Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 368-бабы. Парақорлыққа делдал болу туралы түсініктеме

1. Парақорлыққа делдал болу, яғни пара алушы мен пара берушіге олардың арасында пара алу және беру туралы келісімге қол жеткізуге немесе оны іске асыруға жәрдемдесу –

пара сомасының он еселенген мөлшерінен жиырма еселенген мөлшеріне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не мүлкі тәркіленіп немесе тәркіленбей, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол іс-әрекет бірнеше рет не қылмыстық топпен немесе өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасалған болса, –

пара сомасының жиырма еселенген мөлшерінен отыз еселенген мөлшеріне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның сыбайлас жемқорлықтың аса қауіпті көріністері болып табылатын пара алу және пара беру үшін жағдайлар жасауында көрініс табады.

Қылмыстың объектісі мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқарудың мүдделері болып табылады.

Қарастырылып отырған қылмыстың нысанасы пара алу сияқты қылмыстың нысанасына ұқсас (ҚК-нің 366-бабына түсініктемені қараңыз).

Парақорлыққа делдал болудың объективтік жағы мынадай әрекеттерді жасаудан көрінеді:

пара алушы мен пара берушіге олардың арасында пара алу және беру туралы келісімге қол жеткізуге жәрдемдесу;

осындай келісімді іске асыру.

Парақорлыққа делдал болу екі нысанда да, сондай-ақ олардың біреуінде де көрініс табуы мүмкін.

Пара алушы мен пара берушіге олардың арасында пара алу және беру туралы келісімге қол жеткізуге жәрдемдесу аталған субъектілер арасында тиісті келіссөздер жүргізу; пара алушы мен пара берушінің кездесуін ұйымдастыру; пара беру-алу туралы келісімнің талаптарын талқылауға қатысу және өзге де әрекеттер арқылы көрініс табады.

Жәрдемдесу, әдетте, пара нысанасын пара берушіден пара алушыға тікелей беру арқылы жүзеге асырылады.

Парақорлыққа делдал болудың аталған нысандарының арасындағы айырмашылық қылмыстың аяқталу сәтіне байланысты. Делдалдықтың бірінші нысаны делдалдың көмегімен пара беруші мен пара алушы арасында пара алу және беру туралы келісімге қол жеткізілген сәттен бастап аяқталған болып есептелуге тиіс. Бұл ретте кейіннен пара беру мен пара алудың жүзеге асырылғаны немесе асырылмағаны маңызды емес. Ал парақорлыққа делдал болудың екінші нысаны пара алу және беру туралы келісім іске асырылған, яғни пара алынған немесе пара берілген сәттен бастап қана аяқталған қылмыс болып есептелуге тиіс.

Қылмыстық жәрдемдесудің өзге де нысандары пара беру немесе пара алу кезіндегі сыбайлас қатысу ретінде қарастырылуға тиіс.

Қылмыс пара алынған және берілген сәтте аяқталған болып есептеледі. Пара делдал арқылы немесе тікелей пара берушінің өзі арқылы берілуі мүмкін. Соңғы жағдайда делдалдың жауаптылығы туындауы үшін пара алушы мен пара беруші арасындағы келісімге оның көмегі арқылы қол жеткізілген болуы қажет, яғни пара беруші делдал қол жеткізген уағдаластықтың сипатын біле отырып, тек параны пара алушыға береді.

Парақорлыққа делдал болуды көмектесушілік нысанындағы пара беру немесе пара алу кезіндегі сыбайлас қатысудан ажырату қажет.

ҚК-нің 368-бабының 1-бөлігіне сәйкес, делдал деп пара алушы мен пара берушіге олардың арасында пара алу және беру туралы келісімге қол жеткізуге немесе осы келісімді іске асыруға жәрдемдескен адам танылуға тиіс. Делдал, әдетте, осы мақсатта пара берушімен де, пара алушымен де байланысқа түсіп, олардың әрқайсысының қылмыс жасауға ниеті мен дайындығы, сондай-ақ оны жасау шарттары туралы бір-біріне хабарлайды.

Бұл ретте пара туралы келісімге қол жеткізуге жәрдемдесу пара алушы мен пара беруші арасында тиісті келіссөздер жүргізу, олардың кездесулерін ұйымдастыру, пара беру-алу туралы келісімнің талаптарын талқылауға қатысу арқылы көрініс табуы мүмкін. Пара туралы келісімді іске асыруға жәрдемдесу пара беруші мен пара алушының пара нысанасын тиісті жерге тікелей беру туралы келісімді орындауына бағытталған әрекеттер жасаумен сипатталады.

Ал көмектесуші өзге де сыбайлас қатысушы сияқты парақорлық субъектілерінің бірінің жағында әрекет етеді. ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігіне сәйкес, көмектесуші деп өзінің кеңестерімен, нұсқауларымен, ақпарат беруімен, параны беру-алу үшін жағдай жасауымен не оған кедергілерді жоюымен қылмыстың жасалуын жеңілдететін адам, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылықты орындаушыларды, қылмыс жасау құралдарын немесе өзге де құралдарын, осы әрекеттің іздерін алдын ала жасыруға уәде берген, сол арқылы пара беруші немесе пара алушы көздеген мақсаттарға қол жеткізуді қамтамасыз ететін адам танылады.

ҚК-нің 28-бабының тиісінше 3, 4 немесе 5-бөліктерінде көрсетілген әрекеттерді орындаған және бір мезгілде делдалдық функцияларды атқарған ұйымдастырушы, айдап салушы немесе көмектесуші пара беру немесе пара алу кезіндегі сыбайлас қатысқаны үшін жауаптылықта болады. Сыбайлас қатысушының әрекеттерін саралау кезінде оның қасақаналық ниетінің бағытын ескеру, оның кімнің мүддесінде, қай тарапта және кімнің – пара берушінің немесе пара алушының – бастамасы бойынша әрекет еткенін анықтау қажет. Анықталған мән-жайларға байланысты ұйымдастырушының, айдап салушының немесе көмектесушінің әрекеттері ҚК-нің 28-бабына сілтеме жасала отырып, тиісінше ҚК-нің 366 немесе 367-баптарының тиісті бөліктері бойынша саралануға жатады. Бұл жағдайда парақорлыққа делдал болғаны үшін жауаптылықты көздейтін ҚК-нің 368-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Осы қылмыстың субъектісі болып табылатын адамның лауазымды тұлғаға кейіннен беру үшін пара нысанасын қабылдауы парақорлыққа делдал болудың аяқталған құрамын әлі құрмайды, ал егер параны лауазымды тұлғаға беріп үлгермеген адам ұсталған жағдайда, оның әрекеті парақорлыққа делдал болуға оқталу ретінде сараланады (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және ҚК-нің 368-бабының тиісті бөлігі).

Сонымен бірге, менің ойымша, егер пара алушы мен делдал арасындағы уағдаластыққа сәйкес пара берушіден алынған ақша мен өзге де құндылықтар делдалдың өзінде қалатын болса, онда қылмыс құндылықтарды делдал алған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Мұндай жағдайларда параны тікелей беру түріндегі делдалдық параның кем дегенде бір бөлігін ол арналған адамға нақты берген жағдайда аяқталған қылмыс ретінде сараланады.

Пара берушінің тапсырмасы бойынша параны тікелей беру түріндегі парақорлыққа делдал болуды пара беруші өкілі болып табылатын жеке немесе заңды тұлғаның мүддесі үшін қызметтік әрекеттерді (әрекетсіздікті) жасағаны үшін лауазымды тұлғаға пара беруден ажырату кезінде делдалдың параны пара берушінің атынан және оның мүлкі есебінен беретінін негізге алу қажет. Делдалдан айырмашылығы, өзі өкілдік ететін тұлғаның мүддесі үшін қызмет бойынша әрекеттер (әрекетсіздік) жасағаны үшін пара беретін пара беруші пара ретінде өзіне тиесілі немесе өзі заңсыз иемденген мүлікті пайдаланады.

Парақорлыққа делдал болуды жалған делдалдық деп аталатын әрекеттен ажырату қажет. Бұл жағдайда адам материалдық құндылықтарды пара алу субъектісіне пара ретінде беру үшін деген сылтаумен біреуден алады, алайда оны беруді ниет етпей, өзіне иемденіп алады. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Кейбір сыбайлас жемқорлық қылмыстарды қарау практикасы туралы» нормативтік қаулысының 20-тармағында, егер адам пара берушіден ақша немесе өзге де құндылықтарды оларды басқа адамға пара ретінде беру үшін деген сылтаумен алып, оны беруді ниет етпей, өзіне иемденіп алса, оның әрекеті алаяқтық ретінде саралануға тиіс екендігі дұрыс атап көрсетілген. Ал құндылықтарды иемденіп алу мақсатында бұл адам пара берушіні пара беруге көндірген жағдайда, оның әрекеттері қосымша пара беруге айдап салу ретінде саралануға тиіс, ал мұндай жағдайларда пара берушінің әрекеттері пара беруге оқталу ретінде саралануға жатады. Бұл ретте пара беруге болжанған нақты адамның көрсетілген-көрсетілмегені маңызды емес.

Алаяқтық жолымен құндылықтарды иемдену адам оларды өз қалауы бойынша пайдалануға немесе оларға билік етуге нақты мүмкіндік алған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Қылмыстық қудалау органдарының бақылауымен жедел-іздестіру іс-шарасы не жасырын тергеу әрекеті шеңберінде осы мақсаттарға мемлекеттік бюджеттен бөлінген ақша қаражатын немесе жәбірленушіге тиесілі емес өзге де қаражатты пайдалана отырып, адамның ақшалай қаражатты немесе өзге де құндылықтарды алаяқтық жолымен алуы алаяқтыққа оқталу ретінде бағалануға тиіс.

Делдалдың алдын ала ұрланғаны белгілі бөтен мүлікті беруі қылмыстардың жиынтығы бойынша – парақорлыққа делдал болу және ұрлыққа сыбайлас қатысу ретінде саралануға тиіс, егер делдал пара нысанасының пара беруші тарапынан ұрланатынын алдын ала білген болса.

Пара беруді немесе пара алуды ұйымдастырған және бір мезгілде делдалдық функцияларды орындаған лауазымды немесе өзге де адам пара беру немесе пара алу кезіндегі сыбайлас қатысқаны үшін жауаптылықта болады. Бұл ретте сыбайлас қатысушының әрекеттерін саралау мәселесі оның қасақаналық ниетінің бағытын ескере отырып, оның кімнің мүддесінде, қай тарапта және кімнің бастамасы бойынша әрекет еткеніне қарай шешілуге тиіс. Мұндай жағдайларда парақорлыққа делдал болу үшін жауаптылықты көздейтін бап бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Парақорлыққа делдал болудың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Адам өзінің парақорлыққа делдалдық жасап отырғанын сезінеді, өзінің әрекеттерімен заңды бұзатынын алдын ала біледі және соны қалайды. Бұл қылмыстың себебі – сендіре білу қабілетінің, достық қарым-қатынастардың, қызметтік жағдайының және сол сияқты мән-жайлардың арқасында пайда мен артықшылықтар алу. Қылмыстың саралануына себеп әсер етпейді.

Парақорлыққа делдал болудың субъектісі 16 жасқа толған кез келген адам болуы мүмкін.

ҚК-нің 368-бабының 2-бөлігінде парақорлыққа делдал болудың саралаушы белгілері көзделген: бірнеше рет; қылмыстық топпен; өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасалған.

Бірнеше рет жасалу белгісі, егер олардың ешқайсысы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі өтпеген болса, парақорлыққа делдал болудың кемінде екі немесе одан да көп рет жасалуын білдіреді.

Бір лауазымды тұлғаға бірнеше пара берушіден пара беруге бір мезгілде делдал болу немесе бір пара берушіден бірнеше лауазымды тұлғаның пара алуына делдал болу, егер пара берушілердің әрқайсысының мүддесінде пара алушы жекелеген әрекеттерді жасаса (жасамаса) немесе әрбір лауазымды тұлға пара берушінің мүддесінде белгілі бір әрекет жасаса және бұл мән-жайларды делдал сезінсе, бірнеше рет жасалған деп қарастырылады.

Парақорлыққа делдал болудың пара беруші үшін қалаған нәтижеге қол жеткізуді қамтамасыз ететін әрекеттерді орындау немесе орындамау үшін бірнеше кезеңмен жүзеге асырылуы, сондай-ақ алдын ала сөз байласу арқылы өзара қылмыс жасаған пара алу субъектілерінің тобына пара беру немесе осындай мән-жайлар кезінде делдалдық жасау бірнеше рет жасалған қылмыс ретінде қарастырылмайтынын атап өткен жөн. Мұндай әрекеттерді жалғасатын қылмыс деп есептеу қажет.

Қылмыстық топтың ұғымы мен белгілері ҚК-нің 3-бабының 24) тармақшасында және 31-бабының 3-бөлігінде айқындалған.

Парақорлыққа делдал болу, егер ол делдалдың өзінің қызметтік міндеттерін орындауына байланысты немесе олармен байланысты мүмкіндіктерді пайдалану арқылы жүзеге асырылса, өзінің қызмет бабын пайдалану арқылы жасалған деп танылады.

ҚК-нің 368-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауырлығы төмен қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 368-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы – Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.*

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Указ Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар