққа алуды қолданбау мүмкіндігін көздеген (ҚК-нің 45-бабының 3-бөлігі).
Жазаны ауыстыру кезінде қамаққа алу мерзімі түсіндіріліп отырған бапта белгіленген ең төменгі шектен төмен болуы мүмкін (ҚК-нің 45-бабының 5-бөлігі).
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
