Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 348-бабына түсініктеме. Көлік құралдарын сапасыз жөндеу немесе оларды техникалық ақауларымен пайдалануға шығару
1. Көлік құралдарын, қатынас жолдарын, сигнал беру немесе байланыс құралдарын не өзге де көлік жабдықтарын сапасыз жөндеу, сол сияқты көлік құралдарының техникалық жай-күйіне жауапты адамның көрінеу техникалық ақауы бар көлік құралдарын пайдалануға шығаруы не көлік құралдарының техникалық жай-күйі мен пайдаланылуына жауапты лауазымды адамның жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз етудің белгіленген қағидаларының талаптарын орындамауы, егер бұл әрекеттер абайсызда адамның денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеп соқса, —
екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.
2. Адам денсаулығына абайсызда ауыр зиян келтіруге әкеп соққан дәл сол әрекеттер, —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда адам өліміне әкеп соққан әрекеттер, —
бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.
4. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан әрекеттер, —
төрт жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.
1994 жылғы 21 қыркүйектегі «Көлік туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 15-бабына сәйкес, көлік құралдары көлік саласындағы техникалық регламенттерде белгіленген энергия тиімділігі, адамның өмірі мен денсаулығының, қоршаған ортаның қауіпсіздігі талаптарына сәйкес келуге, сәйкестікті растау саласындағы құжаты болуға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен тіркелуге тиіс.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2, 3 және 4-бөліктері — қылмыстар) қоғамдық қауіптілігі көлік құралдарын, қатынас жолдарын, сигнал беру немесе байланыс құралдарын не өзге де көлік жабдықтарын сапасыз жөндеу, көрінеу техникалық ақауы бар көлік құралдарын пайдалануға шығару көлік құралдарының қозғалыс қауіпсіздігіне қатер төндіретінінде, азаматтардың өмірі мен денсаулығына, материалдық, экологиялық және өзге де залал келтірудің нақты қаупін туғызатынында.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамының объектісі көлік құралдарын сапалы жөндеуді және қозғалысқа қатысатын көлік құралдарын пайдалануды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар танылады.
Заң шығарушы қарастырылып отырған әрекеттің нысанасына теміржол, әуе, теңіз және өзен, автомобиль және қалалық рельсті көліктің барлық түрлерін, сондай-ақ қатынас жолдарын, байланыс және сигнал беру құралдарын, өзге де көлік жабдықтарын жатқызады.
Теміржол, әуе, теңіз және өзен, автомобиль және қалалық электр көлігінің белгілері ҚК-нің 3, 344, 345-баптарында көзделген белгілермен сәйкес келеді.
Қатынас жолдары деп мыналар түсініледі:
теміржол көлігінде, 2001 жылғы 8 желтоқсандағы «Теміржол көлігі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес, жылжымалы құрамның қозғалысы жүзеге асырылатын жылжымайтын мүлік объектілері (магистральдық, станциялық, кірме жолдар) түсініледі. Оларға кәдімгі, тар табанды, балалар теміржолдары, кәсіпорындардың, кеніштердің, шахталардың және т.б. дербес кірме жолдары жатады;
теңіз және өзен көлігінде, 2004 жылғы 6 шілдедегі «Ішкі су көлігі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес, кеме қатынасы мақсатында пайдалануға болатын табиғи немесе жасанды түрде жасалған жолдар түсініледі. Бұларға мұхиттың немесе теңіздің ашық учаскелері, бұғаздар, каналдар, кеме қатынайтын және ағаш ағызылатын өзендер, көлдер жатады;
әуе көлігінде, 2010 жылғы 15 шілдедегі «Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес, әуе кемелерінің ұшуына арналған және аэронавигациялық құрылғылармен жабдықталған трасса (дәліз) түріндегі әуе кеңістігі, сондай-ақ қауіпсіз ұшу мен қону үшін қажетті жерүсті жабдықтары (әуеайлақтардың ұшу-қону жолақтары) түсініледі;
автомобиль және қалалық рельсті көлікте, 2014 жылғы 17 сәуірдегі «Жол жүрісі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес, жол — көлік құралдары мен жаяу жүргіншілердің қозғалысы үшін жабдықталған немесе бейімделген және пайдаланылатын жердің барлық бөлінген жолағы не жасанды құрылыстың беткі қабаты. Жол бір немесе бірнеше жүріс бөліктерін, сондай-ақ бар болған жағдайда трамвай жолдарын, тротуарларды, жол жиектерін және бөлу жолақтарын қамтиды.
Сигнал беру құралдарына мынадай құрылғылар жатады:
теміржол көлігінде, Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің 2011 жылғы 18 сәуірдегі бұйрығымен бекітілген Теміржол көлігіндегі сигнал беру жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес, бағдаршамдар, дискілер, қалқандар, шамдар, жалаушалар, сигналдық көрсеткіштер мен белгілер, ысқырықтар, петардалар, сиреналар, дыбыстық сигналдар, автоблокировка, автоматты локомотивтік сигнал беру және т.б.;
теңіз және өзен көлігінде, Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің 1996 жылғы 30 шілдедегі бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасының су көлігі кемелеріндегі радиобайланыс және электрондық навигация құралдарын техникалық пайдалану және қауіпсіз қызмет көрсету қағидаларына сәйкес, маяктар, қалқымалы белгілер, створлар, навигациялық белгілер мен аспаптар;
әуе көлігінде, Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің 2011 жылғы 16 мамырдағы бұйрығымен бекітілген Әуе қозғалысын ұйымдастыру және оған қызмет көрсету жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес, радиомаяк жүйелері, әуежайлардың жарық-сигналдық жабдықтары, аэронавигациялық аспаптар және т.б.;
автомобиль және қалалық электр көлігінде, Қазақстан Республикасының Жол жүрісі қағидаларына сәйкес, бағдаршамдар, жол белгілері, авариялық сигналдар беруге арналған құралдар және т.б.
Байланыс құралдары — мәтіндік ақпаратты беру мен қабылдауға арналған техникалық құрылғылар, яғни телефон, телеграф, факсимильдік, теле- және радиобайланыс аппараттары мен аспаптары (радио, рация, телетайп, телеграф, радар, борттық жауап бергіштер және т.б.).
Өзге де көлік жабдықтарына көліктің қауіпсіз қозғалысын қамтамасыз ететін арнайы құрылыстар жатады:
теміржол көлігінде — көпірлер, тоннельдер, виадуктар, перрондар, багаж бен жүктерді тиеуге және түсіруге, электр пойыздарын электр энергиясымен қамтамасыз етуге, жарықтандыруға, сумен жабдықтауға арналған құрылғылар және т.б.;
теңіз және өзен көлігінде — шлюздер, айлақтар, айлақтық құрылғылар, бөгеттер, дебаркадерлер және т.б.;
әуе көлігінде — әуе кемелеріне жанармай құюды қамтамасыз ететін құрылыстар мен құрылғылар, ангарлар, жөндеу үй-жайлары және т.б.;
автомобиль көлігінде — көпірлер, эстакадалар, жолдардың жүріс бөлігін бөлетін қоршаулар, автобус аялдамалары, павильондар, автомобильдерді қысқа мерзімді тоқтатуға арналған алаңдар, автомобильдерді техникалық қарап-тексеру құрылғылары, көпірлерге қызмет көрсету және оларды қорғау пункттері, технологиялық және авариялық шақыру байланысы құрылғылары және т.б.
Көлік қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз етпейтін құрылыстар мен құрылғылар (әкімшілік ғимараттар, вокзалдардың, қоймалардың үй-жайлары және т.б.) ҚК-нің 348-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасына жатпайды.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы көлік құралдарын, қатынас жолдарын, сигнал беру немесе байланыс құралдарын не өзге де көлік жабдықтарын сапасыз жөндеуден, сондай-ақ көлік құралдарының техникалық жай-күйіне жауапты адамның көрінеу техникалық ақауы бар көлік құралдарын пайдалануға шығаруынан не көлік құралдарының техникалық жай-күйі мен пайдаланылуына жауапты лауазымды адамның жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз етудің белгіленген қағидаларының талаптарын орындамауынан, егер бұл әрекеттер абайсызда адамның денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеп соқса, көрініс табады.
Қарастырылып отырған қылмыстық-құқықтық норманың диспозициясы бланкеттік сипатқа ие және көлік құралдарын, қатынас жолдарын, сигнал беру немесе байланыс құралдарын не өзге де көлік жабдықтарын сапасыз жөндеудің белгілерін, жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз етудің нақты белгіленген қағидаларының талаптарын айқындамайды. Осыған байланысты түсіндіріліп отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілерін анықтау үшін көлік құралдарын, қатынас жолдарын, сигнал беру немесе байланыс құралдарын не өзге де көлік жабдықтарын жөндеу, көлік құралдарын пайдалануға шығару қағидаларын, сондай-ақ жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз ету қағидаларын сақтауға міндетті адамдардың қызметін реттейтін министрліктер, департаменттер немесе өзге де субъектілер шығаратын ведомстволық нормативтік актілерге (бұйрықтарға, нұсқаулықтарға, ережелерге) жүгіну қажет. Тиісінше, аталған нормативтік құқықтық актілерде көлік құралдарын, қатынас жолдарын, сигнал беру немесе байланыс құралдарын не өзге де көлік жабдықтарын жөндеуді, көлік құралдарын пайдалануға шығаруды, жол жүрісі қауіпсіздігін, сондай-ақ осы қағидаларды сақтауға міндетті адамдардың біліктілік талаптары мен функционалдық міндеттерін айқындайтын қағидалар (нұсқаулықтар, әдістемелік ұсынымдар) қамтылады.
Мұндай нормативтік құқықтық актілерге мыналар жатады: 2011 жылғы 9 желтоқсандағы Кеден одағының «Дөңгелекті көлік құралдарының қауіпсіздігі туралы» техникалық регламенті, Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 30 сәуірдегі «Автомобиль көлігін техникалық пайдалану қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы, Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің міндетін атқарушының 2011 жылғы 16 мамырдағы «Әуе қозғалысын ұйымдастыру және оған қызмет көрсету жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы» бұйрығы, Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 30 сәуірдегі «Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерін техникалық пайдалану және жөндеу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы, Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлігінің 1996 жылғы 30 шілдедегі «Қазақстан Республикасының су көлігі кемелеріндегі радиобайланыс және электрондық навигация құралдарын техникалық пайдалану және қауіпсіз қызмет көрсету қағидаларын бекіту және қолданысқа енгізу туралы» бұйрығы, Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің міндетін атқарушының 2011 жылғы 12 мамырдағы «Теміржол жолдарын техникалық пайдалану, оларға қызмет көрсету және жөндеу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы, Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің 2011 жылғы 18 сәуірдегі «Теміржол көлігіндегі сигнал беру жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы» бұйрығы, Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің 2011 жылғы 25 наурыздағы «Теміржол өткелдерін техникалық пайдалану, оларға қызмет көрсету және жөндеу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы және т.б.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Жол жүрісі қағидаларын және көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуға байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша қылмыстық заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысына сәйкес, сапасыз жөндеу деп ақауы бар көлік құралдары мен жабдықтардың функционалдық мүмкіндіктерін қалпына келтіру жөніндегі жұмыстарды белгіленген технологиялық қағидалар мен сапа нормативтерінен ауытқи отырып орындау түсініледі.
Сапасыз жөндеу деп көрінеу жарамсыз (толық немесе ішінара) бөлшектер мен материалдарды пайдалану, көлік қозғалысы мен пайдаланудың қауіпсіздігіне қауіпті қолда бар немесе анықталған жабдық ақауларын жоймау және т.б. түрінде көрініс тапқан жөндеу танылуы мүмкін.
2014 жылғы 19 сәуірде Атырау облысындағы «Сағыз — Мақат» теміржол учаскесінде «Алматы — Атырау» бағытымен келе жатқан № 42 жолаушылар пойызының құрамындағы вагондар рельстен шығып кетті. Оқиға салдарынан 40-тан астам адам зардап шекті. Қылмыстық істі тергеу барысында барлық вагондардың техникалық жағдайы жарамды болғаны, жоспарлы жөндеу түрлерінен өткені, ал 2014 жылы мамандандырылған кәсіпорындарда техникалық қызмет көрсетуден өткені анықталды. Жолаушылар пойызының апатқа ұшырауына осы учаскеде бір күн бұрын қолданыстағы нұсқаулықтар мен регламентті бұза отырып жүргізілген ағымдағы жөндеу жұмыстарының сапасыздығынан туындаған теміржол жолының кенеттен қисайып кетуі себеп болған. Атырау облысы Қызылқоға аудандық сотының үкімімен Атырау жол дистанциясының ірілендірілген учаскесінің бастығы мен оның орынбасары сотталған.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың белгілеріне көлік құралдарына, жолдарға, сигнал беру және байланыс құралдарына көрінеу сапасыз болған жаңа жабдықтарды, аспаптарды, механизмдерді орнату жағдайлары да жатады.
Нормада көліктің көрсетілген түрлерінде қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз етумен тікелей байланысты объектілерді сапасыз жөндеу туралы сөз болып отырғанын атап өткен жөн. Мысалы, жолаушыларға қолайсыздық туғызған ұйықтайтын вагондардың ішкі жабдықтарын сапасыз жөндеу немесе сусымалы өнімдердің төгілуіне әкеп соққан жүк вагондарын осындай жөндеу, егер көрсетілген әрекеттер қозғалыс қауіпсіздігіне немесе көлік құралдарын пайдалануға қол сұқпаса, ҚК-нің 348-бабы бойынша жауаптылыққа әкеп соқпайды. Бұдан басқа, заң шығарушының сапасыз жөндеу туралы көрсетуі сапасыз көлік құралдарын, навигациялық жабдықтарды, сигнал беру және байланыс құралдарын жасап шығаруға және өндіріске енгізуге кінәлі адамдарды осы әрекеттің субъектілері қатарынан шығарады.
2014 жылғы 17 сәуірдегі «Жол жүрісі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы көлік құралдарының техникалық жай-күйі мен пайдаланылуына жауапты лауазымды және өзге де адамдарға пайдалануға тыйым салынатын ақаулары бар немесе тиісті рұқсатсыз қайта жабдықталған, белгіленген тәртіппен тіркелмеген немесе міндетті техникалық қарап-тексеруден өтпеген көлік құралдарын желіге шығаруға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген жағдайларда көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру шартын және (немесе) тасымалдаушының жолаушылар алдындағы жауапкершілігін міндетті сақтандыру шартын жасамаған көлік құралдарын пайдалануға шығаруға тыйым салады (48-бап).
Жоғарыда аталған Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысына сәйкес, техникалық ақауы бар көлік құралдарын пайдалануға шығару деп қозғалыс немесе көлік құралын пайдалану қауіпсіздігіне қатер төндіретін техникалық ақаулары бар көлік құралын мақсаты бойынша пайдалануға уәкілетті адамның рұқсат беруін түсіну қажет (мысалы, тежеу жүйесінің, рульдік басқарудың, дөңгелектерді бекіту жүйесінің, бақылау аспаптарының, автоматиканың және т.б. ақаулары).
Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 30 сәуірдегі бұйрығымен бекітілген Автомобиль көлігін техникалық пайдалану қағидаларына сәйкес, автомобиль көлігін техникалық пайдалану — автомобиль көлігін қауіпсіз пайдалануды ұйымдастыруға және қамтамасыз етуге бағытталған техникалық ықпал ету шараларының (диагностикалау, техникалық қызмет көрсету, жөндеу) кешені (1-бөлімнің 3-тармағының 7) тармақшасы).
Техникалық жай-күй — пайдалану процесінде өзгерістерге ұшырайтын және дайындаушы зауыт берген конструкторлық құжаттамада белгіленген, автомобиль көлігі құралы агрегаттарының, тораптары мен бөлшектерінің өз функцияларын орындау немесе мақсаты бойынша қолдану мүмкіндігін айқындайтын қасиеттері мен параметрлерінің жиынтығы (1-бөлімнің 3-тармағының 5) тармақшасы).
Ақаулы күй — автомобиль көлігі құралдарының конструкциясына, параметрлеріне, функционалдық мақсаты мен қасиеттеріне қойылатын Автомобиль көлігін техникалық пайдалану қағидаларының және конструкторлық құжаттаманың талаптарының ең болмағанда біреуіне сәйкес келмейтін техникалық жай-күйі (1-бөлімнің 3-тармағының 3) тармақшасы).
Қазақстан Республикасы Жол жүрісі қағидаларының 2-бөлімінің 4-тармағының 10) тармақшасына сәйкес, көлік құралының қозғалысына тыйым салынатын осындай ақауларға жұмыс істемейтін жұмыс тежегіш жүйесі немесе рульдік басқару, ақаулы тіркеме құрылғысы (көлік құралдары құрамында), ал қараңғы уақытта жасанды жарықтандыруы жоқ жолдарда немесе көріну жеткіліксіз болған жағдайда жанбайтын (жоқ) фаралар және (немесе) артқы габариттік шамдар, жаңбыр немесе қар жауған кезде алдыңғы әйнек тазалағышының ақаулы болуы жатады.
Көлік құралдарын пайдалануға жіберудің негізгі ережелері, сондай-ақ жол жүрісі қауіпсіздігі мен қоршаған ортаға қауіп төндіретін және көлік құралдарын пайдалануға тыйым салынатын ақаулар мен шарттардың тізбесі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 13 қарашадағы «Жол жүрісі қағидаларын, көлік құралдарын пайдалануға жіберудің негізгі ережелерін, арнайы жарық және дыбыс сигналдарымен жабдықталуға және арнайы түстік-графикалық схемалар бойынша боялуға жататын жедел және арнайы қызметтер көлігінің тізбесін бекіту туралы» қаулысында бекітілген.
Теңіз және өзен көлігіне қатысты айтатын болсақ, 2004 жылғы 6 шілдедегі «Ішкі су көлігі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес, ішкі су жүзу кемелері, «өзен-теңіз» жүзу кемелері және палубалы шағын көлемді кемелер сыныптауға, техникалық қадағалауға және куәландыруға жатады.
Техникалық қадағалау — кемелердің, палубалы шағын көлемді кемелердің техникалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған сыныптау қызметінің құрамдас бөлігі, ол Қазақстан Республикасының сауда мақсатында теңізде жүзу және ішкі су көлігі туралы заңнамасының сақталуын кезең-кезеңімен тексеруді қамтиды (аталған Заңның 1-бабының 41) тармақшасы).
Куәландыру — кеменің мақсаты ескеріле отырып, жүзу қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және сыныбын растауға бағытталған техникалық регламенттер мен Кеме қатынасы тіркелімінің қағидаларында белгіленген талаптарға сәйкес оның техникалық жай-күйін анықтау мақсатында кемені қарап-тексеру (аталған Заңның 1-бабының 22) тармақшасы).
Қарап-тексеру — Қазақстан Республикасының қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз етуге бағытталған нормативтік құқықтық актілерінің талаптарына сәйкестігін анықтау мақсатында уәкілетті органның объектіні тексеруі (аталған Заңның 1-бабының 25) тармақшасы).
Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің міндетін атқарушының 2011 жылғы 21 сәуірдегі бұйрығымен бекітілген Пайдаланудағы кемелерді куәландыру қағидаларына сәйкес, ақау — объектінің жұмысқа қабілетті күйін сақтай отырып, нормативтік құжаттардың талаптарының ең болмағанда біреуіне сәйкес келмейтін жай-күйі, ол дұрыс реттелмеуден, түйісулердегі саңылаулардың шамадан тыс болуынан, бақылау-өлшеу аспаптарының істен шығуынан туындайды және кейбір жағдайларда шуылмен, тарсылмен, температураның жоғарылауымен қатар жүреді (1-бөлімнің 2-тармағының 3) тармақшасы).
Техникалық жай-күй — кеменің элементтерінің белгілі бір уақыт сәтіндегі пайдалануға жарамдылық дәрежесін және Кеме қатынасы тіркелімінің талаптарына сәйкестігін сипаттайтын, Кеме қатынасы тіркелімінің талаптарымен регламенттелетін қасиеттерінің жиынтығы (1-бөлімнің 2-тармағының 54) тармақшасы).
Куәландыру нәтижелері бойынша кеменің борттағы адамдарды орналастыру орындарының жалпы орналасуына, құтқару құралдарының болуына және Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2018 жылғы 24 қыркүйектегі бұйрығымен бекітілген Палубалы шағын көлемді кемелерге техникалық қадағалауды жүзеге асыру қағидаларының басқа да талаптарын орындауына қарай кеме иесі мәлімдеген жолаушылар санын тасымалдауға жарамдылығы айқындалады.
Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 30 сәуірдегі бұйрығымен бекітілген Теміржол көлігін техникалық пайдалану қағидаларына сәйкес, қозғалыс қауіпсіздігіне қатер төндіретін ақаулары бар жылжымалы құрамды, оның ішінде арнайы жылжымалы құрамды пайдалануға шығаруға және пойыздар құрамында жүруге жіберуге жол берілмейді (2-бөлімнің 5-тармағы).
Жылжымалы құрам және арнайы жылжымалы құрам жоспарлы-алдын алу жөндеу түрлерінен, техникалық және сервистік қызмет көрсетуден уақтылы өтуге тиіс.
Жол өлшеу және дефектоскопиялық аппаратурамен жабдықталған арнайы жылжымалы құрамды өндірушінің пайдалану құжаттамасына сәйкес аппаратураны жыл сайынғы метрологиялық тексеруден, жоспарлы жөндеуден өткізбей пайдалануға шығаруға жол берілмейді, бірақ мынадай мерзімдерден сирек емес: техникалық қызмет көрсету — жылына 1 рет, орташа жөндеу — 2 жылда 1 рет, жаңғырту — 4–6 жылда 1 рет (2-бөлімнің 6-тармағы).
Қызмет ету мерзімі өткен, сондай-ақ есептен шығарылған (пайдаланудан алынған) теміржол жылжымалы құрамын өз осьтерімен магистральдық теміржол желісінде пайдалануға жол берілмейді (2-бөлімнің 7-тармағы).
Жылжымалы құрам мен арнайы жылжымалы құрамның техникалық жай-күйі локомотив бригадалары немесе арнайы жылжымалы құрам бригадалары, техникалық қызмет көрсету пункттеріндегі, жүк және жолаушылар деполарындағы, зауыттар мен жөндеу базаларындағы, заманауи диагностикалық құралдармен жабдықталған арнайы жылжымалы құрамға арналған жол машиналары станциялары мен деполарындағы кешенді және мамандандырылған бригадалар тарапынан техникалық қызмет көрсету кезінде жүйелі түрде тексерілуге тиіс (2-бөлімнің 8-тармағы).
ҚК-нің 348-бабы бойынша көлік құралдарын (теміржол, теңіз-өзен, әуе, автомобиль және қалалық рельсті) сапасыз жөндеу және техникалық ақауы бар көлік құралдарын пайдалануға шығару үшін жауаптылық көзделген әрекетті дұрыс саралау үшін сараптамалар, оның ішінде техникалық сараптамалар жүргізу қажет екенін атап өткен жөн.
Қылмыстық құқық бұзушылық құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады, осыған байланысты адамның өмірі мен денсаулығына зиян келтіруден көрініс табатын қоғамдық қауіпті зардаптарды және заңда көрсетілген бұзушылықтар мен зардаптардың арасындағы себепті байланысты анықтау қажет. Тиісінше, әрекет қоғамдық қауіпті зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Заң шығарушы ҚК-нің 348-бабының 1-бөлігінде қоғамдық қауіпті зардап ретінде абайсызда денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиян келтіруді, қарастырылып отырған баптың 2-бөлігінде — абайсызда денсаулыққа ауыр зиян келтіруді, 3-бөлігінде — абайсызда өлімге әкеп соғуды, 4-бөлігінде — абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соғуды көздеген.
Денсаулыққа зиян келтіру немесе өлім түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптар ҚК-нің 345-бабын талдау кезінде қарастырылған.
Сапасыз жөндеу, көрінеу техникалық ақауы бар көлік құралдарын пайдалануға шығару, көлік құралдарының техникалық жай-күйі мен пайдаланылуына жауапты лауазымды адамның жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз етудің белгіленген қағидаларының талаптарын орындамауы түріндегі әрекет (әрекетсіздік) пен туындаған зиянды зардаптардың арасында тергеу және сот тәжірибесінде белгілі бір қиындықтар туғызатын себепті байланыс анықталады.
Қиындық мынада: зиянды әрекетті тікелей құқық бұзушылық субъектісі емес, ол көрінеу ақаулы көлік құралын, қатынас жолдарын, сигнал беру немесе байланыс құралдарын не өзге де көлік жабдықтарын берген адамдар келтіреді, яғни талданып отырған құқық бұзушылықтағы себепті байланыс жанама сипатқа ие, оған әрдайым дұрыс құқықтық баға берілмейді.
Д. тежегіштері ақаулы автотиегішпен желіге шыққан. Жаяу жүргіншілер өткеліне жақындаған кезде ол басқаруды игере алмай, жаяу жүргінші Л.-ны қағып кетіп, оның денсаулығына ауыр зиян келтірген. Автотехникалық сараптама тежегіш жүйесі жарамды болған жағдайда оның жәбірленушіні қағып кетудің алдын алуға техникалық мүмкіндігі болғанын анықтады. Д.-ның ақау туралы білгені, бұл жөнінде автокөлік шаруашылығының механигіне хабарлағаны, алайда механиктің тиісті шаралар қабылдамағаны анықталды. Бірақ сот бұл мән-жайларды назардан тыс қалдырып, ақауы бар автотиегішті пайдалануға шығарғаны үшін механикті қылмыстық жауаптылыққа тарту мәселесін қоймай, тек жүргізушіні ҚК-нің 345-бабының 1-бөлігі бойынша соттаған. Бұл жол-көлік оқиғасының тікелей себебі механиктің өз қызметтік міндеттеріне жауапсыз қарауы болған, алайда сот тарапынан оған тиісті баға берілмеген.
Тағы бір мысал: М. көлік құралының техникалық жай-күйіне жауапты адам бола отырып, 1988 жылы шығарылған «Kassbohrer42a216hd» маркалы автобустың қозғалтқышы мен мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін 1989 жылы шығарылған «Kassbohrer-Setra» маркалы автобустан заңсыз орнату арқылы көрінеу техникалық ақауы бар автобусты пайдалануға шығарған. Сонымен бірге қозғалтқышты ауыстыруға дейін де, одан кейін де М. автобустарды міндетті техникалық қарап-тексеруден өткізбеген, қозғалтқышты ауыстыруды құжат жүзінде рәсімдемеген, техникалық ақауы бар автобусты пайдалануға шығару қоғамдық қауіпті зардаптарға әкеп соғуы мүмкін екенін біліп және болжай отырып, Қазақстан Республикасының заңнамасы талаптарын бұзып, техникалық ақауы бар автобусты жолаушылар тасымалдауға байланысты одан әрі пайдалану үшін П.-ға берген.
П. 54 жолаушымен бірге Оңтүстік Қазақстан облысы Сарыағаш ауданы Жібек жолы ауылынан Ресей Федерациясының Қазан қаласына қарай жолға шыққан, алайда дизель отынының қатып, қоюлануы салдарынан техникалық ақауы бар автобус Ақтөбе облысы Ырғыз ауданының аумағында тоқтап қалған. Автобус жүргізушісі П. автобустың жүксалғышынан дәнекерлеу шамын алып, оны іске қосып, жолаушыларды жылыту мақсатында өрт қауіпсіздігі талаптарын бұза отырып, оны құрамында 3,5 литр бензин бар полимер ыдыспен бірге автобус салонына кіргізген. Дәнекерлеу шамын ұқыпсыз пайдалану салдарынан М.-ға тиесілі техникалық ақауы бар автобустың салонында өрт шыққан. Өртті сөндіруге және авариялық жағдайларда әйнектерді сындыруға арналған өрт сөндіргіш пен балғаның болмауы салдарынан 52 жолаушы қаза тапқан.
М.-ның әрекеттері ҚК-нің 348-бабының 1-бөлігі бойынша сараланған. Қарастырылып отырған мысалда әрекетке дұрыс құқықтық баға берілген, өйткені «Kassbohrer42a216hd» маркалы автобустың техникалық жай-күйі мен пайдаланылуына жауапты М.-ның сапасыз жөндеуден, міндетті техникалық қарап-тексеруден өтпеген, көрінеу техникалық ақауы бар автобусты пайдалануға шығарудан көрініс тапқан әрекеттері (әрекетсіздігі) мен 52 жолаушының қаза табуынан көрініс тапқан зиянды зардаптар арасында себепті байланыс анықталады. Автобустың ақаулы екенін анық біле отырып, М. жүргізуші П.-ға техникалық ақауы бар автобуста жолаушылар тасымалдауға сенімхат берген, сол арқылы азаматтардың өмірі мен денсаулығына, жол жүрісі қауіпсіздігіне қатер төндірген. Өрт сөндіргіштер мен әйнектерді сындыруға арналған балғалардың болмауына, сондай-ақ есіктердің ақаулы болуына байланысты 52 жолаушының жанып жатқан автобустан шығып, аман қалу мүмкіндігі болмаған.
Көлік құралының техникалық жай-күйіне жауапты адам жүргізушінің өзі қандай да бір себептермен қылмыстық жауаптылыққа тартылмағанына қарамастан, қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін екенін атап өткен жөн. Мұндай шешімнің негізінде оның әрекеті (әрекетсіздігі) мен жүргізушінің ақаулы көлік құралын басқаруы нәтижесінде туындаған зиянды зардаптар арасындағы себеп-салдарлық байланыс жатыр. Әрекет пен туындаған зардаптар арасында себепті байланыстың болмауы адамды ҚК-нің 348-бабы бойынша жауаптылыққа тарту мүмкіндігін жоққа шығарады.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы абайсызда кінә нысанымен сипатталады. Субъект сапасыз жөндеу, техникалық ақауы бар көлік құралдарын пайдалануға шығару нәтижесінде басқа адамдарға белгілі бір зиян келтірілуі мүмкін екенін болжайды, бірақ оның алдын алуға жеңілтектікпен сенеді не қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін болжамайды, алайда қажетті мұқияттылық пен сақтық танытқан жағдайда бұл зардаптардың алдын алуға тиіс және алдын ала алатын еді.
Сапасыз жөндеу немесе техникалық ақауы бар көлік құралын пайдалануға шығару кезінде немқұрайлылық туралы да сөз болуы мүмкін.
Мұндай әрекеттердің қасақана сипаты кінәлінің әрекетінде өзге қылмыс құрамының (жеке адамға, меншікке қарсы) бар екенін білдіреді.
Көлік құралдарын, қатынас жолдарын, сигнал беру немесе байланыс құралдарын не өзге де көлік жабдықтарын сапасыз жөндеу; көрінеу техникалық ақауы бар көлік құралдарын пайдалануға шығару; жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз етудің белгіленген қағидаларын орындамау фактілеріне қатысты қасақана кінә нысаны, атап айтқанда, жанама қасақаналық та болуы мүмкін. Бұл жағдайда көлік құралдарының техникалық жай-күйіне жауапты адам не көлік құралдарының техникалық жай-күйі мен пайдаланылуына жауапты лауазымды адам өзінің әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіптілігін сезінеді, қолайсыз зардаптардың туындау мүмкіндігін болжайды, олардың болуын қаламайды, бірақ саналы түрде жол береді не оларға немқұрайлы қарайды. Дегенмен көлік құралдарын, қатынас жолдарын, сигнал беру немесе байланыс құралдарын не өзге де көлік жабдықтарын сапасыз жөндеу, көрінеу техникалық ақауы бар көлік құралдарын пайдалануға шығару, жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз етудің белгіленген қағидаларын орындамау фактісінің өзі қылмыстық жазаланатын әрекет болып табылмайтынын ескеру қажет.
Көлік құралдарының техникалық жай-күйіне жауапты адамдардың не көлік құралдарының техникалық жай-күйі мен пайдаланылуына жауапты лауазымды адамдардың қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін болжау міндеті көлік құралдарын, қатынас жолдарын, сигнал беру немесе байланыс құралдарын не өзге де көлік жабдықтарын сапалы жөндеуден, техникалық жағынан жарамды көлік құралдарын пайдалануға шығарудан, жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз етудің белгіленген қағидаларының талаптарын сақтаудан тұратын кәсіби міндеттемелерінен туындайды. Алайда зардаптардың туындау мүмкіндігін болжау міндетінің болуы ғана адамды қылмыстық жауаптылыққа тартуға негіз болмайды, өйткені қолайсыз зардаптарды болжау міндетімен қатар кінәлі адамның олардың туындауына жол бермеуге нақты мүмкіндігі болғанын, бірақ оны пайдаланбағанын, соның салдарынан қоғамдық қауіпті зардаптардың туындағанын анықтау қажет.
Адамның қоғамдық қауіпті зардаптарды болжай алу қабілеті кінәлінің білім деңгейі, біліктілігі, кәсіби тәжірибесі, жұмыс өтілі, денсаулық жағдайы және т.б. сияқты жеке қасиеттерінен де туындайды. Алайда немқұрайлылық түріндегі абайсызда кінә нысанын анықтау әрдайым кәсіби тәжірибеге байланысты бола бермейді. Мысалы, кәсіби тәжірибесі аз жабдықты реттеуші де, еңбек өтілі үлкен тәжірибелі жабдықты реттеуші сияқты, өзінің құқыққа қайшы әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қолайсыз зардаптарын болжауға міндетті.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық зардаптарына қатысты кінә абайсыздық нысанымен сипатталады, өйткені заң шығарушы баптың диспозициясында бұған тікелей нұсқаған.
Әрекеттің себептері әртүрлі болуы мүмкін (жоспарды қандай жолмен болса да орындауға ұмтылу, өндірістік мүдделерді жаңсақ түсіну және т.б.), олар саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде ескеріледі.
Әрекеттің субъектісі — кез келген меншік нысанындағы ұйымдар мен кәсіпорындарда жұмыс істейтін, 16 жасқа толған адам:
көлік құралдарын, қатынас жолдарын, сигнал беру немесе байланыс құралдарын не өзге де көлік жабдықтарын жөндеуді орындаған немесе жөндеу сапасын қамтамасыз етуге жауапты болған адамдар (слесарьлар, жабдықтарды реттеушілер, шеберлер, теміржол деполарының, әуежайлардың, кеме жөндеу кәсіпорындарының жөндеу учаскелерінің бастықтары және т.б.);
қолданыстағы нұсқаулықтар немесе қағидалар, тиісті өкім не қызметтік өкілеттіктер негізінде көлік құралдарын пайдалануға шығаруға жауапты адамдар (гараждар мен автопарктердің бастықтары, диспетчерлер, техникалық бақылау бөлімдерінің қызметкерлері және т.б.);
бұйрықпен, өкіммен немесе нұсқаулықпен көлік құралдарының техникалық жай-күйі мен пайдаланылуына, жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз етудің белгіленген қағидаларының талаптарын орындауға жауаптылық жүктелген лауазымды адамдар (кез келген меншік нысанындағы кәсіпорындар мен ұйымдардың басшылары, олардың орынбасарлары, бас механиктер, аға диспетчерлер, автобус, троллейбус және трамвай парктерінің бас инженерлері және т.б.).
Техникалық ақауы бар көлік құралдарын пайдалануға шығару субъектілері жеке көлік құралдарының иелері де болуы мүмкін. Мұндай қорытынды Қазақстан Республикасы Жол жүрісі қағидаларының 2.3-тармағынан туындайды, оған сәйкес көлік құралының жүргізушісі жолға шығар алдында көлік құралының техникалық жай-күйінің жарамдылығын тексеруге және жолда көлік құралдарын пайдалануға жіберудің негізгі ережелеріне және лауазымды адамдар мен жол жүрісіне қатысушылардың жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі міндеттеріне сәйкес оның жарамды техникалық жай-күйін қамтамасыз етуге міндетті.
Басқа адамға көрінеу техникалық ақауы бар жеке көлік құралын пайдалануға рұқсат берген жеке көлік құралының иесі, егер авария салдарынан зиянды зардаптар туындаса, ҚК-нің 348-бабы бойынша жауаптылықта болады, ал осы көлік құралын нақты басқарған адам — ҚК-нің 345-бабы бойынша жауаптылықта болады.
ҚК-нің 348-бабының бірінші бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылыққа жатады.
ҚК-нің 348-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 348-бабының 4-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмысқа жатады.
**Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі.
Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар
