Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 347-бабына түсініктеме. Жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалу
1. Көлік құралын басқаратын және жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзған адамның осы Кодекстің 345, 346-баптарында көзделген ауыр зардаптар туындаған жағдайда жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалуы —
бір мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
Ескерту. Зардап шеккендерге көмек көрсетуге байланысты жол-көлік оқиғасы болған жерден кеткен адам осы бап бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
Бұл қылмыстың қоғамдық қауіптілігі жол-көлік оқиғасынан зардап шеккен, өмірі мен денсаулығына қауіпті жағдайда тұрған, өзін-өзі сақтау шараларын қабылдау мүмкіндігінен айырылған адамдарға жол жүрісі қағидаларын бұзған көлік құралын басқаратын адамның қажетті көмек көрсетпеуінен көрінеді. Нәтижесінде зиянды зардаптардың ауырлығы артып, олардың өмірі мен денсаулығына анағұрлым үлкен зиян келтірудің нақты қаупі туындайды. Бұдан басқа, оқиға болған жерден қашып кететін жүргізушілер, әдетте, рұқсат етілген қозғалыс жылдамдығын асырады, жол жүрісінің өзге де қағидаларын өрескел бұзады, соның салдарынан көбінесе жаңа жол-көлік оқиғасымен аяқталатын авариялық жағдайлар туғызады.
Талданып отырған қылмыстың объектісі автомобиль және қалалық рельсті көлік құралдарының қозғалысы немесе пайдаланылуы қауіпсіздігі саласында белгіленген қағидаларды сақтауға бағытталған қоғамдық қатынастар болып табылады.
Қарастырылып отырған қылмыстың заты көлік құралдары (автомобиль, троллейбус, трамвай немесе қозғалтқышпен қозғалысқа келтірілетін басқа да механикалық көлік құралдары) болып табылады.
ҚК-нің 347-бабына қатысты жәбірленушілер деп көмекке мұқтаж, алайда өзінің физикалық дәрменсіздігіне немесе арнайы білімінің болмауына байланысты өзіне өзі көмек көрсете алмайтын адамдар (жүргізушілер, жаяу жүргіншілер, велосипедшілер және жол қозғалысының басқа да қатысушылары) танылады.
Қарастырылып отырған қылмыстың объективтік жағы ҚК-нің 345, 346-баптарында көзделген ауыр зардаптар туындаған жағдайда көлік құралын басқаратын және жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзған адамның жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалуынан көрінеді.
2014 жылғы 17 сәуірдегі «Жол жүрісі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 24) тармақшасына сәйкес, жол-көлік оқиғасы — көлік құралының жол бойымен жүруі процесінде және оның қатысуымен туындаған, соның салдарынан адамның денсаулығына зиян келтірілген, адам қайтыс болған, көлік құралдары, құрылыстар, жүктер зақымдалған не өзге де материалдық залал келтірілген оқиға.
Жоғарыда аталған Заңның 54-бабы 3-тармағының 8) тармақшасына сәйкес, жол-көлік оқиғасына қатысы бар механикалық көлік құралының жүргізушісі: көлік құралын дереу тоқтатуға (орнынан қозғамауға), авариялық жарық сигналын қосуға және жол жүрісі қағидаларының талаптарына сәйкес авариялық тоқтау белгісін (жыпылықтайтын қызыл шамды) қоюға, оқиғаға қатысы бар заттарды қозғамауға міндетті. Зардап шеккендерге дәрігерге дейінгі медициналық көмек көрсету үшін мүмкін болатын шараларды қабылдауға, жедел медициналық жәрдем шақыруға, ал шұғыл жағдайларда зардап шеккендерді жолай көлікпен, ал бұл мүмкін болмаған жағдайда өзінің көлік құралымен жақын жердегі емдеу мекемесіне жеткізуге, өзінің тегін, көлік құралының мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін (жеке басын куәландыратын құжатты немесе жүргізуші куәлігін және көлік құралын тіркеу құжатын көрсете отырып) хабарлауға және оқиға орнына қайтып оралуға міндетті. Болған оқиға туралы жақын жердегі ішкі істер органына дереу хабарлауға, куәгерлердің тегі мен мекенжайларын жазып алуға және 54-баптың 2-тармағының 5) тармақшасында көзделген жағдайларды қоспағанда, ішкі істер органдары қызметкерлерінің келуін күтуге міндетті.
Егер жол-көлік оқиғасы кезінде зардап шеккендер болмаса және жүргізушілер болған жағдайды бағалауда өзара келісімге келсе, оқиғаның схемасын алдын ала жасап, оған қол қойғаннан кейін оқиғаны ресімдеу үшін ішкі істер органдарының жақын жердегі бөлімшесіне баруға тиіс (54-баптың 2-тармағының 5) тармақшасы). Егер басқа көлік құралдарының қозғалысы мүмкін болмаса, жолдың жүру бөлігін босату қажет. Жолдың жүру бөлігін босату қажет болған жағдайда, куәгерлердің қатысуымен көлік құралының, іздердің және оқиғаға қатысы бар заттардың орналасқан жерін алдын ала тіркеу, оларды сақтап қалу үшін барлық мүмкін шараларды қабылдау және оқиға орнын айналып өту жолын қамтамасыз ету қажет.
Егер жүргізуші Қағидалардың аталған тармағының талаптарына қайшы, өз бетінше оқиға орнынан көлікпен кетіп қалса немесе жаяу кетсе, оның әрекеттері жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалу ретінде бағалануға тиіс.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Жол жүрісі және көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуға байланысты қылмыстар туралы істер бойынша қылмыстық заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 11-тармағына сәйкес, жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуға кінәлі жүргізушінің ҚК-нің 345, 346-баптарында көзделген зардаптар туындаған кезде жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалу әрекеттері ҚК-нің 345, 346 және 347-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
Мәселен, Алматы қалалық сотының үкімімен К. қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша ҚК-нің 345-бабының 4-бөлігімен және ҚК-нің 347-бабымен сотталған. К. алкогольдік масаң күйде көлік құралын, «Мерседес Бенц G5» маркалы автокөлігін басқара отырып, Жол жүрісі қағидаларын бұзған: белгіленген жылдамдық режимін асырып, бағдаршамның тыйым салатын сигналына қиылысқа кірген, соның салдарынан жасыл түсті рұқсат беретін бағдаршам сигналына қиылысқа кірген Б. басқаруындағы «Митсубиси Галант» маркалы автокөлігімен соқтығысқан. «Мерседес Бенц G5» автокөлігімен соқтығысудың нәтижесінде «Митсубиси Галант» автокөлігі инерция бойынша бағдаршам бағанасына соғылып, сол жақ қырына аударылған. Жол-көлік оқиғасы салдарынан «Митсубиси Галант» автокөлігінің жүргізушісі Б., жолаушылары Х. және Г. алған дене жарақаттарынан оқиға орнында қайтыс болған, ал жолаушы С. ауыр дене жарақаттарын алған. К. «Митсубиси Галант» жеңіл автокөлігінің жолаушылары жол-көлік оқиғасы салдарынан зардап шеккеніне көз жеткізе отырып, Жол жүрісі қағидаларының 2.1.8-тармағының талаптарын бұзып, зардап шеккендерге медициналық көмек көрсету немесе оларды емдеу мекемесіне жеткізу шараларын қабылдамаған, жанашырлық танытпаған, болған оқиға туралы полицияға хабарламаған және оқиға орнынан жасырынған.
ҚК-нің 347-бабына ескертпеге сәйкес, зардап шеккендерге көмек көрсетуге байланысты жол-көлік оқиғасы болған жерден кеткен адам талданып отырған бап бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
Адам жол-көлік оқиғасы болған жерден полиция органдарына болған жағдай туралы хабарлау, оқиға орнында зардап шеккен адамға өз күшімен көмек көрсету мүмкін болмаған жағдайда қосымша көмек шақыру мақсатында кеткен кезде де ҚК-нің 347-бабы бойынша жауаптылыққа тартылмайды. Осыған байланысты жүргізушінің мінез-құлқына дұрыс құқықтық баға беру оның жол-көлік оқиғасы болған жерден кетуіне себеп болған бірқатар мән-жайларды мұқият зерттеуге байланысты. Мәселен, Б. автокөлікпен келе жатып, жаяу жүргінші Р.-ны қағып кетіп, оның денсаулығына ауыр зиян келтіргеннен кейін оқиға орнынан жасырынған. Сот жәбірленушіге медициналық көмекті басқа адамдар көрсеткенін үкімде көрсетіп, жүргізушіге қатысты ҚК-нің 347-бабы бойынша қылмыстық қудалауды тоқтату туралы қате шешім қабылдаған.
Жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалуға қылмыстық-құқықтық тыйым салудың мәні жүргізушінің жол-көлік оқиғасы кезінде зардап шеккендерге қажетті медициналық көмек көрсетуінде жатыр. Сондықтан жүргізушінің зардап шеккен адамды оған басқа адамдар көмек көрсете алатын жерде қауіпті жағдайда қалдыруы оның ҚК-нің 347-бабы бойынша жауаптылығын жоққа шығармайды.
Көлік құралын басқаратын және жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзған адамның ҚК-нің 345, 346-баптарында көзделген ауыр зардаптардың туындауына әкеп соққан жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалуын жасалған әрекет аяқталған, яғни жол-көлік оқиғасы болған жерден кеткен сәттен бастап аяқталған құқық бұзушылық деп есептеу қажет.
Мәселен, алкогольдік масаң күйде болған және жолдың жүру бөлігінің бойында тұрған қоқыс контейнерінің қоршауын қағып кеткен К.-ның әрекеттері дұрыс сараланған. Соның нәтижесінде жолаушы Д. денсаулығына ауыр зиян келтірген. Соқтығысудан кейін К. зардап шеккен адамға дәрігерге дейінгі медициналық көмек көрсетпей, болған оқиға туралы ішкі істер органына хабарламай, оқиға болған жерден кетіп қалған. Осылайша, К. автокөлікті басқара отырып, жол жүрісі қағидаларының талаптарын бұзған, соның салдарынан ҚК-нің 345-бабының 2-бөлігінде көзделген ауыр зардаптар туындаған және жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалған.
Демек, жүргізуші ҚК-нің 347-бабы бойынша тек ҚК-нің 345 және 346-баптарымен жиынтықта ғана жауаптылыққа тартылуы мүмкін.
Егер жүргізуші өзі кейіннен кінәсіз деп танылған жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалса, онда ол ӘҚБтК-нің 611-бабының 2-бөлігіне сәйкес тек әкімшілік жауаптылыққа тартылуға жатады.
ҚК-нің 347-бабында көзделген қылмыс құрамының субъективтік жағы кінәнің қасақана нысанымен сипатталады, яғни кінәлі адам жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп бара жатқанын сезінеді және осылай әрекет етуді қалайды.
Саралау үшін себеп пен мақсаттың маңызы жоқ.
Талданып отырған қылмыстың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Талданып отырған баптың диспозициясында жалпы белгілерден басқа субъектінің арнайы белгілері де көрсетілген. Мұндай белгі ретінде қылмыстың субъектісі болып тек көлік құралын басқаратын және жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзған, соның салдарынан жол-көлік оқиғасы болған жерде тоқтап, өмірі мен денсаулығына қауіпті жағдайда тұрған жәбірленушілерге көмек көрсетуге арнайы міндетті адам ғана танылуы мүмкін екендігі көрсетілген. Жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалған адамдарға тікелей әсер етуі жәбірленушінің өміріне немесе денсаулығына қауіп төндірген көлік құралын басқарған жүргізушілер жатады. Бұл ретте аталған адамның көлік құралын басқару құқығының болуы немесе болмауы маңызды емес. Мәселен, «Ниссан Альмера» автокөлігін басқарып, Байсерке кентінің Арқабай көшесімен оңтүстік бағытта келе жатқан, көлік құралын басқара алмай, жарықтандыру бағанасына соғылып, жолаушысы I.-ге дене жарақаттарын келтіргеннен кейін оқиға орнынан жасырынған және жүргізуші куәлігі болмаған С. жүргізушісі ҚК-нің 347-бабында көзделген қылмысты жасағаны үшін дұрыс кінәлі деп танылған.
Түсініктеме беріліп отырған қылмыстың субъектісі ретінде заңда белгіленген тәртіппен көлік құралын басқару құқығына куәлік алған адамдардан басқа, көлік құралын басқару құқығына ешқашан ие болмаған және мұндай куәлік алмаған адам да, сондай-ақ белгіленген заң тәртібімен жүргізуші құқығынан айырылған адам да танылуы мүмкін.
Осылайша, қарастырылып отырған қылмыстың субъектісі — көлік құралын басқарып, жол-көлік оқиғасын жасағаннан кейін оқиға болған жерден жасырынған адам.
Қосарлы басқару жүйесі бар автомобильде оқу жүргізу кезінде курсанттың осы бапта көзделген зардаптарға әкеп соққан қате әрекеттері үшін курсант емес, нұсқаушы жауапты болады.
Айта кету керек, егер жәбірленуші өзінің немесе жол қозғалысына басқа қатысушылардың кінәсінен зардап шеккен болса, ал жол жүрісі қағидаларында көрсетілген талаптарды бұзбаған жүргізуші соған қарамастан оны көмексіз қалдырса, жүргізушінің әрекеттері жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалу құрамын құрамайды (мысалы, автокөліктің алдынан кенеттен пайда болған жаяу жүргіншіні қағып кетіп, кейін кетіп қалуы). Тиісті жағдайларда мұндай әрекет ҚК-нің 119-бабы бойынша саралануға тиіс.
Осыған ұқсас түрде жүргізуші жол-көлік оқиғасы болған жерден жасырынбай, алайда зардап шеккендерге көмек көрсету шараларын қабылдамаған жағдайлар да бағалануға тиіс.
Жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалу ҚК-нің «Қауіпті жағдайда қалдыру» туралы 119-бабына қатысты арнайы норма болып табылады. ҚК-нің «Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы» туралы 13-бабының 3-бөлігінде көзделген жалпы қағидаға сәйкес, мұндай жағдайларда қылмыстар жиынтығы болмайды және жүргізушінің қылмыстық жауаптылығы тек ҚК-нің 347-бабы бойынша туындайды.
ҚК-нің 347-бабында көзделген қылмыс құрамын ҚК-нің 119-бабында көзделген қылмыс құрамынан ажырату қылмыстық құқық бұзушылық объектісі бойынша жүргізілуге тиіс: жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалудың объектісі жол көлігінің қозғалысы және пайдаланылуы қауіпсіздігі саласында белгіленген қағидаларды сақтауға бағытталған қоғамдық қатынастар болып табылады; ал қауіпті жағдайда қалдырудың объектісі жеке адамның мүдделері (өмірі мен денсаулығы) болып табылады.
Көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылықтардың объективтік жағының айырмашылығы қоғамдық қауіпті әрекеттің, оны жасау орны мен жағдайының ерекшеліктерінен көрінеді. Мәселен, адамды ҚК-нің 347-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін оның жол көлігінің қозғалысы немесе пайдаланылуы қауіпсіздігі саласындағы қағидаларды бұзуы талап етіледі және әрекет тек жол-көлік оқиғасы болған жерде және оның жағдайында ғана жасалуы мүмкін. Қауіпті жағдайда қалдыру жағдайында қоғамдық қауіпті әрекеттің орны, жағдайы мен мән-жайларының маңызы жоқ.
Жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалу қылмысының субъектісі ретінде тек көлік құралын басқаратын және жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзған адам ғана бола алады (яғни арнайы субъект). Қауіпті жағдайда қалдыру қылмысының субъектісі де арнайы болып табылады, алайда оның арнайы белгілері өзгеше — жәбірленушіге көмек көрсету мүмкіндігі болған немесе оған қамқорлық жасауға міндетті болған адам не жәбірленушіні өмірі мен денсаулығына қауіпті жағдайға қойған адам.
ҚК-нің 347-бабында көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар
