Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 390-бабына түсініктеме. Билік өкілі немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын өз бетінше иемдену

1. Билік өкілі немесе мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын билік өкілеттіктерін алу мақсатында өз бетінше иемдену —

сексен айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не жиырма тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Билік өкілі немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын өз бетінше иемдену, егер бұл әрекет осы негізде қылмыс жасаумен ұштасса, —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын билік өкілеттіктерін алу мақсатында өз бетінше иемдену —

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

ҚР ҚК-нің 390-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2, 3-бөліктері — қылмыстар) қоғамдық қауіптілігі оның мемлекеттік органдардың қызметіне қол сұғуымен, олардың беделіне нұқсан келтіруімен сипатталады. Сонымен қатар билік өкілі немесе мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын иемдену нәтижесінде жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтардың жасалу фактілері де жоққа шығарылмайды.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі басқару органдарының қызметін реттейтін қоғамдық қатынастар болып табылады.

ҚР ҚК-нің 390-бабында көзделген іс-әрекеттің объективтік жағы билік өкілі немесе билік өкілеттіктерін алу мақсатында мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын өз бетінше иемденуден көрінеді.

ҚР ҚК-нің 3-бабының 9) тармағына сәйкес, билік өкілі — мемлекеттік қызметте жүрген, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен өзіне қызметтік бағыныстылығында жоқ адамдарға қатысты өкімдік өкілеттіктер берілген адам, оның ішінде құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік органның қызметкері, әскери полиция органының қызметкері, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысатын әскери қызметші.

Билік өкілі атағын иемдену деп белгілі бір санаттағы лауазымды адамдарға (әскери қызметшілерге, полиция, прокуратура қызметкерлеріне және т.б.) берілетін әскери және арнаулы атақтарды иемденуді де түсіну қажет.

Билік өкілінің мәртебесі, ең алдымен, билік өкілеттіктерімен байланысты. Билік өкілеттіктері деп азаматтардың, мекемелер мен ұйымдардың ведомстволық тиесілігі мен бағыныстылығына қарамастан, олар үшін міндетті шешімдер қабылдау, талаптар қою құқығын түсінеміз. Билік өкілінің функциялары негізінен лауазымды адамдарға тән.

Билік өкілі немесе мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын өз бетінше иемдену деп кінәлі адамның алдау арқылы өзін билік өкілі немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам ретінде көрсететін, мұндай өкілеттіктерді немесе атақтарды заңсыз (белгіленген тәртіпті бұза отырып, заңды негіздер болмаған жағдайда) өзіне қабылдайтын және айналасындағыларды өзінің нақты мәртебесіне қатысты жаңылыстыратын әрекеттерін түсіну қажет.

Бұл әрекеттер әртүрлі нысанда көрініс табуы мүмкін: жалған құжаттарды көрсету, нысанды киімді пайдалану, басқа адамдар кінәліні лауазымды адам деп қате қабылдаған жағдайда өзінің шынайы мәртебесін жасыру және сол сияқты әрекеттер.

Айта кету керек, белгілі бір мамандықты немесе кәсіпті, мысалы, дәрігер, заңгер, педагог, инженер және т.б. атағын өз бетінше иемдену ҚР ҚК-нің 390-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылық құрамын құрмайды.

Егер билік өкілі немесе лауазымды адам атағын өз бетінше иемдену билік өкілеттіктерін алу мақсатында жасалмаса (мысалы, әзіл түрінде) немесе қоғамға пайдалы іс-әрекет жасаумен ұштасса (мысалы, адам басқа тұлғаның құқыққа қайшы әрекеттерін тоқтату немесе құқық бұзушыны ұстау үшін өзін полиция қызметкері ретінде таныстырса), онда ҚР ҚК-нің 390-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамы болмайды.

Түсіндіріліп отырған қылмыстық теріс қылықтың құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады, сондықтан адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін билік өкілі немесе мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын өз бетінше иемдену фактісінің өзі жеткілікті.

Қарастырылып отырған іс-әрекеттің субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адамның билік өкілеттіктерін алу мақсатында билік өкілі немесе мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын заңсыз иемденіп отырғанын сезінеді және мұны қалайды. Бұл ретте қарастырылып отырған іс-әрекеттің міндетті субъективтік белгісі (арнайы мақсаты) — билік өкілеттіктерін алу болып табылады.

Себептері әртүрлі болуы мүмкін және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.

Талданып отырған іс-әрекеттің субъектісі — есі дұрыс, он алты жасқа толған жеке тұлға.

Егер лауазымды адам немесе билік өкілі өзін өкілеттіктері неғұрлым кең немесе атағы жоғары лауазымды адам немесе билік өкілі ретінде таныстырса, онда мұндай әрекеттер билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдаланғаны үшін қылмыстық жауаптылықты көздейтін ҚР ҚК-нің 362-бабы бойынша саралануға тиіс.

ҚР ҚК-нің 390-бабының 2-бөлігінде саралаушы белгі ретінде билік өкілі немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын өз бетінше иемденудің осы негізде қылмыс жасаумен ұштасуы көзделген.

Билік өкілі немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын өз бетінше иемдену деп кінәлі адамның басқа қылмыс жасау мақсатында алдау арқылы өзін билік өкілі немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам ретінде таныстыратын заңсыз әрекеттерін түсіну қажет.

ҚР ҚК-нің 10-бабының 2-бөлігіне сәйкес, қылмыс деп кінәлі түрде жасалған, Қылмыстық кодексте айыппұл, түзеу жұмыстары, қоғамдық жұмыстарға тарту, бас бостандығын шектеу, бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы түріндегі жаза қатерімен тыйым салынған қоғамға қауіпті іс-әрекет (әрекет немесе әрекетсіздік) танылады. Бұл ретте атақты иемдену мен осы негізде жасалған қылмыс арасындағы себепті байланысты анықтау қажет.

Туындаған қоғамға қауіпті зардаптарға байланысты кінәлінің әрекеттері мұндай жағдайларда қылмыстар жиынтығы бойынша: ҚР ҚК-нің 390-бабының 2-бөлігі және ҚР ҚК-нің тиісті бабы бойынша саралануға тиіс.

ҚР ҚК-нің 390-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы билік өкілі немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын өз бетінше иемдену және осы негізде қылмыс жасау сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.

Осы баптың 3-бөлігінде ҚР Конституциясында белгіленген лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын билік өкілеттіктерін алу мақсатында өз бетінше иемденгені үшін қылмыстық жауаптылық көзделген. ҚР Конституциясында белгіленген лауазымды атқаратын лауазымды адам ұғымы жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам ұғымынан туындайды. Демек, мұндай лауазымдарға ҚР Президентінің, Премьер-Министрінің, Парламент депутатының, Үкімет мүшесінің, Конституциялық Кеңес Төрағасы мен мүшесінің, сот төрағасының, судьяның, прокурордың, мәслихат депутатының, әкімнің лауазымдары жатады.

Билік өкілі немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын лауазымды адам атағын өз бетінше иемдену ҚР ҚК-нің «Өзінше билік ету» деп аталатын 389-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтан мынадай белгісімен ерекшеленеді: атақты өз бетінше иемдену кезінде кінәлі адам өзінің нақты немесе болжамды құқығын өз бетінше жүзеге асырмайды, керісінше, мұндай құқыққа мүлдем ие емес екенін сезіне отырып, қылмыс жасайды.

ҚР ҚК-нің 390-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚР ҚК-нің 390-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК-нің 390-бабының 3-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвили.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік қаулы Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Қаулы Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар