Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 303-бабына түсініктеме. Есірткі құралдарымен, психотроптық немесе улы заттармен жұмыс істеу қағидаларын бұзу

• 1. Есірткі құралдарымен, психотроптық немесе улы заттармен жұмыс істеу қағидаларын, егер бұл әрекетті аталған қағидаларды сақтау міндетіне кіретін адам жасаған болса, өндіру, дайындау, өңдеу, сатып алу, сақтау, есепке алу, босату, тасымалдау, әкелу, әкету, жөнелту не жою қағидаларын бұзу —
• бір жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.
• 2. Есірткі құралдарын, психотроптық немесе улы заттарды жымқыруға не өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан дәл сол әрекет —
• үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2-бөлігі — қылмыс) қызметтік өкілеттіктеріне байланысты есірткі құралдарына, психотроптық және улы заттарға қол жеткізе алатын әрі белгіленген қағидаларды сақтауға міндетті адамдардың олардың заңды айналымы тәртібін бұзуынан көрінеді. Аталған әрекетті жасау есірткі құралдарының, психотроптық және улы заттардың бақылаусыз таралуына әкеп соғуы мүмкін.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі халықтың денсаулығы, ал қосымша объектісі — есірткі құралдарының, психотроптық және улы заттардың заңды айналымы болып табылады.

Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың айналымы деп Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес рұқсат етілген және бақыланатын, құрамында есірткі бар өсімдіктерді өсіруге, жинауға және дайындауға, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды әзірлеуге, өндіруге, өңдеуге, әкелуге, әкетуге, транзитпен өткізуге, тасымалдауға, жөнелтуге, сатып алуға, сақтауға, бөлуге, өткізуге, пайдалануға және жоюға байланысты қызмет түрлері түсініледі.

Қылмыстың нысанасы есірткі құралдары, психотроптық немесе улы заттар болып табылады (есірткі құралдарына, психотроптық немесе улы заттарға жататын құралдар мен заттар туралы ҚК-нің 296 және 301-баптарына берілген түсініктемені қараңыз).

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағын есірткі құралдарын, психотроптық немесе улы заттарды өндіру, дайындау, өңдеу, сатып алу, сақтау, есепке алу, босату, тасымалдау, әкелу, әкету, жөнелту не жою қағидаларын, егер бұл әрекетті аталған қағидаларды сақтау міндетіне кіретін адам жасаған болса, бұзу құрайды. Есірткі құралдарын, психотроптық немесе улы заттарды дайындау, өңдеу, сатып алу, сақтау, тасымалдау, жөнелту ұғымдары ҚК-нің 296 және 301-баптарына берілген түсініктемеде баяндалған.

Аталған қағидаларға мыналар жатады: Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 желтоқсандағы № 1291 қаулысымен бекітілген Соттың, прокуратура, қылмыстық қудалау және сот сараптамасы органдарының қылмыстық істер бойынша заттай дәлелдемелерді, алып қойылған құжаттарды, ұлттық және шетел валютасындағы ақшаны, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды алып қою, есепке алу, сақтау, беру және жою қағидалары; Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 11 сәуірдегі № 334 бұйрығымен бекітілген Есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен олардың прекурсорларының айналымы саласындағы объектілер мен үй-жайларды пайдалану қағидалары; Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2014 жылғы 30 желтоқсандағы № 345 бұйрығымен бекітілген Химия өнеркәсібінің қауіпті өндірістік объектілері үшін өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидалары.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1998 жылғы 14 мамырдағы нормативтік қаулысының 12-тармағында: «...ҚК-нің 303-бабының бірінші бөлігі бойынша жауаптылықтың туындауы үшін есірткі құралдарымен, психотроптық, улы заттармен, олардың аналогтарымен жұмыс істеу қағидаларын бұзу фактісінің өзі жеткілікті, ол қажетті жағдайларда тиісті сараптама жүргізу арқылы анықталуға тиіс. Осы баптың екінші бөлігі бойынша әрекетті саралау үшін аталған қағидаларды бұзудың салдары — ауыр зардаптардың туындауы немесе есірткі құралдарының, психотроптық, улы заттардың, олардың аналогтарының жымқырылуы міндетті шарт болып табылады. Абайсызда адамның өліміне немесе денсаулығына ауыр зиян келтіру тиісті ҚК баптары бойынша қосымша саралануға тиіс», — деп көрсетілген.

Егер осы қағидаларды бұзу нәтижесінде абайсызда өлімге әкеп соққан жағдайда қосымша саралау туралы Жоғарғы Соттың ұстанымымен келісуге болса, абайсызда ауыр зиян келтірілген жағдайда қосымша саралаудың негізділігі күмән тудырады.

Осыған байланысты ҚК-нің 303-бабының 1-бөлігінде көрсетілген өзге де әрекеттерді қарастырайық.

Өндіру деп химиялық заттардан және (немесе) өсімдіктерден не басқа да есірткі құралдарынан, психотроптық немесе улы заттардан есірткі құралдарын, психотроптық немесе улы заттарды сериялық түрде алуға бағытталған процесті түсіну қажет.

Есірткі құралдарын, психотроптық немесе улы заттарды есепке алу деп оларды бақылауға, аталған құралдар мен заттардың кірісі мен шығысын тіркеуді жүзеге асыруға бағытталған шаралар жүйесін түсіну қажет.

Есірткі құралдарын, психотроптық немесе улы заттарды босату деп оларды технологиялық немесе емдеу процесінде пайдалану үшін бір қызметкерден екінші қызметкерге беруге бағытталған әрекеттер түсініледі.

Есірткі құралдарын, психотроптық немесе улы заттарды әкелу және әкету деп оларды бір мемлекеттен екінші мемлекетке ауыстыру түсініледі.

Есірткі құралдарын, психотроптық немесе улы заттарды жою деп нәтижесінде аталған құралдар мен заттар есірткілік, психотроптық және улы заттарға жатпайтын күйге келетін, олардың физикалық нысаны мен химиялық құрылымын өзгертуге бағытталған дәйекті әрекеттерді түсіну қажет.

Қарастырылып отырған қылмыстың қағидаларды сақтау жөніндегі өзіне жүктелген кәсіби міндеттерді орындамау түріндегі әрекетсіздікпен де, сондай-ақ белгіленген қағидаларға қайшы әрекет жасау түріндегі әрекетпен де жасалуы мүмкін екенін атап өткен жөн.

Құрылымы бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтың бұл құрамы формальды болып табылады, яғни ол есірткі құралдарының, психотроптық немесе улы заттардың заңды айналымы қағидаларын бұзу басталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі және қандай да бір зардаптардың туындауы талап етілмейді.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі арнайы субъект болып табылады, яғни есірткі құралдарының, психотроптық немесе улы заттардың заңды айналымы қағидаларын сақтау міндеті жүктелген, есі дұрыс жеке тұлға.

Жоғарыда аталған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 14-тармағында: «ҚК-нің 298-бабы екінші бөлігінің 3) тармағында, 301-бабы үшінші бөлігінің 1) тармағында және 303-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың субъектілері лауазымды да, лауазымды емес те адамдар болып табылады. Олар қызметтік міндеттеріне байланысты есірткі құралдарына, психотроптық немесе улы заттарға, олардың аналогтарына, оларды дайындау немесе өңдеу үшін пайдаланылатын құралдарға немесе жабдықтарға қол жеткізген не оларға қызметтік пайдалану үшін берілген немесе күзетуге тапсырылған адамдар болуы мүмкін», — деп көрсетілген.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы тек қасақаналық кінә нысанымен сипатталуы мүмкін. Бұл ретте қасақаналық тікелей де, жанама да болуы мүмкін.

Адам өзінің қоғамға қауіпті әрекет жасап отырғанын сезінеді, қоғамға қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын тілейді — бұл тікелей қасақаналық. Егер адам есірткі құралдарымен, психотроптық немесе улы заттармен жұмыс істеу қағидаларын бұзудың қоғамға қауіпті екенін сезінсе, қоғамға қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала білсе, бірақ олардың туындауын тілемей, оған саналы түрде жол берсе не оған немқұрайлы қараса — бұл жанама қасақаналық.

Себеп пен мақсат осы қылмыстың факультативтік белгілері болып табылады және оның саралануына әсер етпейді.

ҚК-нің 303-бабының 2-бөлігінде есірткі құралдарын, психотроптық немесе улы заттарды жымқыру не өзге де ауыр зардаптардың туындауы сияқты саралаушы белгілер көзделген.

Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды жымқыру белгілері ҚК-нің 298-бабына берілген түсініктемеде келтірілген.

Өзге де ауыр зардаптар деп адамдардың ауруға шалдығуын, қоршаған ортаның, үй-жайлардың ластануын, жұмыстың немесе өндірістік циклдің тоқтап қалуын және т.б. тануға болады.

ҚК-нің 303-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы құрылымы бойынша материалдық болып табылады, өйткені жоғарыда көрсетілген зардаптардың туындауы талап етіледі. Сонымен қатар, бұл екі кінә нысаны бар қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады, яғни адам есірткі құралдарымен, психотроптық немесе улы заттармен жұмыс істеудің белгіленген қағидаларын құқыққа қайшы түрде бұзатынын сезінеді, өзінің әрекеттерінің қоғамға қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала біледі, бірақ оған жеткілікті негіздерсіз жеңілтектікпен бұл зардаптардың алдын алуға болады деп есептейді не өзінің әрекеттерінің қоғамға қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала білмейді, алайда тиісті мұқияттылық пен сақтық танытқан жағдайда оларды алдын ала білуге тиіс және білуі мүмкін болған.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының аталған қаулысының 13-тармағына сәйкес: «Есірткі құралдарымен, психотроптық, улы заттармен, олардың аналогтарымен жұмыс істеу қағидаларын бұзу оларды кейіннен жымқыру мақсатында жасалған немесе оларды жымқырумен ұштасқан жағдайларда, әрекет ҚК-нің 303-бабының екінші бөлігі және ҚК-нің 298-бабының тиісті бөлігі бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралануға тиіс.

Есірткі құралдарымен, психотроптық, улы заттармен, олардың аналогтарымен жұмыс істеу қағидаларын бұзуға жол берген адамдар қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтарды (пара алу, қызметтік өкілеттіктерді теріс пайдалану, заңсыз сыйақы алу және т.б.) жасаумен қатар әрекет еткен жағдайда, ҚК-нің 303-бабында және осы қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылықты белгілейтін ҚК-нің басқа да баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша жауаптылыққа тартылуға тиіс».

ҚК-нің 303-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚК-нің 303-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ІІМ қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар