Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 37-бабына түсініктеме. Физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу

1. Егер физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу салдарынан адам өзінің әрекеттерін (әрекетсіздігін) басқара алмаған болса, осындай мәжбүрлеу нәтижесінде осы Кодекспен қорғалатын мүдделерге зиян келтіру қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайды.

2. Адам өзінің әрекеттерін басқару мүмкіндігін сақтап қалған физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу нәтижесінде осы Кодекспен қорғалатын мүдделерге зиян келтіргені үшін қылмыстық жауаптылық мәселесі осы Кодекстің 34-бабының ережелері ескеріле отырып шешіледі.

Физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу институтын енгізу азаматтар мен ұйымдардың заңды мүдделеріне зиян келтіретін қоғамға қауіпті әрекеттерді адамның физикалық ықпал ету әсерінен жасауының жекелеген емес жағдайларының пайда болуымен байланысты. ҚК-нің 37-бабы мәжбүрлеудің ықпалымен жасалған әрекеттердің заңдық салдарын айқындайды. Мұндай іс-әрекеттер қылмыстық құқық бұзушылықтар деп танылмайды.

Мәжбүрлеу деп адамды белгілі бір әрекеттерді жасауға немесе оларды жасаудан тартынуға мәжбүрлеу мақсатында оның еркіне қарсы жасалатын құқыққа қайшы ықпалды түсіну керек.

Мәжбүрлеудің қылмыстық-құқықтық мазмұны мәжбүрлеудің қылмыстық-құқықтық феноменін құрайтын аса маңызды және міндетті элементтердің үйлесуімен шартталған құрылым арқылы ашылады. Бұл элементтерге психикалық зорлық-зомбылық және қылмыстық талап жатады (олардың жиынтығын мәжбүрлеу актісі деп те атауға болады).

Мәжбүрлеудің мәні адамға белгілі бір әрекеттермен бекітілген қылмыстық талаптың қойылуынан көрінеді.

ҚК-нің 37-бабының мазмұнынан мәжбүрлеуді жіктеудің екі негізі туындайды: тәсілі бойынша: а) физикалық; б) психикалық; сипаты бойынша: а) еңсерілмейтін; б) еңсерілетін.

Физикалық және психикалық зорлық-зомбылық мәжбүрлеу тәсілдері болып табылады деген қорытынды жасауға болады. Зорлық-зомбылық мәжбүрленетін адамның жеке басына ғана емес, оған жақын адамдарға да бағытталуы мүмкін (мысалы, жәбірленушінің баласының денсаулығына ауыр зиян келтіру қатері).

С. И. Ожеговтың орыс тілі сөздігіне сәйкес, мәжбүрлеу дегеніміз — «адамды оның еркінен тыс бір нәрсе жасауға мәжбүрлеу» қажеттілігі.

ҚК-нің 37-бабының 1-бөлігіне сәйкес: «Егер физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу салдарынан адам өзінің әрекеттерін (әрекетсіздігін) басқара алмаған болса, осындай мәжбүрлеу нәтижесінде осы Кодекспен қорғалатын мүдделерге зиян келтіру қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайды».

Бұл норма зиян келтірушінің физикалық та, психикалық та мәжбүрлеу жағдайында әрекет ететін, ал мұндай мәжбүрлеу оны өз қалауы бойынша әрекет ету, яғни өзінің іс-әрекеттерін басқару мүмкіндігінен айыратын жағдайларды қамтиды. Мұндай әрекеттер (әрекетсіздік) кінәні, демек, қылмыстық жауаптылықты жоққа шығаратын еңсерілмейтін күш қағидалары бойынша қарастырылады.

Физикалық немесе психикалық ықпал ету арқылы туындайтын еңсерілмейтін күш мәжбүрленетін адам өзінің іс-әрекеттерін басқаруға қабілетсіз болатын жағдайды білдіреді.

Физикалық зорлық-зомбылық азаптау, физикалық қинау, тұншықтыру, байлау, қамап қою, газбен улау және т.б. түрінде көрініс табуы мүмкін.

Психикалық мәжбүрлеу кезінде мәжбүрлеуші көбінесе есірткі құралдары мен психотроптық заттарды, гипнозды пайдалану арқылы мәжбүрленетін адамның психикасына тікелей ықпал етіп, оның психикалық қызметі мен мінез-құлқын өзіне (мәжбүрлеушіге) қажетті бағытқа бұруға ұмтылады. Көрсетілген жағдайларда зиян келтіруші психикалық мәжбүрлеудің ықпалымен өзінің әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін сезіну және (немесе) оларды басқару қабілетінен айырылуы мүмкін.

Адамның психикасына сырттан жасалған ықпал оның есі дұрыс еместік жағдайын туындатуы мүмкін, бұл ҚК-нің 16-бабына сәйкес жасалған іс-әрекеті үшін қылмыстық жауаптылықты жоққа шығарады. Психикалық мәжбүрлеу мәжбүрленетін адамда оны саналы-ерікті мінез-құлық таныту мүмкіндігінен айыратын психикалық бұзылуды туындатуға қабілетті. ҚК-нің 37-бабының 1-бөлігінде іс-әрекеттің қылмыстылығын жоққа шығаратын еңсерілмейтін психикалық мәжбүрлеудің ықпалымен туындайтын осындай санасыз импульсивті мінез-құлық түрі туралы сөз болып отыр.

Физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу еңсерілетін және жойылатын сипатта болып, ал мәжбүрленетін адам өзінің әрекеттерін басқару мүмкіндігін сақтап қалған жағдайларда, зиян келтіргені үшін қылмыстық жауаптылық мәселесі ҚК-нің 34-бабының 2-бөлігіне сәйкес аса қажеттілік жағдайының қағидалары бойынша шешіледі.

Физикалық мәжбүрлеудің физикалық функцияларды шектеуге бағытталуы физикалық мәжбүрлеудің дене тұтастығына ықпал етуден тұратынын білдіреді, соның нәтижесінде адам өзінің әрекеттерін басқару мүмкіндігінен айырылады.

Физикалық мәжбүрлеудің еңсерілмейтіндігі адамның өзінің әрекеттерін басқару мүмкіндігінен толық айырылған жағдайға тап болғанын білдіреді.

Заңның ережелеріне сәйкес, егер іс-әрекет ерік бақылауымен жүзеге асырылса, ол қылмыстық құқық бұзушылық деп танылады. Адам жасаған іс-әрекеттердің ерікті сипатының болмауы оның қылмыстық жауаптылығын жоққа шығарады. Мәжбүрлеу жағдайында құқықтар мен мүдделерге зиян келтіру адамның еркіне қарсы, ол үшін маңызды игіліктерге (өмірі мен денсаулығына) қауіп төндіретін сыртқы факторлардың ықпалымен қоғамға қауіпті іс-әрекет жасауды білдіреді. Егер адам өзінің әрекеттерін басқара алмаса, ол келтірілген залал үшін қылмыстық-құқықтық тұрғыдан жауап бермейді.

Менің ойымша, мұндай жағдайларда қылмыс құрамының субъективтік жағының болмауы туралы сөз болуы тиіс, өйткені адамның зиян келтіруге деген еркі жоқ, оның мінез-құлқы ерікті сипатқа ие емес, демек, қылмыс құрамының болмауына байланысты қылмыстық деп бағаланбауы тиіс, алайда бұл ҚК-нің 37-бабының негізінде емес, дегенмен мұндай жағдайларда қылмыс құрамының болмауы да орын алады.

Физикалық мәжбүрлеу салдарынан зиян келтіруді еңсерілмейтін күш салдарынан туындаған мәжбүрлеуден ажырату қажет. Еңсерілмейтін күш деп адамның табиғаттың дүлей күштерінің, жануарлардың, механизмдердің, адамдардың және т.б. ықпалымен өз міндеттерін немесе өзге де әрекеттерді орындау мүмкіндігінен айырылатын не өзінің еркімен шартталмаған әрекеттерді жасауға мәжбүр болатын жағдайларды түсінеді.

Шабуыл сипатындағы физикалық мәжбүрлеу, менің ойымша, белгілі бір мән-жайларда қажетті қорғанысқа негіз бола алады. ҚК-нің 37-бабының 2-бөлігінде бұл мәселенің жауабы болмағандықтан, мұндай жағдайларда қажетті қорғаныс жағдайында әрекет еткен мәжбүрленетін адамның қылмыстық жауаптылығы мәселесі ҚК-нің 32-бабының ережелері ескеріле отырып шешіледі деген қорытынды жасауға болады.

ҚК-нің 37-бабының 2-бөлігінде адам өзінің әрекеттерін басқару мүмкіндігін сақтап қалған физикалық және психикалық мәжбүрлеу туралы айтылады. Мұндай жағдайларда жауаптылық мәселесі аса қажеттілік жағдайының қағидалары бойынша шешіледі, өйткені ол адамды өз әрекеттерін басқару мүмкіндігінен айырмайды және оған төнген салдар мен төнген қауіпті жою үшін келтіру қажет зиянның арасынан таңдау жасауға мүмкіндік береді. Мұндай мәжбүрлеу мыналар болуы мүмкін: 1) ұрып-соғу, азаптау және т.б. түріндегі физикалық ықпал ету; 2) физикалық немесе физиологиялық ықпал етуді қолдану қатері және т.б. арқылы психикалық ықпал ету.

Мұндай мәжбүрлеу кезінде келтірілген зиян әрқашан алдын алынған зиянмен салыстырғанда аз болуы тиіс. Бұдан басқа, зиян неғұрлым құнды игілікті құтқарудың бірден-бір мүмкін құралы деп танылуы керек.

Психикалық мәжбүрлеу — бұл сөз, символдар, ым-ишара, қаруды немесе оның макеттерін көрсету, яғни қорқыту арқылы адамның еркіне ықпал ету. Мысалы, кассирден қару қолдану қатерімен ақшалай түсімді талап етеді. Мұндай әрекеттер адамда өзінің өмірі, денсаулығы, меншігі және жақындарының осындай игіліктері мен олардың амандығы үшін қорқыныш пен қауіптену сезімін тудыруы мүмкін. Осындай мәжбүрлеудің ықпалымен адам қылмыстық заңда көзделген іс-әрекеттерді жасауы мүмкін. Алайда психикалық мәжбүрлеу кезінде адамның мінез-құлқын таңдау мүмкіндігі әрқашан болады. Егер адам талап етілген әрекетті жасаса, оның қауіпті немесе қауіпті еместігін анықтау үшін бұл әрекет аса қажеттілік қағидалары бойынша қарастырылады.

Егер физикалық мәжбүрлеу нәтижесінде адам өзінің әрекеттерін басқару мүмкіндігін сақтап қалса, яғни өзінің іс-әрекеттерін таңдау еркіндігінен толық айырылмаса, бірақ өзіне қолданылған мәжбүрлеу салдарынан қолайсыз зардаптардан құтылу мақсатында құқыққа қайшы әрекеттерге (әрекетсіздікке) жол берсе, онда мұндай адамның құқықпен қорғалатын мүдделерге зиян келтіргені үшін қылмыстық жауаптылығы мәселесі аса қажеттілік қағидалары бойынша (ҚК-нің 34-бабы) шешіледі. Бұл жағдайда адам төнген зиян мен осы қауіпті жою үшін қажетті зиянның арасынан таңдау жасай отырып әрекет етеді (әрекетсіздік танытады).

Мәжбүрленетін адамның өзін немесе оның жақындарын өмірінен айыру қатері ең ауыр дәрежедегі психикалық мәжбүрлеу ретінде қарастырылуы тиіс. Сондықтан, егер банк кассирі өлім қатерімен шабуыл жасаушыларға құндылықтар сақталған сейфтің кілттерін беріп, құлыптың кодын хабарласа, ол аса қажеттілік жағдайында әрекет етеді.

Азаптау немесе өмірге төнген қатер түріндегі ауыр физикалық мәжбүрлеу адамды адам өлтіруден басқа кез келген қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылықтан босатуға тиіс.

Басқа адамдарды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға мәжбүрлейтін адам, физикалық және психикалық мәжбүрлеу жағдайында, мәжбүрленетін адамның өзінің әрекеттерін (әрекетсіздігін) басқару қабілеті сақталғанына немесе сақталмағанына қарамастан, қылмыстық жауаптылықта болуға тиіс, ал жасалған әрекет қылмыстық құқық бұзушылықтың жанама орындаушысы ретінде саралануы керек (ҚК-нің 28-бабының 2-бөлігі).

Егер мәжбүрленетін адам өзінің мінез-құлқын басқаруға қабілетті болса, мәжбүрлеуді саралау қылмысқа қатысу институтын құрайтын жалпы ережелерге негізделуі тиіс: не мәжбүрленетін адамның әрекеттерінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамы болған кезде қылмыстық құқық бұзушылық жасауға айдап салу ретінде, не мәжбүрленетін адам іс-әрекеттің қылмыстылығын жоққа шығаратын мән-жайларға байланысты қылмыстық жауаптылыққа жатпайтын болса, қылмыстық құқық бұзушылықты орындау ретінде саралануы керек.

Қорытындылай келе, физикалық және психикалық мәжбүрлеу кезінде зиян келтірудің құқыққа сыйымдылығы шарттарын мынадай екі топқа бөлуге болатынын атап өткен жөн: 1) мәжбүрлеу актісіне қатысты құқыққа сыйымдылық шарттары және 2) мәжбүрлеу нәтижесінде жасалған іс-әрекетке қатысты құқыққа сыйымдылық шарттары.

Мәжбүрлеу актісіне қатысты құқыққа сыйымдылық шарттары мыналар болып табылады:

мәжбүрлеу актісінің қоғамдық қауіптілігі;

мәжбүрлеу көзі. Мәжбүрлеу көзі адам жасаған қылмыстық сипаттағы мәжбүрлеуші әрекеттер (мәжбүрлеуші) болып табылады;

мәжбүрлеудің нақтылығы;

зорлық-зомбылықтың шынайылығы (реалдылығы).

Мәжбүрлеу нәтижесінде жасалған іс-әрекетке қатысты құқыққа сыйымдылық шарттары мыналар болып табылады:

мәжбүрлеудің еңсерілмейтіндігі;

зиянды басқа құралдармен болдырмау мүмкіндігінің болмауы;

келтірілген және алдын алынған зиянның мөлшерлестігі.

Физикалық және психикалық мәжбүрлеу нәтижесінде жасалған әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық мәселесі үш нұсқаның бірі бойынша шешілуі мүмкін: аса қажеттілік жағдайының болуы, аса қажеттілік шегінен шығу, мәжбүрлеудің қарқындылығы шамалы болған кезде аса қажеттілік жағдайының болмауы.

Егер өзінің әрекеттерін басқаруға қабілетті мәжбүрленетін адам аса қажеттілік шегінен асып кетсе және сонымен бірге құқықпен қорғалатын мүдделерге қасақана зиян келтірсе, мұндай әрекет ҚК-нің 53-бабы 1-бөлігінің 9) тармағында көзделген жеңілдететін мән-жайлар кезінде жасалған қылмыс ретінде қарастырылады. Аса қажеттілік жағдайы анықталмаған жағдайларда зиян келтірушіге қолданылған физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу ҚК-нің 53-бабы 1-бөлігінің 8) тармағында көзделген жеңілдететін мән-жай ретінде қарастырылуы мүмкін.

ҚР ӘҚБтК-де де физикалық және психикалық мәжбүрлеу нәтижесінде әкімшілік жауаптылықтан босату мәселесін реттейтін дербес баптың көзделгенін атап өткен жөн (ӘҚБтК-нің 38-бабы).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвилиден.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар