Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 32-бабына түсініктеме. Қажетті қорғаныс

1. Қажетті қорғаныс деп қорғанушының және басқа да адамдардың жеке басы мен құқықтарын, сондай-ақ қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қоғамға қауіпті қолсұғушылықтан, оның ішінде қолсұғушыға зиян келтіру арқылы қорғау заңды болып танылатын жағдай түсініледі.

Кәсіби немесе өзге де арнайы даярлығына және қызметтік жағдайына қарамастан, барлық адамдардың қажетті қорғануға құқығы бірдей. Бұл құқық адамға қоғамға қауіпті қолсұғушылықтан жалтару немесе басқа адамдардан не мемлекеттік органдардан көмек сұрау мүмкіндігінің бар-жоғына қарамастан тиесілі болады.

2. Қажетті қорғаныс жағдайында, яғни қорғанушының немесе басқа адамдардың жеке басын, тұрғын үйін, меншігін, жер учаскесін және өзге де құқықтарын, қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қоғамға қауіпті қолсұғушылықтан қолсұғушыға зиян келтіру жолымен қорғау кезінде, егер бұл ретте қажетті қорғаныс шегінен асып кетуге жол берілмесе, қолсұғушыға зиян келтіру қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайды.

3. Қажетті қорғаныс шегінен шығу деп қорғанудың қолсұғушылықтың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесіне анық сәйкес келмеуі, соның салдарынан қолсұғушыға жағдай талап етпейтін, анық шамадан тыс зиян келтірілуі танылады. Мұндай шектен шығу зиян қасақана келтірілген жағдайларда ғана қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады. Адамның өміріне қолсұғатын тұлғаға зиян келтіру, не қарулы шабуылмен немесе қорғанушының не басқа адамдардың өміріне қауіпті зорлық-зомбылықпен, не осындай зорлық-зомбылықты тікелей қолдану қатерімен ұштасқан өзге де қолсұғушылықты тойтару кезінде, не тұрғын үйге, үй-жайға күш қолданып басып кіру кезінде, сондай-ақ қорғанушы қолсұғушылықтың кенеттен болуына байланысты шабуылдың қауіптілік дәрежесі мен сипатын объективті түрде бағалай алмаған жағдайда зиян келтіру қажетті қорғаныс шегінен шығу болып табылмайды.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде іс-әрекеттің қылмыстылығын болғызбайтын мән-жайлар мынадай баптарда көзделген: 32-бап «Қажетті қорғаныс»; 33-бап «Қолсұғушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде зиян келтіру»; 34-бап «Аса қажеттілік»; 35-бап «Жедел-іздестіру, қарсы барлау іс-шараларын немесе жасырын тергеу әрекеттерін жүзеге асыру»; 36-бап «Негізді тәуекел»; 37-бап «Дене немесе психикалық мәжбүрлеу»; 38-бап «Бұйрықты немесе өкімді орындау».

Заң әдебиеттерінде іс-әрекеттің қылмыстылығын болғызбайтын мән-жайларға заңды орындау, жәбірленушінің келісімі, міндетті бұйрықты орындаумен қатар кәсіби функцияларды немесе міндеттерді орындау, өз құқығын жүзеге асыру және басқалар да жатқызылады.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабында мынадай ереже айқындалған: «Әркімнің құқық субъектісі ретінде танылуына құқығы бар және ол өз құқықтары мен бостандықтарын заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен, оның ішінде қажетті қорғаныс арқылы қорғауға құқылы». Осылайша, қажетті қорғаныс институты өзінің құқықтық реттелуін мемлекеттің Негізгі заңынан бастау алады және құқықтың өзге салаларында жалғасын табады. Мәселен, ҚР ҚК-нің 32-бабында қажетті қорғаныс бекітілген.

Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігіне сәйкес, қажетті қорғаныс деп қорғанушының және басқа да адамдардың жеке басы мен құқықтарын, сондай-ақ қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қоғамға қауіпті қолсұғушылықтан, оның ішінде қолсұғушыға зиян келтіру арқылы қорғау заңды болып танылатын жағдай түсініледі.

Кәсіби немесе өзге де арнайы даярлығына және қызметтік жағдайына, жынысына, жасына және басқа да мән-жайларға қарамастан, барлық адамдардың қажетті қорғануға құқығы бірдей. Демек, мысалы, билік өкілдері қажетті қорғануға құқылы ғана емес, оларға зиян келтірудің заңдылығының барлық шарттары ешқандай шектеусіз қолданылады. Адам заңмен қорғалатын қандай объектіге қоғамға қауіпті қолсұғушылық жасалғанына, бұл объектінің жеке өзіне немесе басқа адамдарға тиесілі екеніне, сондай-ақ қоғамға қауіпті қолсұғушылықтан жалтару немесе басқа адамдардан не мемлекеттік органдардан көмек сұрау мүмкіндігінің бар-жоғына қарамастан қажетті қорғануға құқылы.

Қылмыстық заңнама қажетті қорғанысқа жол береді, өйткені ол қоғамға қауіпті әрекеттерге қарсы бағытталған және сол арқылы қоғамдық қауіпті емес, керісінше, қоғамдық пайдалы әрекет болып табылады.

Қылмыстық құқықтағы қажетті қорғаныс институты құқықтық тәртіпті нығайтуға ықпал етуге арналған. Ол қылмыстық құқық бұзушылықтардың жасалу мүмкіндігін болдырмауға жәрдемдеседі, қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ниеттенген адамдарды өздерінің құқыққа қайшы ниеттерін жүзеге асырудан тежейді. Қажетті қорғаныс жеке адамның құқықтары мен мүдделерін, сондай-ақ қоғамдық және мемлекеттік мүдделерді қорғау құралдарының бірі болып табылады.

Қоғамға қауіпті қолсұғушылықты тойтару кезінде қажетті қорғаныс жағдайында әрекет ететін адамдардың құқықтары мен мүдделерін қылмыстық заңмен қорғау азаматтардың қылмыстық құқық бұзушылықтардың жолын кесуге белсенді қатысуын арттырудың құқықтық кепілдіктерінің бірі болып табылады.

Заң әрбір адамды қоғамға қауіпті қолсұғушылықтарға белсенді түрде қарсы тұруға бағыттайды: қажетті қорғаныс туралы ережелер адам қолсұғушылықтан жалтару немесе басқа адамдардан не билік органдарынан көмек сұрау мүмкіндігіне ие болған жағдайда да қолданылады.

Қажетті қорғану құқығын пайдаланудың тиімділігі көбінесе оның мемлекет тарапынан кепілдендірілуіне, жеке, қоғамдық және мемлекеттік мүдделерді қорғайтын адамның қылмыстық жауаптылыққа тартылу қаупінің болмауына байланысты екенін атап өткен жөн.

Алайда, өкінішке қарай, қажетті қорғаныс институтын қолдану кезінде тергеу және сот практикасында негізсіз соттауға әкеп соғатын елеулі кемшіліктер мен қателіктер әлі де кездесетінін мойындауға тура келеді. Қажетті қорғаныс пен оның шегінен шығуға байланысты құқық қолдану практикасы бірізді емес және қайшылықты. Онда айыптаушылық бағыт басым. Егер қажетті қорғаныс институтының қылмыстық құқық бұзушылықтарға қарсы күресте толыққанды жұмыс істеуін қаласақ, бұл практиканы шұғыл түрде өзгерту қажет.

Құқықтағы қажетті қорғаныс азаматтың субъективтік құқығы болып табылады. Кез келген адам қажетті қорғаныс актісі арқылы өзінің жеке мүдделерін, меншігін, билікті және басқа да мүдделерін қылмыстық-құқықтық қолсұғушылықтардан қорғауға құқылы. Адамның осыған байланысты аталған құқығын жүзеге асыруы оның қоғамдық борышы, моральдық міндеті болып табылады. Қоғамның әрбір азаматы құқық бұзушылар тарапынан жасалатын қылмыстық-құқықтық қолсұғушылықтардан өзін және басқа адамдарды қорғауға және сол арқылы қылмыстық-құқыққа қайшы әрекеттердің жолын кесуге құқылы. Қылмыстық құқық жүйесінде қажетті қорғаныс — қылмыстық-құқыққа қайшы қолсұғушылықтың болуына байланысты туындайтын азаматтың табиғаты бойынша дербес құқығы.

Азаматтарға қажетті қорғаныс актісін жүзеге асыру міндеті жүктелмейді. Заң азаматтардан өздеріне тиесілі қажетті қорғану құқығын міндетті түрде жүзеге асыруды жаза қатерімен талап ете алмайды. Адам қажетті қорғанысқа жүгінбей-ақ, алдағы шабуылдан жалтара алады, басқа адамдардың көмегіне жүгіне алады және тағы басқалар. Алайда белгілі бір жағдайда, мысалы, мемлекеттің немесе қоғамдық мүдделерге, не басқа адамдардың өміріне немесе денсаулығына шабуыл жасалған кезде, қажетті қорғаныс азаматтардың моральдық міндетіне айналуы мүмкін.

Адамдардың белгілі бір санатына шабуылдан қорғану тек моральдық қана емес, құқықтық міндет ретінде де жүктеледі. Мысалы, қарауыл өзіне сеніп тапсырылған объектіні шабуылдан қорғауға міндетті және т.б. Бұл жағдайда қорғанудан бас тарту ҚК-нің 446-бабында көзделген «Қарауылдық (вахталық) қызмет атқарудың жарғылық қағидаларын бұзу» нақты қылмыстық құқық бұзушылық құрамын немесе тәртіптік теріс қылықты қамтуы мүмкін.

Азаматтардың жекелеген санаттары өздерінің кәсіби қызметі шеңберінде қажетті қорғану құқығына ие. Мәселен, Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 6 қаңтардағы «Құқық қорғау қызметі туралы» Заңының 59-бабында: «...атыс және өзге де қару, арнаулы құралдар мен дене күшi қоғамдық қауiптi әрекеттердi тоқтату, оларды жасаған адамдарды ұстау және құқық қорғау органдарына жеткiзу мақсатында құқық бұзушылықтың сипаты мен нақты жағдайды ескере отырып қолданылады» деп көрсетілген. Осылайша, заң шығарушы қолсұғушыға, тіпті өлімге әкеп соғатын зиян келтіруге дейін жол береді.

Қылмыстық құқық бұзушылықтарға қарсы күрес белсенді құралдармен жүргізілген жағдайда ғана тиімді болуы мүмкін. Осындай белсенді құралдардың бірі — қажетті қорғаныс. Мысалы, белгісіз төрт адам ер адамның сөмкесін жұлып алып, қашып кетуге әрекет жасаған. Сол сәтте жақын жерде полиция қызметкерлері Е. және К. болған. Олар қарақшыларды ұстауға әрекет жасағанымен, қылмыскерлер қарсылық көрсетіп, полиция қызметкерлерінің бірін соққыға жыққан. Екінші полиция қызметкері қызметтік қаруын қолданып, әуеге үш рет, ал нысанаға бір рет оқ атқан. Қарақшылардың бірі оң жақ балтырына оқ тиіп, сүйегі зақымданып, облыстық клиникаға жеткізілген. Екінші қарақшы да ұсталған. Бұл жағдайда қару қолдану заңды деп танылды.

Қажетті қорғаныс шабуылға да, қорғануға да қатысты белгілі бір шарттарға сәйкес келген жағдайда ғана жасалатын әрекеттің қоғамдық қауіптілігін жояды. Осы шарттар болған кезде ғана жасалған әрекет заңды болып табылады, оның бойында қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілері болмайды және ол қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды. Қажетті қорғану құқығын жүзеге асыру кезінде жасалған әрекет жазалануға жатпайды ғана емес, сонымен қатар заңды болып табылады. Қажетті қорғаныс актісінің заңдылығының шарттары заң талаптарына сәйкес айқындалуға тиіс.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі қажетті қорғаныстың заңдық маңызы бар белгілерін ашады. Осы норманың мазмұнында қажетті қорғаныс жағдайында, яғни қорғанушының немесе басқа адамдардың жеке басын, тұрғын үйін, меншігін, жер учаскесін және өзге де құқықтарын, қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қоғамға қауіпті қолсұғушылықтан қолсұғушыға зиян келтіру жолымен қорғау кезінде, егер бұл ретте қажетті қорғаныс шегінен асып кетуге жол берілмесе, қолсұғушыға зиян келтіру қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайтыны айтылған.

Осылайша, қажетті қорғаныс екі топқа бөлінетін бірқатар шарттар болған кезде заңды деп танылады: біріншісі қолсұғушылыққа, екіншісі қорғануға қатысты.

Қажетті қорғаныс заңдылығының қолсұғушылыққа қатысты шарттары мыналар болуға тиіс:

• қолсұғушылық қоғамға қауіпті болуға тиіс;
• қолсұғушылық нақты, яғни жалғасып жатқан болуға тиіс;
• қолсұғушылық шынайы болуға тиіс.

Қолсұғушылықтың қоғамдық қауіптілігі оның объективтік белгілері бойынша осындай болып табылуымен айқындалады. Құқықтық тұрғыдан алғанда, қолсұғушылық көбінесе қылмыстық құқық бұзушылық түрінде көрініс табады. Қылмыстық құқық бұзушылық адам өлтіруге оқталудан, денсаулыққа зиян келтіруден, зорлаудан, тонаудан, қарақшылықтан тұруы мүмкін.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Қажетті қорғаныс туралы заңнаманы қолдану туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағында қоғамға қауіпті деп қорғанушы адамның немесе басқа адамдардың әлеуметтік маңызы бар құндылықтарына, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне зиян келтіруге бағытталған қолсұғушылық танылатыны айтылған. Тиісінше, қажетті қорғаныс кезінде қорғау объектілері адамның құқықтары, яғни оның өмірі, денсаулығы, жыныстық қолсұғылмаушылығы, ар-намысы мен қадір-қасиеті, меншігі, тұрғын үйі, жер учаскесі және қорғанушының өзіне де, басқа адамдарға да тиесілі өзге де құқықтар, сондай-ақ қоғам мен мемлекеттің мүдделері болуы мүмкін.

Адам қорғануға құқылы қолсұғушылық қасақана да, абайсызда да жасалуы мүмкін, оның құрамында қылмыстық құқық бұзушылық белгілері болуы да, қылмыстық-құқыққа қайшы болмауы да мүмкін. Алайда бұл мән-жайлар қорғанушының қорғану құқығына әсер етпейді, өйткені қорғанушы қылмыстық жауаптылыққа тартылуға жататын адамнан, сондай-ақ есі дұрыс емес адамнан немесе қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған адамнан туындайтын қасақана немесе абайсыз қолсұғушылықтан бірдей дәрежеде қорғануға құқылы.

Әрбір қасақана қылмыстық құқық бұзушылық қажетті қорғанысты қолдануға құқықтық негіз бола бермейтінін атап өткен жөн. Қоғамдық қатынастарға зиян келтіруге дереу және болмай қоймайтындай әкеп соға алмайтын қасақана қылмыстық құқық бұзушылық кезінде қажетті қорғану құқығы туындамайды. Мысалы, бұл экономикалық контрабанда жасауға (ҚК-нің 234-бабы), көрінеу жалған айғақтар беруге, сарапшының, маманның қорытындысын беруге немесе дұрыс аударма жасамауға (ҚК-нің 420-бабы) және т.б. тән.

Қоғамға қауіпті әрекетсіздік қажетті қорғанысқа негіз бола алмайды, өйткені ол қолсұғушылық болып табылмайды. Әрекетсіздікке қатысты оны тоқтату емес, адамды белгілі бір әрекет жасауға мәжбүрлеу орын алады. Бұл қажетті қорғаныстан ерекшеленеді және егер адамды өзінің құқықтық міндетін орындауға мәжбүрлеуге күш қолданбай қол жеткізу мүмкін болмаса ғана жол берілуі мүмкін. Яғни әрекетсіздік танытқан адамға зиян келтірудің мәжбүрлілігі аса қажеттілік тұрғысынан қарастырылуы мүмкін.

Заң әдебиеттерінде билік өкілеттіктері берілген адамдардың әрекеттеріне қарсы қажетті қорғаныстың мүмкіндігі туралы мәселе кейде көтеріліп жатады. Жалпы ереже бойынша, мысалы, құқық бұзушыны ұстау кезінде олардың құзыретіне кіретін, заңды әрекеттеріне қарсы қорғануға жол берілмейді. Билік өкілінің қызметтік міндеттерін орындауы кезінде оған қарсылық көрсетілген жағдайда, билік өкіліне қарсылық көрсеткені үшін жауаптылық туындайды. Заңның бұл ережесі елеулі маңызға ие. Бұдан билік өкілдерінің дәл заңды қызметі ғана қылмыстық-құқықтық қорғауға жататыны туындайды.

Билік өкілеттіктері берілген адамдардың заңсыз әрекеттеріне қарсы қажетті қорғанудың мүмкіндігі туралы мәселені шешу кезінде белгілі бір келіспеушіліктер байқалады. Заңсыз лауазымдық әрекеттерге қарсы қорғану мүмкіндігін шектеу қажет деген ұстаным бар. Олардың пікірінше, жәбірленушінің жеке басына қолсұғушылықпен байланысты лауазымды адамдардың әрекеттеріне қарсы қажетті қорғануға жол берілуге тиіс. Лауазымды адамдардың өзге де заңсыз әрекеттеріне белгіленген тәртіппен шағым жасауға болады және мұндай жағдайларда лауазымды адамға қатысты күш қолдануды қажетті қорғаныс жағдайымен ақтау негізді бола қоймас еді.

Осылайша, аталған ұстанымды жақтаушылар билік өкілеттіктері берілген адамдардың заңсыз әрекеттеріне қарсы қажетті қорғаныс жәбірленушінің жеке басына қолсұғушылық болған жағдайда ғана мүмкін деп есептейді. Олардың пікірінше, басқа жағдайларда билік өкілеттіктері берілген адамдардың заңсыз әрекеттеріне қарсы қажетті қорғануға жол берілмейді. Менің ойымша, бұл ұстаным толықтай дұрыс емес, өйткені ол қажетті қорғаныс туралы заңның барлық талаптарын ескермейді. Қажетті қорғаныс лауазымды адамдардың кез келген заңсыз әрекеттеріне қарсы қолданылуы мүмкін. Бұл, ең алдымен, заңның өзінен туындайды, өйткені заң қаскүнемнің жеке басына қатысты ешқандай ескертусіз, қоғамға қауіпті қылмыстық-құқыққа қайшы қолсұғушылықтарға қарсы қажетті қорғануға жол береді. Демек, қажетті қорғаныс билік өкілеттіктері берілген адамдардың мәні бойынша заңсыз, объектіге елеулі, тікелей және болмай қоймайтын зиян келтіруге бағытталған әрекеттеріне қарсы да қолданылуы мүмкін және кез келген басқа адам жүзеге асыратын қолсұғушылыққа қарсы қорғаныстан еш айырмашылығы жоқ. Мысалы, жол полициясының қызметкері мас күйінде автокөлікті тоқтатып, жүргізушіге тапаншамен қоқан-лоқы көрсетіп, оны көліктен түсіріп, кілттерін алып, сол көлікпен досына қонаққа бармақ болған. Жүргізуші саспай, өзін-өзі қорғау тәсілдерін қолданып, полиция қызметкерін кезекші бөлімге жеткізген. Жүргізушінің әрекеттері заңды болған және қажетті қорғанысқа жатады.

Қылмыстық құқық бұзушылық белгілеріне формальды түрде ие болғанымен, маңызының болмашылығына байланысты қоғамдық қауіптілік тудырмайтын әрекеттерді басқа адамның жасауы себепті оған зиян келтірген адам қажетті қорғаныс жағдайында болды деп танылмайды.

Қорғанысты арандату жағдайында да нақты қоғамдық қауіпті қолсұғушылық болмайды. Қорғанысты арандату дегеніміз — адамның басқа адамға қарсы жазалау әрекетін жасауға сылтау ретінде пайдаланатын жағдайды жасанды түрде туындатуы. Арандатушының ойы бойынша, сырт көзге мұндай жазалау әрекеті қажетті қорғаныс ретінде көрінуі тиіс. Сондықтан ол бастапқыда айналасындағыларға байқатпай, басқа адамның жауап әрекетін тудыратын қандай да бір әдепсіз немесе құқыққа қайшы әрекеттер жасайды, содан кейін болжамды түрде жасалып жатқан қоғамға қауіпті қолсұғушылыққа сілтеме жасай отырып, осы жауап әрекетті зиян келтіру үшін пайдаланады. Мұндай жағдайларда қорғанудың объективті негізі ғана болмайды емес, сонымен қатар оның мақсаты да жоқ: адам жеке тұлғаның, қоғамның, мемлекеттің мүдделерін қорғауды емес, кек алуды, жазалауды мақсат етеді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 6-тармағында да өзінің мінез-құлқымен кейіннен осы жағдайды құқыққа қайшы әрекеттер жасауға (мысалы, төбелес бастау, жазалау, кек алу актісін жасау және т.б.) сылтау ретінде пайдалану мақсатында шабуылды әдейі туындатқан (арандатқан) адам қажетті қорғаныс жағдайында болды деп танылмайтыны айтылған.

Егер арандатушылық жасаған адам нақты зиян келтірмесе, онда арандатылған адамның жауап әрекеттерін қажетті қорғаныс жағдайында жасалған деп бағалауға негіз жоқ. Мұндай әрекеттер үшін жауаптылық жалпы негіздерде туындайды.

Сондай-ақ қажетті қорғаныс жағдайында болған адамның өзіне немесе өзге де жағдайларда заңды әрекет ететін адамға (мысалы, құқық бұзушыны ұстау кезінде) қарсы бағытталған әрекеттер қажетті қорғаныс ретінде қарастырылмайды. Мемлекетіміздің жоғары сот органы талап еткендей, мұндай жағдайларда жасалған әрекет үшін жауаптылық жалпы негіздерде туындайды.

Қолсұғушылық бірнеше эпизодтан тұруы мүмкін. Мұндай жағдайда қоғамдық қауіпті, нақты және шынайы қолсұғушылық белгілеріне ие әрбір кезекті эпизод қажетті қорғануға негіз бола алады. Мысалы, бір адамға қатысты күш қолдану арқылы бірнеше рет бопсалау жағдайлары.

Құқықпен қорғалатын мүдделерді қорғау үшін алдын ала орнатылған және оны қолданатын адам болмаған кезде іске қосылатын құралдар мен тетіктерді пайдаланудың құқықтық сипаттамасы мәселесі өзекті болып табылады. Мұндай жағдайды бағалаудың күрделілігі осындай қорғаныс құралдары алдын ала орнатылғанымен, қоғамға қауіпті қолсұғушылық кезінде іске қосылуға тиіс екендігімен, яғни бұл жағдайда олардың көмегімен қажетті қорғаныс жүзеге асырылатынымен байланысты. Алайда құрал қолсұғушылық жасамаған адамға да зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан мұндай құралдардың қашан және кімге қатысты іске қосылатыны, қандай зиян келтіретіні туралы мәселелердің заңдық маңызы бар.

Менің ойымша, қолсұғушылық жасалған сәтте автоматты түрде іске қосылатын және қолсұғушыға зиян келтіретін мұндай құрылғылар қолсұғушылықтың жолын кесуге бағытталған. Егер келтірілген зиян қолсұғушылықтың сипаты мен қауіптілік дәрежесіне анық сәйкес келмейтін шамадан тыс зиян болмаса, қажетті қорғаныстың заңдылығының барлық шарттары орындалған болып есептеледі. Ал егер келтірілген зиян анық шамадан тыс болса, онда адамның әрекеттері қажетті қорғаныс шегінен шығу деп танылуы мүмкін.

ҚР ӘҚБтК-нің 35-бабында әкімшілік құқық бұзушылықтарға қарсы қажетті қорғанысқа жол беріледі. Мысалы, көшеде театрға бара жатқан ерлі-зайыпты Д.-ға мас күйдегі Г. тиісіп, мазасын алған. Ерлі-зайыптылар көшенің екінші жағына өткен. Г. олардың соңынан еріп, әйелдің қолынан ұстай бастаған. Сол кезде оның күйеуі Д. Г.-ны кеудесінен қатты итеріп жіберген. Г. тепе-теңдігін сақтай алмай құлап, құлаған кезде қолының сүйегін сындырып алған. Сот инстанциясы Д.-ның ұсақ бұзақылық жасаған адамға қарсы заңды қажетті қорғаныс жағдайында әрекет еткенін таныған.

Әкімшілік құқық бұзушылықтарға қарсы қажетті қорғанысты қолдану кезінде әкімшілік теріс қылықтың қылмыстық-құқыққа қайшы қолсұғушылыққа қарағанда қауіптілігі төмен екенін ескеру қажет. Сондықтан әкімшілік құқық бұзушылықтан қорғану кезінде қолданылатын қорғану шараларының қарқындылығы қылмыстық-құқыққа қайшы қолсұғушылықтан қорғану кезіндегіден әлдеқайда төмен болуға тиіс. Кейбір әкімшілік теріс қылықтардың қоғамдық қауіптілік дәрежесі шамалы болғандықтан, олардан қорғану кезінде қолсұғушыға зиян келтірудің заңдылығы мүлде жоққа шығарылады.

Тағы бір назар аударуға тиіс мән-жай бар. Көрсетілген ӘҚБтК нормасында қажетті қорғаныс жағдайында әрекет еткен адам әкімшілік жауаптылыққа тартылмайтыны туралы айтылған. Алайда ӘҚБтК-де көзделген құқық бұзушылықтардан қорғану кезінде қажетті қорғаныс шегінен асып кету оңай. Мұндай жағдайларда қылмыстық заңнама нормалары негізінде жауаптылық туындауы мүмкін. Сондықтан әкімшілік құқық бұзушылық сипатындағы қолсұғушылықтардан қорғану құқығын пайдаланған кезде аса сақ болу қажет.

Қолсұғушылықтың нақтылығы қажетті қорғаныстың уақыт бойынша шектерін айқындайды.

Қолсұғушылықтың нақтылығы мынадай жағдайларда болады:

• қоғамға қауіпті қолсұғушылық жасалып жатқан сәтте;
• шабуыл жасаудың нақты қаупі болған кезде;
• аяқталған қолсұғушылық актісінен кейін қорғану әрекеті тікелей жасалғанымен, істің мән-жайлары бойынша қорғанушы үшін оның аяқталған сәті анық болмаған жағдайда.

Қолсұғушылық нақты, яғни басталған және әлі аяқталмаған болуға тиіс. Ол қоғамға қауіпті зиянды сөзсіз және дереу келтіру мүмкіндігіне ие болуға тиіс. Нақты деп жүзеге асырыла бастаған немесе жүзеге асырылуының тікелей қаупі соншалықты айқын болғандықтан, қолсұғушылықтың кез келген сәтте дереу жүзеге асырылуы мүмкін екені түсінікті болатын қолсұғушылық танылады. Қолсұғушылықтың нақтылығын дұрыс бағалау үшін қолсұғушының мінез-құлқын, оның әрекеттерінің сипаты мен қарқындылығын бағалаудың маңызы зор. Олар қорғанушыға аталған қатерді нақты деп қабылдауға негіз береді. Мұндай жағдайларда алдын алу шараларын қабылдамау адамды айқын қауіп-қатерге ұшыратады. І Петрдің әскери артикулдарында: «Қарсыласынан бірінші соққыны күтуге болмайды, өйткені сол алғашқы соққының салдарынан оған қарсы тұру мүмкіндігінен мүлдем айырылып қалуы мүмкін» деп жазылған.

Адамды қажетті қорғаныс жағдайында болды деп тану үшін оның тарапынан қоғамға қауіпті қолсұғушылық жасалғанын және осы қолсұғушылық адамның шабуылдың алдын алу немесе оны тойтару мақсатында шабуыл жасаушыға өлім немесе денсаулыққа зиян келтірумен ұштасқан әрекеттер жасауына негіз болғанын анықтау қажет.

Қажетті қорғаныс шабуылдаушының қасақана немесе абайсызда жасаған әрекеттері нәтижесінде зиян келтірілген жағдайда ғана емес, зиян келтіру әлі басталмағанымен, оны келтірудің нақты қаупі туындаған кезде де жол беріледі.

Мысалы, кешкі уақытта адам жүрмейтін жерде азамат К.-ға бірнеше адам үнсіз жақындаған. Мұндай жағдайда К. белгісіз адамдардың әрекеттерін қауіп ретінде қабылдап, жақындап келе жатқан белгісіз адамдардың бірінің басынан бірінші болып ұрған. Бұл жағдайда қолсұғушылық әлі басталмағанымен, оқиға орын алған жағдай К.-ға шабуыл жасаудың нақты қаупі туындады деп пайымдауға негіз берген.

Нақты өмірде қоғамға қауіпті қолсұғушылық жасамаған, бірақ қорғанушының пікірінше, болашақта қандай да бір уақытта жасауы мүмкін адамға зиян келтіру қажетті қорғаныс құрамын құрмайды. Өйткені мұндай әрекет белгілі бір адамнан туындайтын нақты қоғамға қауіпті қолсұғушылықты тойтаруға емес, адамдардың белгісіз тобына зиян келтіруге бағытталған. Мысалы, жемістерді ұрлаудың алдын алу үшін бақ иесі орнатқан құрылғының жарылуы салдарынан кездейсоқ сол маңда болған адамға зиян келтіру.

Егер қорғану әрекеттері аяқталған шабуылға қарсы бағытталса, адам қажетті қорғаныс жағдайында болды деп танылмайды. Аяқталған шабуыл деп аяғына дейін жеткізілмей, анық тоқтатылған немесе толық жүзеге асырылған шабуыл танылады.

Алайда қорғану әрекеті аяқталған қолсұғушылық актісінен кейін тікелей жасалғанымен, істің мән-жайлары бойынша қорғанушы үшін қолсұғушылықтың аяқталған сәті анық болмаған жағдайда, қажетті қорғаныс жағдайы жойылды деп есептелмейді. Көрсетілген жағдайды бағалау кезінде айыпталушы үшін қолсұғушылықтың басталу және аяқталу сәттері қаншалықты айқын болғанын, нақты қалыптасқан жағдайда оның жағдайды дұрыс бағалай алған-алмағанын негізге алу қажет.

Қолсұғушылықтың тоқтатылуын оны кейіннен бұрынғыдан да жоғары қарқынмен жалғастыру мақсатында қысқа уақытқа тоқтата тұрудан ажырата білу қажет. Мұндай жағдайларда құқықпен қорғалатын мүдделерге төнген нақты қауіп жойылмайды, бұл қажетті қорғанысты жалғастыруға құқық береді. Қолсұғушы тарапынан қоғамға қауіпті әрекеттердің механикалық түрде тоқтатылуының өзі ғана (соққы беруді тоқтатуы) жеткіліксіз. Құқықтық баға қалыптасқан жағдайды және қорғанушының жағдайды қалай қабылдағанын ескергенде ғана дұрыс әрі заңның мәні мен әрпіне сәйкес болады. Мұндай есепке алу болмаса, іс жүзінде қажетті қорғаныс институтының негізсіз тарылуына, ал бұл өз кезегінде қажетті қорғаныс жағдайында әрекет еткен адамдарды заңсыз қылмыстық жауаптылыққа тартуға әкеп соғуы мүмкін (кейде осындай жағдайлар орын алып та жатады).

Жоғарыда айтылғандай, қажетті қорғаныс заңдылығының қолсұғушылыққа қатысты келесі шарты — қолсұғушылықтың шынайылығы.

Қолсұғушылықтың шынайылығы қолсұғушылықтың субъекті қиялында емес, объективті түрде нақты өмірде орын алуға тиіс екенін білдіреді. Нақты өмірде жоқ, тек қиялда ғана бар қолсұғушылыққа қарсы қажетті қорғанысқа жол берілмейді. Сондықтан ойдан шығарылған, шын мәнінде жоқ қолсұғушылықтан «қорғанған» адамның әрекеттерін қажетті қорғаныс ретінде қарастыруға болмайды.

Бұл жағдайда жалған қорғаныс орын алады, өйткені нақты қолсұғушылық болмаған. Жалған қорғаныс — фактілік қателіктің бір түрі, ал жалған қорғаныс жағдайындағы адамның жауаптылығы туралы мәселе кінәнің нысанына қатысты осындай қателік қағидалары бойынша шешілуге тиіс. Қажетті қорғанысты жалған қорғаныстан ажырату қажет. Жалған қорғаныс кезінде қоғамға қауіпті қолсұғушылық іс жүзінде болмайды, бірақ оқиғаның мән-жайлары қорғанушыға қолсұғушылық жасалып жатыр деп пайымдауға негіз береді және ол осыған байланысты мұндай қолсұғушылыққа қарсы әрекет етіп жатырмын деп қате ойлайды. Мұндай жағдайда өз болжамының қате екенін түсінбеген және түсінуі мүмкін болмаған адамның қорғану құралдарын қолдануы қажетті қорғаныс жағдайында жасалған әрекет ретінде қарастырылуға тиіс. Жалған қорғаныс кезінде келтірілген зиян үшін қылмыстық жауаптылық мынадай мән-жайлар бір мезгілде болған жағдайда ғана туындайды:

• зиян келтіруші қалыптасқан жағдайға байланысты қажетті қорғаныс жағдайында әрекет етіп жатырмын деп негізді түрде пайымдағанымен, оның шегінен асып кеткен кезде;
• тиісті сақтық танытқан жағдайда зиян келтіруші жағдайды дұрыс бағалап, қоғамға қауіпті қолсұғушылықтың жоқтығы туралы қорытынды жасай алатын кезде (мысалы, көршілерінің пәтерінен қолында сөмкесі бар бейтаныс адамның шығып келе жатқанын көріп, оны ұрлық жасады деп ойлап, оған зиян келтірген, ал ол көршілерінің туысы болып шыққан жағдайда). Мұндай жағдайларда адам абайсызда зиян келтіргені үшін жауаптылықта болады (ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы нормативтік қаулысының 7-тармағы).

Мас күйінде болған Д. түнгі сағат 12 шамасында қателесіп, өзінің танысы Ш.-ның үйі деп ойлап, С.-ның үйіне терезе арқылы кірген. Үй иесі С. де мас күйінде болған және Д.-ны ұры деп қабылдап, оны гүлге арналған ағаш тұғырмен бірнеше рет ұрған. Ол жәбірленуші еденде жатқан кезде де соққы жасауды жалғастырған, ал ол кезде жәбірленуші физикалық тұрғыдан ешқандай қауіп төндірмеген, тіпті қарсылық көрсете де алмаған. С.-ның әрекеттерінен сот негізді түрде ҚК-нің 102-бабында көзделген қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалған адам өлтіруді анықтаған.

Қажетті қорғаныс заңдылығының қорғануға қатысты шарттары мыналар болып табылады:

• қорғануға өзінің жеке мүдделеріне де, қоғамдық немесе мемлекеттік мүдделерге де жасалған шабуылды тойтару кезінде жол беріледі;
• қорғану тек қолсұғушыға зиян келтіру арқылы жүзеге асырылуға тиіс;
• қорғаныс қажетті қорғаныс шегінен аспауға тиіс.

ҚК-нің 32-бабы 1-бөлігінің екінші абзацына сәйкес, қашып құтылу немесе шабуылдан жалтарудың өзге де тәсілдерін пайдалану мүмкіндігіне қарамастан, барлық адамдар қоғамға қауіпті қолсұғушылықтан қолсұғушыға зиян келтіру арқылы белсенді қорғану шараларын қолдануға құқылы. Қажетті қорғаныс кезінде қорғану тәсілін таңдау қорғанушының өз еркімен жүзеге асырылады.

С. И. Ожеговтың орыс тілі сөздігінде «қорғау» ұғымы «қолсұғушылықтан, дұшпандық әрекеттерден, қауіптен сақтау, қорғап қалу» деген мағынада түсіндіріледі. Қорғаныс белсенді болуға тиіс, әрекетсіздік арқылы қорғану мүмкін емес.

Қажетті қорғаныс қолсұғушылықтың жолын кесу мен оны тойтарудың белсенді нысаны ретінде шабуылдаушыны жай ғана итеріп жіберумен немесе оның соққыларына тосқауыл қоюмен шектелмейді. Ол қолсұғушыға қарсы шабуыл жасау түрінде де көрініс табуы мүмкін.

Сонымен бірге қорғаныс шабуылдаушыға қорғану қажеттілігімен ақталмайтын шамадан тыс ауыр зиян келтіруге негіз бола алмайды.

Қорғану шектері қажетті қорғану құқығын жүзеге асыратын адамның көзқарасы тұрғысынан, яғни оның нақты қоғамға қауіпті қолсұғушылықты тойтару үшін қажет деп есептейтін шаралары мен әрекеттерінің қарқындылығына қарай айқындалады. Бұл дұрыс, өйткені бірінші кезекте өмірі мен денсаулығына қауіп төнетін адам — қорғанушының өзі, ал қорғаныс оның әрекеттерінен басталады. Қажетті қорғаныс жағдайында әрекет ететін адамның мұндай субъективтік түсінігі міндетті түрде қолсұғушылықтың нақты мән-жайларына негізделуге тиіс. Алайда оған құқықтық бағаны сот органы береді.

Мысалы, кешкі уақытта пәтерде жалғыз тұратын 75 жастағы азаматтың есігін бейтаныс адам қаққан. К. есікті ашпаған. Есікті қағу барған сайын күшейе түскен. Өзін қорғау мақсатында К. аңшы мылтығын алып, оқтап, дәлізге шыққан. Осы кезде белгісіз адам есікті балтамен бұзып кіріп, үй иесіне қарай ұмтылған. К. оның тамағына оқ атқан. Шабуылдаушы алған жарақатынан қайтыс болған. Бұл мысалда К. (қорғанушы) өзінің пәтерінде болған, ал шабуылдаушы есікті балтамен бұзып, үйіне басып кірген. К. қалыптасқан жағдайды өміріне төнген нақты қауіп ретінде бағалап, өзін қорғау мақсатында қару қолданып, қолсұғушыны өлтірген. Сот К.-ның әрекеттерін қажетті қорғаныс жағдайында жасалған деп саралап, оны кінәсіз деп таныған.

Қажетті қорғаныс кезінде мүдделерді қорғау деп қажетті қорғаныс арқылы қорғауға болатын құндылықтар шеңбері түсініледі. Оларға жеке тұлғаның мүдделері, тұрғын үйі, меншігі, жер учаскесі және қорғанушының басқа да құқықтары жатады. Бұл ретте заңда көрсетілгендей, қорғалатын мүдделер тек қорғанушының өзіне ғана емес, басқа адамдарға, сондай-ақ қоғамға немесе мемлекетке де тиесілі болуы мүмкін.

Қылмыстық заң қорғану құқығын шабуылға ұшыраған адамға ғана емес, жекелеген азаматтардың жеке басына немесе мүлкіне, билік мүдделеріне, меншікке жасалған тікелей қылмыстық-құқыққа қайшы қолсұғушылықтың куәгері болған кез келген үшінші тұлғаға да таниды. Осыған байланысты сот органдары азаматтардың заңда белгіленген қажетті қорғану құқығын негізсіз шектеп, жиі қателіктер жібереді.

Басқа адамға жасалған шабуылдан қорғану актісін жүзеге асыру үшін жәбірленушінің үшінші тұлғалардың оны қорғауына келісімін анықтау қажет емес.

Қажетті қорғанысқа қатысты келесі шарт — қорғаныс тек қолсұғушыға зиян келтіру арқылы жүзеге асырылуға тиіс.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы нормативтік қаулысының 4-тармағында айтылғандай, зиян дәл қоғамға қауіпті қолсұғушылық жасаған адамға (оның ішінде техника, жануарлар, есі дұрыс емес адамдар, кәмелетке толмағандар пайдаланылған жағдайларда) келтірілген болса, ол қажетті қорғаныс жағдайында келтірілген деп танылуы мүмкін. Алайда қажетті қорғаныс актісін жүзеге асыру кезінде заң шығарушы зиян міндетті түрде шабуылдаушының жеке басына тікелей келтірілуін талап етпейді. Менің ойымша, зиян оның мүліктік мүдделеріне де келтірілуі мүмкін.

Қажетті қорғаныс актісін жүзеге асыру кезінде қолсұғушылықтан қорғану шабуылдаушыға зиян келтірудің әртүрлі нысандарында көрініс табуы мүмкін: өмірінен айыру; денсаулыққа ауыр, орташа ауырлықтағы зиян келтіру; бас бостандығынан айыру; жәбірленушіге қылмыстық-құқыққа қайшы қолсұғушылық жасау үшін пайдаланылатын мүлікті жою, бүлдіру немесе тартып алу; шабуылдаушының жеке басына зиян келтірумен байланысты мүлікті (мысалы, киімін) бүлдіру және басқа да салдарлар. П. мас күйінде әйелі С.-ны ұра бастаған. Содан кейін оны кіреберістің қоршауына қысып, мойнын қылғындыру арқылы тұншықтыра бастаған. Қорғану мақсатында С. өзі картоп аршып отырған асүй пышағымен күйеуіне өлімге әкеп соққан жарақат салған. Сот оның әрекеттерін қажетті қорғаныс шегінде жасалған деп таныған.

Әдетте қажетті қорғанысты жүзеге асыру шабуылдаушының жеке басына қандай да бір зиян келтірумен тікелей байланысты болады. Бұл ретте келтірілген зиянның дәрежесі әрбір нақты жағдайда қолсұғушылықтың сипаты мен қауіптілік дәрежесіне сәйкес белгіленеді. Заңда көрсетілгендей, қорғаныс қолсұғушылықтың сипаты мен қауіптілік дәрежесіне сәйкес болуға тиіс.

Қажетті қорғаныс кезіндегі негізгі ереже — зиян келтіру үшінші тұлғаларға қарсы бағытталмауға тиіс. Қандай да бір мүдделерді шабуылдаушыға емес, үшінші тұлғаларға зиян келтіру арқылы қорғау қажетті қорғаныс актісі болып табылмайды. Бұл жағдайда істің мән-жайларын ескере отырып, аса қажеттілік туралы ережелер қолданылуы мүмкін.

Алайда қолсұғушыға қатысты қателік салдарынан үшінші тұлғаға зиян келтіру қорғанудың заңдылығын жоққа шығарады. Мұндай «қорғаныс» үшін жауаптылық жалпы негіздерде, яғни кінәнің болуына қарай туындайды.

Қажетті қорғаныс шарттарына қорғанудың қажетті қорғаныс шегінен аспау талабы да жатады.

«Шек» термині «қандай да бір нәрсенің шекарасы; қандай да бір нәрсені шектейтін нәрсе; қандай да бір нәрсенің соңғы, ең шеткі шекарасы» деп түсіндіріледі. «Шектен тыс» дегеніміз — бір нәрсенің шегінен тыс, рұқсат етілген немесе мүмкін болатын шекарадан тыс дегенді білдіреді (Ожегов С. И. және Шведова Н. Ю. Орыс тілінің түсіндірме сөздігі. М., 1997. 580-б.).

Қажетті қорғаныс туралы норма қоғамға қауіпті қолсұғушылыққа белсенді түрде қарсы тұруды айқындап қана қоймай, қорғанушыдан оның шегінен шықпауды да талап етеді.

Қылмыстық заңнамада қажетті қорғаныс шегінен шығу «қорғанудың қолсұғушылықтың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесіне анық сәйкес келмеуі, соның салдарынан қолсұғушыға жағдай талап етпейтін, анық шамадан тыс зиян келтірілуі» деп танылады. «Мұндай шектен шығу зиян қасақана келтірілген жағдайларда ғана қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады» (ҚК-нің 32-бабының 3-бөлігі).

Анық сәйкес келмеу дегеніміз — қорғанудың қолсұғушылықтың сипаты мен дәрежесіне айқын, күмән тудырмайтын түрде күрт сәйкес келмеуі, яғни қолсұғушыға қолсұғушылықтың алдын алу немесе жолын кесу үшін қажеттілік болмаса да ауыр зиян келтірілуі.

Қажетті қорғаныс — заңды мүдделерді қолсұғушыға зиян келтіру арқылы қорғау. Алайда қажетті қорғаныс кезінде кез келген зиян келтіруге емес, тек қолсұғушылықтың алдын алу немесе жолын кесу қажеттілігінен туындайтын зиян келтіруге ғана жол беріледі.

Егер қорғанушы қорғану кезінде қолданылуы қолсұғушылықтың сипаты мен қауіптілік дәрежесінен де, нақты жағдайдан да туындамайтын құралдар мен шараларды пайдаланып, қолсұғушылықтың алдын алу немесе жолын кесу қажеттілігімен анық байланысты емес ауыр зиянды қолсұғушыға негізсіз келтірсе, онда қажетті қорғаныс шегінен шығу орын алады.

Қажетті қорғаныс шектерін дұрыс белгілеу және қолсұғушылық пен одан қорғанудың сәйкестігін (сәйкес келмеуін) анықтау үшін әрбір іс бойынша мыналарды анықтап, бағалау қажет: қолсұғушылықтың сипатын, оның қоғамдық қауіптілігін, қолсұғушылықтың қарқындылығын, қорғану дәрежесінің шабуылға сәйкестігін (сәйкес келмеуін), қолсұғушыға келтірілген зиянның мәнін, келтірілген зиянның шамадан тыс болуының айқындылығын, мұндай зиян келтіруді туындатқан (туындатпаған) жағдайды және басқаларды.

Қолсұғушыға келтірілетін зиян қолсұғушылықтың сипаты мен қауіптілігіне ғана емес, қорғану жағдайына да қатысты салыстырмалы түрде мөлшерлес болуға тиіс.

Қорғану жағдайы деп қорғанушының қолсұғушыға ауыр зиян келтірмей-ақ қолсұғушылықты тойтаруға мүмкіндік беретін нақты мүмкіндіктері мен құралдары түсініледі. Мұндай жағдайдың сипаты қорғанушы мен қолсұғушының күштері, мүмкіндіктері мен құралдарының нақты арақатынасына байланысты болады.

Қорғану жағдайы қорғанушының қолсұғушыдан күш жағынан айқын басымдығы болып, оның осы мән-жайды сезінуімен сипатталатын жағдайлар да болады. Мұндай жағдайда тиімді қорғанысты қамтамасыз ету үшін қолсұғушыға ауыр зиян келтіру қажеттілігі болмайды. Мысалы, соққы жасау, ұрып-соғу немесе қолсұғушының денсаулығына жеңіл зиян келтіру жеткілікті болуы мүмкін.

Қолсұғушылықтың сипатын бағалау кезінде, — Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы нормативтік қаулысының 10-тармағында айтылғандай, — шабуылдаушы әрекеттерінің бағыттылығын, оның келтіретін зиянының мазмұнын ескеру қажет. Бұл зиян дене, мүліктік немесе моральдық сипатта болуы мүмкін.

Қоғамға қауіпті қолсұғушылықтың дәрежесі оның сипатына, сондай-ақ шабуылдаушылардың белсенділігіне, олардың санына, жас ерекшеліктеріне, қарудың болуына және басқа да нақты мән-жайларға байланысты айқындалады.

Қорғанудың қолсұғушылықтың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесіне сәйкес келуі қорғанушының өз күштері мен шабуылдаушының күштерінің нақты арақатынасын ескеріп, барлық мән-жайларды назарға ала отырып, қолсұғушылықтың жолын кесу үшін қажетті мөлшерден артық зиян келтіруге жол бермеуін білдіреді. Бұл ретте қорғанушыға қасақана келтірілген зиянның шабуылдаушы келтірген немесе келтіруі мүмкін болған зиянның мөлшері мен сипатына сәйкес келмеуі қорғану құқығын іске асыру үшін мұндай зиян келтіру қажеттілігінің анық, айқын болмауы жағдайында ғана қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады (ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 11-тармағы).

Менің ойымша, мұндағы ең басты мәселе — қорғанушының өз әрекеттерін қолсұғушылықтың жолын кесу үшін қажетті әрі жеткілікті деп санаған-санағаны. Қалғанының барлығы қорғанушының субъективтік бағалауынан туындауға тиіс.

Қолсұғушылықты адамдар тобы жасаған кезде қорғанушы олардың кез келгеніне қатысты бүкіл топ әрекеттерінің қауіптілігі мен сипатына негізделген қорғану шараларын қолдануға құқылы.

Қажетті қорғаныс шегінен шығуды қорғану құралдары мен шабуыл жасау құралдарының анық сәйкес келмеуіне ғана тіреп қоюға болмайды. Ең бастысы — қорғанушының қандай құралдар мен тәсілдерді пайдаланғаны емес, олардың қандай зиян келтіру үшін пайдаланылғаны және қолсұғушылықты тойтару үшін қаншалықты жеткілікті болғаны.

Қажетті қорғаныс шегінен шығу мәселесін анықтау кезінде қолсұғушыға келтірілген зиян мен қолсұғушылықтың қауіптілік сипаты арасындағы белгілі бір мөлшерлестікті де ескеру қажет.

Мысалы, мас күйіндегі Б. К.-ның үйіне келіп, онымен жанжалдасқан. Алайда К. Б.-ны үйден шығарып жіберген. Б. ағасын көмекке шақырып, қайтадан К.-ның үйіне келіп, оны сыртқа шығуға шақырған. Күйеуіне күш қолданылуынан қорыққан әйелі мен олардың танысы З. ағайындылардан үйден кетуді талап еткен. Алайда Б. К.-ның әйеліне күш қолданып, оны мойнынан ұстап, басынан ұрған. Бұған жауап ретінде К. мылтық алып, ағайындыларға екі рет оқ атқан. Олардың бірі қаза тауып, екіншісіне денсаулығына ауыр зиян келтірілген.

Бірінші сатыдағы сот К. қажетті қорғаныс жағдайында болмаған деген қорытындыға келіп, оның әрекеттерін адам өлтіруге оқталу ретінде саралаған. Сот алқасы соттың К. өз отбасын шабуылдан заңды түрде қорғағанын, бірақ бұл ретте қажетті қорғаныс шегінен асып кеткенін ескермегенін атап көрсеткен.

Қажетті қорғаныс шегінен шығу қоғамдық қауіпті әрекет болып табылады, сондықтан ҚК-нің 102, 112-баптарында көзделген қылмыс құрамын қамтиды. Алайда қажетті қорғаныс шегінен шығу жағдайында қылмыс жасау дәл сондай зиянды осы жағдайлар болмаған кезде келтіруге қарағанда салыстырмалы түрде азырақ қауіпті әрекет болып табылады. ҚК-нің 53-бабында қажетті қорғаныс заңдылығының шарттарын бұза отырып қылмыстық құқық бұзушылық жасау қылмыстық жауаптылықты жеңілдететін мән-жай ретінде көрсетілген.

Қажетті қорғаныс шегінен шығуды оның уақтылы болмауынан туындайтын жағдайлардан, яғни жасалған шабуыл үшін құқық бұзушыдан кек алудан ажырату қажет.

С. үйдің ауласында тұрған. Жанынан өтіп бара жатқан арбадан екі жігіт секіріп түсіп, оған дене жарақатын салған. Содан кейін олар арбаға мініп, кетіп қалған. С. ағасын шақырып, мылтық алып, екеуі кек алу мақсатында кетіп бара жатқандардың соңынан қуған. Соның нәтижесінде олардың бірін өлтірген. Сотта С. өздерінің қорғанғанын мәлімдеген.

Бұл мысалда екі жігіттің қолсұғушылығы аяқталған, демек, мұндай жағдайда қорғануға жол берілмейді. Іс жүзінде С. мен оның ағасы қажетті қорғаныс жағдайында емес, кек алу мақсатында жәбірленушіні өлтірген. Осылайша, С.-ның әрекеттері ҚК-нің 99-бабында көзделген қылмыс белгілеріне сәйкес келеді.

Қолданылған қорғану құралдарының жасалған шабуылдың сипатына сәйкес келмеуінен туындайтын қажетті қорғаныс шегінен шығу — қажетті қорғаныс шегінен шығудың ең жиі кездесетін жағдайы.

ҚК-нің 32-бабы талап ететіндей, қорғанудың қолсұғушылықтың сипаты мен қауіптілігіне анық сәйкес келмеуін анықтау қажетті қорғаныс актісі жүзеге асырылатын барлық нақты жағдайларды мұқият зерттеумен байланысты. Бұл ретте шабуылдың қауіптілік дәрежесін, оның жүзеге асу жақындығын, күшін және қарқындылығын, шабуылдаушы таңдаған құралдардың сипатын және сол сияқты мән-жайларды ескеру қажет. Шабуылдың қауіптілік дәрежесін анықтау кезінде қолсұғушылық объектісінің де маңызы зор.

Өмірге қауіпті емес зорлық-зомбылықпен ұштасқан қолсұғушылықты тойтару кезінде өлімге әкеп соғу әрдайым қажетті қорғаныс шегінен шығу болып табылмайтынын атап өткен жөн. Мәселен, зорлауға оқталу кезінде немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіру қатері төнген жағдайда қолсұғушының өліміне әкеп соғу қажетті қорғаныс шегінен шығу туралы біржақты қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді. Егер қорғанудың қолсұғушылықтың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесіне анық сәйкес келмеуі анықталмаса, онда қорғанушының әрекеттері заңды деп танылуға тиіс.

Шабуылдың қарқындылық дәрежесін анықтау үшін шабуыл жасау құралдары мен оның жүзеге асырылу тәсілі елеулі маңызға ие. Мысалы, жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына қауіпті зорлық-зомбылықпен ұштасқан қарақшылық шабуыл жеке адамға күш қолданбай жасалған ашық ұрлауға қарағанда қарқындылығы жоғары болып табылады. Алайда белгілі бір жағдайларда қарусыз шабуылдың өзі (мысалы, шабуылдаушы жәбірленушіні қылғындырған кезде) өзінің қарқындылығы бойынша қарулы шабуылдан кем түспеуі мүмкін. Сондықтан нақты жағдайларда қарусыз шабуыл кезінде қару қолдану арқылы қорғану мүмкіндігін жоққа шығаруға болмайды. Адамдардың күш жағынан, ептілігі, қаруды меңгеру немесе қарусыз қорғану дағдылары бойынша ерекшеленетінін ескеру қажет. Қорғанушыдан шабуылдаушымен бірдей қару қолдануды талап ету оны қолсұғушыға қарағанда қолайсыз жағдайға қояды. Біріншіден, мөлшерлес құралдарды таңдау әрдайым мүмкін бола бермейді. Екіншіден, қорғанушының қорғану тәсілдері мен құралдарының шабуылдаушының тәсілдері мен құралдарына мөлшерлес екенін ойлануға уақыты болмайды. Менің ойымша, қорғану құралдары анағұрлым тиімді болуы да мүмкін.

Шабуылдан туындаған жан толқуы жағдайында қорғанушы қауіптілік сипатын әрдайым дәл бағалап, мөлшерлес қорғану құралдарын таңдай алмауы мүмкін екенін ескеру қажет. Сондықтан шабуылдаушының қаруының немесе шабуыл кезінде пайдаланылған өзге де заттардың қорғанушының қолына өтуі, шабуылдаушыға тойтарылған зияннан көбірек зиян келтірілуі немесе шабуылды тойтару үшін жеткілікті зиян келтірілуі, егер бұл ретте қорғанудың қолсұғушылықтың сипаты мен қауіптілігіне анық сәйкес келмеуіне жол берілмесе, өздігінен қажетті қорғаныс шегінен шығуды білдірмейді.

Шабуыл мен қорғанудың сәйкестігін бағалау кезінде заң шығарушы қажетті қорғаныс шегінен шығудың адам қылмыстық жауаптылыққа тартылатын шектерін айқындаған, сондай-ақ қолсұғушыға зиян келтіру қажетті қорғаныс шегінен шығу болып табылмайтын жағдайларды белгілеген ҚК-нің 32-бабының 3-бөлігінің ережелерін ескеру қажет.

ҚК-нің 32-бабының 3-бөлігінде қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде қолсұғушыға қасақана зиян келтіргені үшін ғана қылмыстық жауаптылық белгіленген. Осыған байланысты қажетті қорғаныс шегінен шығу жағдайында жасалған қылмыстар субъективтік жағынан тек қасақана кінәмен сипатталады. Егер қолсұғушыға зиян абайсызда келтірілсе, қажетті қорғаныс шегінен шығу жағдайында жасалған мұндай әрекеттің қылмыстылығы мен жазаланушылығы жоққа шығарылады.

Шабуыл мен қорғанудың сәйкестігін бағалау кезінде қолсұғушыға зиян келтіру қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайтын қажетті қорғаныс жағдайларын да ескеру қажет.

Қарастырылып отырған нормада заң шығарушы қажетті қорғаныс кезінде оның шегінен шығу болып табылмайтын жағдайлардың тізбесін кеңейткен. Оларға мыналар жатады: адамның өміріне қолсұғушылық; қолсұғушылықтың қарулы шабуылмен ұштасуы; қорғанушының өміріне қауіпті зорлық-зомбылықпен ұштасуы; басқа адамдардың өміріне қауіпті зорлық-зомбылықпен ұштасуы; өмірге қауіпті зорлық-зомбылық қолданудың тікелей қатерімен ұштасуы; тұрғын үйге немесе үй-жайға күш қолданып басып кірумен ұштасуы; қолсұғушылықтың кенеттен болуына байланысты қорғанушының шабуылдың қауіптілік дәрежесі мен сипатын объективті түрде бағалай алмауы. Мұндай әрекеттер қажетті қорғаныс шегінде жасалған деп қарастырылады және қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды.

Қолсұғушыда болуы қажетті қорғаныс шегінен шығуды жоққа шығаратын мән-жай болып табылатын қару деп Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 30 желтоқсандағы «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Заңында атыс немесе суық қаруға, адам өліміне әкеп соғуы мүмкін оқ-дәрілерге жатқызылған заттарды тану қажет.

Шабуылдаушының өзге де заттармен, мысалы, шаруашылық-тұрмыстық немесе басқа мақсаттағы заттармен (балға, балта, асүй пышағы, көзден жас ағызатын немесе өзге де тітіркендіргіш заттары бар бүріккіштер, тастар, таяқтар, кірпіштер және т.б.) қаруланған жағдайында келтірілген зиян үшін жауаптылық қажетті қорғаныс шегінен аспаған жағдайда ғана жоққа шығарылады.

Егер кінәлі адам аталған заттармен адамның өміріне қолсұқса, онда қорғанушының қолсұғушыны өмірінен айыруға дейінгі кез келген жауап әрекеттері қажетті қорғаныс жағдайында жасалған деп қарастырылуға тиіс.

Өмірге қауіпті зорлық-зомбылық деп қорғанушының немесе басқа адамдардың денсаулығына ауыр зиян келтіру түсініледі.

Зорлық-зомбылық қолдану қатері деп мәжбүрлеу сипатындағы психологиялық ықпал ету ниетін білдіретін әрекеттерді (өмірден айыру, денсаулыққа ауыр зиян келтіру қатері) түсіну қажет. Өмірге қауіпті зорлық-зомбылық қолданудың тікелей қатері оның нақты жүзеге асырылу мүмкіндігін білдіреді.

ҚР ҚПК-нің 7-бабының 49) тармағына сәйкес, тұрғын үй — бір немесе бірнеше адамның уақытша немесе тұрақты тұруына арналған үй-жай немесе құрылыс, оның ішінде: меншіктегі немесе жалға алынған пәтер, үй, саяжай үйі, қонақүй нөмірі, каюта, купе; оларға тікелей жалғасатын верандалар, террасалар, галереялар, балкондар, мансардалық құрылыстар, жертөле және тұрғын үйдің шатыры, көппәтерлі тұрғын үйді қоспағанда, сондай-ақ өзен немесе теңіз кемесі және басқалар.

Үй-жай деп адамдарды немесе материалдық құндылықтарды орналастыруға арналған тұрақты немесе уақытша, стационарлық немесе жылжымалы құрылыс не ғимарат түсініледі. Бұл ретте міндетті шарт — күш қолданып басып кіру, яғни шабуылдаушы тұрғын үйге немесе үй-жайға кез келген күш қолдану арқылы — дене күшін немесе психикалық күш көрсетіп басып кіруге тиіс.

Қолсұғушылықтың кенеттен болуы деп шабуылдаушының қорғанушыны абдыратып алу үшін пайдаланатын оның күтпеген жерден жасалуын түсіну қажет. Мұндай жағдайда қорғанушы шабуылдың қауіптілік дәрежесі мен сипатын әрдайым объективті түрде бағалай алмайды және қолсұғушыға мөлшерлес зиян келтіре алмауы мүмкін. Алайда заң шығарушы қорғанушының мұндай әрекеттерін қажетті қорғаныс шегінде жасалған деп таниды.

ҚК-нің 66-бабында қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде қылмыстық жауаптылықтан босату шарттары көрсетілгенін атап өткен жөн. Яғни қоғамға қауіпті қолсұғушылықтан туындаған қорқыныш, үрей немесе абыржу салдарынан қажетті қорғаныс шегінен асып кеткен адам істің мән-жайларын ескере отырып, соттың шешімімен қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.

Қажетті қорғаныс кезінде зиян келтіргені үшін жауаптылық қорғанушының әрекеттерінде ҚК-нің 102-бабында «Қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалған адам өлтіру» және 112-бабында «Қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру» көзделген қылмыс белгілері болған жағдайда ғана туындайды. Бұдан қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде шабуылдаушының денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтіру қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайтыны және қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайтыны туындайды.

Қорытындылай келе, қажетті қорғаныс институтын жетілдіруге бағытталған бірқатар өз ойларымды білдіргім келеді.

ҚК-нің 32-бабының 3-бөлігінің екінші абзацын талдау заң шығарушының онда қолсұғушылық адамның өміріне бағытталған жағдайларға немесе өзге де қолсұғушылықты тойтару кезінде қарулы шабуылмен не қорғанушының немесе басқа адамдардың өміріне қауіпті зорлық-зомбылықпен, не осындай зорлық-зомбылықты тікелей қолдану қатерімен, не тұрғын үйге, үй-жайға күш қолданып басып кірумен ұштасқан жағдайларға, сондай-ақ қолсұғушылықтың кенеттен болуына байланысты қорғанушы шабуылдың қауіптілік дәрежесі мен сипатын объективті түрде бағалай алмаған жағдайларға ғана басымдық бергенін көрсетеді.

Осылайша әрекет ете отырып, заң шығарушы адам мен қоғам үшін денсаулық қауіпсіздігі, жыныстық бостандық пен қолсұғылмаушылық, жеке бас бостандығы, қоғамдық тәртіп пен тыныштық сияқты маңызды игіліктерді қорғауды едәуір әлсіреткен жоқ па? (атыс, газ қаруын, пышақтарды, кастеттерді немесе өзге де суық қаруды не денсаулыққа зиян келтіру үшін арнайы бейімделген басқа да заттарды қолдану немесе қолдануға әрекет жасау арқылы жасалған өрескел бұзақылық). Менің ойымша, әлсіретті. Мұндай жағдайларда құқық қолдану қызметіндегі негізгі назар қажетті қорғаныс шегінен шығу мәселесіне аударылады.

Әділдік үшін бүгінгі таңда құқық қолданушылардың кәсіби деңгейі кемелдіктен алыс екенін атап өткен жөн. Ол объективті, бәлкім субъективті себептерге байланысты үнемі төмендеп келеді. Ал заң талаптары осы кәсіби ортада біржақты қабылданады: егер қолсұғушылық қорғанушының өміріне қауіп төндірсе, онда қолсұғушыға кез келген зиянды, тіпті өлімге әкеп соғатын зиянды да келтіруге болады; басқа жағдайларда, әдетте, қажетті қорғаныс шегінен шығу, тіпті жеке адамға қарсы кәдімгі қылмыс анықталады. Құқық қолдану практикасының қисыны осындай. Заң шығарушының ойланатын мәселелері бар екеніне сенімдімін.

Көптеген авторлар «қажетті қорғаныс» терминін, олардың пікірінше, дәлірек «қажетті қорғау» терминімен ауыстырудың орындылығын көрсетеді. «Қорғаныс» ұғымы мінез-құлықтың пассивті (тойтарушы) нысанына бағыттайды, ал «қорғау» белсенді бастаманы қамтиды. Менің ойымша, мұндай тәсілде орынды тұжырым бар.

Қажетті қорғаныс мәңгі өмір сүреді, өйткені ол қажеттілік заңына негізделген, ал бұл заң өзінің мәні бойынша мәңгілік. Сондықтан қажетті қорғаныс ұғымы ежелден бері бар және ешқашан жойылмайды (А. Ф. Кони).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ІІМ қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар