Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 286-бабы. Айналымнан алынған заттардың немесе айналымы шектелген заттардың контрабандасы туралы түсініктеме

1. Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы арқылы кедендік бақылаудан тыс немесе кедендік бақылаудан жасырып не құжаттарды немесе кедендік сәйкестендіру құралдарын алдап пайдалана отырып, не декларацияламаумен немесе анық емес декларациялаумен ұштасқан, не тауарларға арналған декларацияны тапсырғанға дейін тауарларды шығару туралы өтініште көрінеу анық емес мәліметтерді көрсету арқылы, оның ішінде жарамсыз құжаттарды, қолдан жасалған және (немесе) көрінеу анық емес (жалған) мәліметтер қамтылған құжаттарды ұсыну арқылы өткізу, сол сияқты Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын, прекурсорларды, күшті әсер ететін, улы, уытты, радиоактивті заттарды, радиоактивті қалдықтарды немесе ядролық материалдарды, жарылғыш заттарды, қару-жарақты, әскери техниканы, жарылғыш құрылғыларды, атыс қаруын, оқ-дәрілерді, ядролық, химиялық, биологиялық немесе жаппай қырып-жою қаруының басқа да түрлерін, жаппай қырып-жою қаруын жасау үшін пайдаланылуы мүмкін материалдарды, жабдықтарды немесе компоненттерді заңсыз өткізу —

мүлкі тәркіленіп немесе онсыз бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол іс-әрекеттер:

1) бірнеше рет;

2) лауазымды адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып;

3) шекаралық немесе кедендік бақылауды жүзеге асыратын адамға күш қолданып;

4) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

5) есірткі құралдарына, психотроптық заттарға, олардың аналогтарына, прекурсорларға қатысты ірі мөлшерде жасалса, —

мүлкі тәркіленіп, жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер қылмыстық топ жасаған жағдайда —

мүлкі тәркіленіп, он жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, есірткі құралдарына, психотроптық заттарға, олардың аналогтарына қатысты аса ірі мөлшерде жасалған іс-әрекеттер —

мүлкі тәркіленіп, он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 286-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі айналымнан алынған заттардың немесе айналымы шектелген заттардың бақылаусыз айналымы адамдарға, қоршаған ортаға, қоғам мен мемлекеттің мүдделеріне зиян келтірудің жоғары дәрежедегі қаупін туғызатындығында болып табылады.

Кедендік бақылаудың бұзылуы салдарынан бір мемлекеттен екінші мемлекетке өткізуге тыйым салынған заттар әкелінеді немесе әкетіледі.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы немесе Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы айналымнан алынған не айналымы шектелген заттарды, яғни оларға қатысты Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы немесе Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу үшін арнайы қағидалар белгіленген заттарды өткізудің белгіленген тәртібі саласындағы кедендік қағидаларды реттеу саласындағы қауіпсіздікті қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде адамдардың денсаулығын және басқару тәртібін қорғауға бағытталған қоғамдық қатынастар болуы мүмкін.

Талданып отырған қылмыстың заты есірткі құралдары, психотроптық заттар, олардың аналогтары, прекурсорлар, күшті әсер ететін, улы, уытты, радиоактивті заттар, радиоактивті қалдықтар немесе ядролық материалдар, жарылғыш заттар, қару-жарақ, әскери техника, жарылғыш құрылғылар, атыс қаруы, оқ-дәрілер, ядролық, химиялық, биологиялық немесе жаппай қырып-жою қаруының басқа да түрлері, жаппай қырып-жою қаруын жасау үшін пайдаланылуы мүмкін материалдар, жабдықтар немесе компоненттер болып табылады.

Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 10 сәуірдегі «Есірткі, психотроптық заттар, олардың аналогтары мен прекурсорлары және олардың заңсыз айналымына қарсы іс-қимыл шаралары туралы» Заңына сәйкес есірткі құралдары — Қазақстан Республикасының заңнамасына, 1961 жылғы Есірткі құралдары туралы бірыңғай конвенцияға және оған 1972 жылғы Есірткі құралдары туралы бірыңғай конвенцияға түзетулер енгізу туралы хаттамаға сәйкес бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізіміне енгізілген синтетикалық немесе табиғи текті заттар (1-баптың 3) тармақшасы).

Психотроптық заттар — Қазақстан Республикасының заңнамасына, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына, оның ішінде 1971 жылғы Психотроптық заттар туралы конвенцияға сәйкес бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізіміне енгізілген синтетикалық немесе табиғи текті заттар (1-баптың 33) тармақшасы).

Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың аналогтары — құрылымдық формулалары есірткі құралдарының, психотроптық заттардың құрылымдық формулаларындағы бір немесе бірнеше сутегі, галоген және (немесе) гидроксил топтарының атомдарын олардың орынбасарларымен алмастыру арқылы түзілген, Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізіміне енгізілмеген химиялық заттар (1-баптың 17-1) тармақшасы).

Прекурсорлар — есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын өндіру, дайындау, өңдеу кезінде пайдаланылатын және Қазақстан Республикасының заңнамасына, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына, оның ішінде 1988 жылғы Есірткі құралдары мен психотроптық заттардың заңсыз айналымына қарсы күрес туралы БҰҰ Конвенциясына сәйкес Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізіміне енгізілген заттар (1-баптың 31) тармақшасы).

Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында «күшті әсер ететін заттар», «улы заттар», «уытты заттар» ұғымдарының анықтамалары жоқ, тиісінше, аталған ұғымдардың белгілері заңнамалық деңгейде айқындалмаған.

Күшті әсер ететін заттар — елеулі мөлшерде қабылданған жағдайда немесе оларды пайдалануға медициналық қарсы көрсетілімдер болған кезде адамдардың денсаулығы мен өміріне қауіпті әсер ететін заттар. Олар тәуелділік жағдайын туғызуға, орталық жүйке жүйесіне ынталандырушы немесе бәсеңдетуші әсер етуге, галлюцинацияларды немесе қозғалыс функциясының, ойлау, мінез-құлық, қабылдау және т.б. бұзылуын туындатуға қабілетті. Күшті әсер ететін заттар есірткі құралдарына жатпайды. Күшті әсер ететін заттарға, атап айтқанда, аминазин, клофелин, теофедрин, хлороформ жатады.

Улы заттар — адам ағзасына уытты (уландыратын) әсер ететін және тіпті аз мөлшерде қолданылғанның өзінде өлімге немесе денсаулыққа зиян келтіруге қабілетті заттар. Затты улы заттар қатарына жатқызу үшін міндетті түрде сараптама жүргізілуі қажет. Өндірілуі, қайта өңделуі, сатып алынуы, сақталуы, өткізілуі, пайдаланылуы және жойылуы лицензиялауға жататын улардың тізбесі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 16 ақпандағы «Өндірілуі, қайта өңделуі, сатып алынуы, сақталуы, өткізілуі, пайдаланылуы және жойылуы лицензиялауға жататын улардың тізбесін бекіту туралы» қаулысында бекітілген. Оған дәрілік, сондай-ақ дәрілік заттар ретінде пайдалануға рұқсат етілмеген басқа да синтетикалық және табиғи заттар енгізілген. Улы заттардың тізбесіне 130-дан астам атау кіреді. Олардың ішінде метил спирті, ара уы, жылан уы, сынаптың кейбір қосылыстары, стрихнин нитраты, фенол, натрий, калий, мыс, мырыш, күміс, кадмий, сынап, кальций, барий, хлор цианидтері және басқалары бар.

Уытты заттар — адамдарды немесе жануарларды зақымдауға арналған жоғары уытты химиялық қосылыстар. Олар химиялық қарудың негізін құрайды. Уытты заттар химиялық әсер етуі салдарынан тіршілік процестеріне ықпал етіп, өлімге әкелетін нәтижені, уақытша әрекетке қабілетсіздік әсерін туындатуы немесе адамға не жануарларға тұрақты зиян келтіруі мүмкін заттарды біріктіретін улы химикаттар тобына кіреді. Уытты заттар ағзаға тыныс алу мүшелері, тері жабындары мен шырышты қабықтар, сондай-ақ ас қорыту жолдары арқылы енуге қабілетті.

Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 12 қаңтардағы «Атом энергиясын пайдалану туралы» Заңының 1-бабының 24) тармақшасына сәйкес радиоактивті заттар — құрамында радионуклидтер бар табиғи немесе техногендік текті кез келген агрегаттық күйдегі материалдар. Экологиялық энциклопедиялық сөздікке сәйкес, радионуклидтер — қоршаған ортаға үлкен қауіп төндіретін радиоактивті атомдардың жалпы атауы. Кейбір радионуклидтер медицинада, биологиялық эксперименттерде пайдаланылады.

Аталған Заңның 1-бабының 25) тармақшасына сәйкес радиоактивті қалдықтар — құрамындағы радионуклидтердің мөлшері алып қою деңгейінен жоғары, одан әрі пайдаланылуы көзделмейтін радиоактивті заттар, ядролық материалдар немесе радионуклидтік көздер. Радионуклидтік көз — құрамында радиоактивті заттар бар, пайдалы мақсатта қолдану үшін арнайы жасалған немесе қандай да бір қызмет түрінің жанама өнімі болып табылатын иондаушы сәулелену көзі (аталған Заңның 1-бабының 26) тармақшасы).

Ядролық материалдар — бөлінетін (ыдырайтын) радионуклидтерді қамтитын немесе оларды өндіруге қабілетті материалдар (аталған Заңның 1-бабының 34) тармақшасы).

Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі «Азаматтық қорғау туралы» Заңының 70-бабының 1) тармақшасына сәйкес жарылғыш заттар — сыртқы әсер етудің белгілі бір түрлері кезінде жылу бөлініп, газдар түзілетін, жылдам өздігінен таралатын химиялық өзгеріске қабілетті заттар. Жарылғыш заттарға тротил, нитроглицерин, пироксилин, аммонит, пластит, эластит, оқ-дәрі, қатты зымыран отыны және жарылғыш реакцияларға қабілетті басқа да химиялық заттар мен олардың қоспалары жатады, оларды сатып алуға және сақтауға арнайы рұқсат талап етіледі.

Қазақстан Республикасының «Қорғаныс және Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы» Заңының 1-бабының 23) тармақшасына сәйкес қару-жарақ — тірі күшті, техниканы және инфрақұрылым объектілерін жоюға, құрылыстарды (бекіністерді) қиратуға арналған қарудың әртүрлі түрлері, кешендері мен жүйелері, көрсетілген компоненттерді имитациялайтын құралдар, оқ-дәрілер, сондай-ақ Қарулы Күштерде, басқа да әскерлер мен әскери құралымдарда оларды қолдануды қамтамасыз ететін жүйелер, құрылғылар, тасымалдағыштар мен аспаптар. Қару-жараққа нысаналарды зақымдаудың, миналау мен минасыздандырудың штаттық құралдары орнатылған және оларды тікелей мақсаты бойынша қолдануды қамтамасыз ететін құралдармен (оптикалық аспаптар, радиолокациялық және радиотелефон станциялары және т.б.) жабдықталған құрлықта, әуеде, теңізде және өзенде жүретін жауынгерлік техника жатады.

«Қорғаныс және Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы» Заңға сәйкес әскери техника — Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары жарақтандырылатын жауынгерлік машиналар, әскери кемелер (катерлер және басқа да кемелер), әскери әуе кемелері және өзге де ұшу аппараттары (1-баптың 13) тармақшасы).

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 8 желтоқсандағы «Террористік және экстремистік қылмыстар туралы заңнаманы қолдану жөніндегі сот практикасының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 11-тармағына сәйкес жарылғыш құрылғылар деп жарылыс жасауға конструкциялық тұрғыдан арналған заттарды тану қажет. Бұл ретте қару, жарылғыш заттар немесе жарылғыш құрылғылар зауытта жасалған да, қолдан жасалған да болуы мүмкін.

Жарылғыш құрылғы — белгілі бір сыртқы әсерлер кезінде немесе қажетті сәтте оқ-дәрінің жарылуын (іске қосылуын) қамтамасыз ететін механизм. Ол нысана датчигінен, тұтатқыштан және жарғыш механизмнен тұрады. Нысана объектісінің әсерін (қысым, діріл, оның магниттік, жылулық немесе басқа да өрісі) немесе басқару пунктінен берілген сигналды қабылдайды және жарылысты жүзеге асыратын атқарушы тізбекке сигнал береді.

Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 30 желтоқсандағы «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Заңының 1-бабының 1) тармақшасына сәйкес атыс қаруы — оқтың, снарядтың, гранатаның ұңғы арнасынан шығарылуы дәрілік немесе өзге де зарядтың энергиясы әсерінен жүзеге асырылатын қару.

Оқ-дәрілер (патрондар) — тиісті түрдегі қарудан атуға және нысананы зақымдауға конструкциялық тұрғыдан арналған құрылғылар немесе заттар (аталған Заңның 1-бабының 13) тармақшасы).

Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 21 шілдедегі «Экспорттық бақылау туралы» Заңының 1-бабының 2) тармақшасына сәйкес ядролық қару жаппай қырып-жою қаруына жатады. Ядролық қарудың әрекеті ядролық жарылыс кезінде соққы толқыны, жарық және иондаушы сәулелену түрінде көп мөлшерде энергия бөлінуіне, сондай-ақ ядролық жарылыстың радиоактивті өнімдерінің түзілуіне негізделген. Энергия көзі ауыр ядролардың (мысалы, уран-233 немесе уран-235, плутоний-239) бөлінуінің ядролық реакциясы не жеңіл ядролардың синтезінің термоядролық реакциясы болып табылады.

Химиялық қару да ядролық қару сияқты Қазақстан Республикасының «Экспорттық бақылау туралы» Заңына сәйкес жаппай қырып-жою қаруына жатады.

Химиялық қару — зақымдаушы факторы химиялық заттар мен қосылыстардың уытты қасиеттеріне негізделген, газ немесе сұйық күйде бола отырып, адам ағзасына тыныс алу жүйесі, тері жабындары, шырышты қабықтар немесе ас қорыту жолдары арқылы енуге қабілетті уытты заттар мен оларды жауынгерлік мақсатта қолдану құралдары. Химиялық қарудың әрекеті уытты заттардың улы қасиеттеріне негізделген, ал оларды қолдану құралдарына артиллериялық снарядтар, зымырандар, миналар, авиациялық бомбалар, газатқыштар, газды баллондардан жіберу жүйелері, авиациялық құю құрылғылары, гранаталар, түтіндеткіш шашкалар жатады.

Ядролық және химиялық қару сияқты биологиялық қару да Қазақстан Республикасының «Экспорттық бақылау туралы» Заңына сәйкес жаппай қырып-жою қаруына жатады.

Биологиялық немесе бактериологиялық қару — қарсыласты жою үшін әртүрлі ауру тудыратын микроорганизмдерді пайдаланатын жаппай қырып-жою қаруының түрі. Оны қолданудың негізгі мақсаты қарсылас әскерлері мен бейбіт тұрғындар арасында қауіпті аурулардың эпидемиясын туындату арқылы қарсыластың тірі күшін жаппай жою болып табылады. Биологиялық қару — адамдардың, жануарлардың және өсімдіктер дүниесінің жаппай ауруға шалдығуын туындатуға қабілетті патогенді микроорганизмдер немесе олардың споралары, вирустар, бактериялық токсиндер, жұқтырылған жануарлар, сондай-ақ оларды жеткізу құралдары (зымырандар, басқарылатын снарядтар, автоматты аэростаттар, авиация). Оның зақымдаушы әрекетінің негізін әскери мақсатта аурулардың тірі жұқтырылған тасымалдаушылары (жәндіктер, кеміргіштер, кенелер) арқылы немесе суспензиялар мен ұнтақтар түрінде пайдаланылатын бактериялық құралдар — бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар және олардың тіршілік әрекетінің уытты өнімдері құрайды.

Жаппай қырып-жою қаруының басқа түрлеріне уытты, сәулелік, радиожиіліктік, инфрадыбыстық, радиологиялық, геофизикалық қарулар жатады.

Уытты қару — зақымдаушы факторы микроорганизмдердің, жануарлар мен өсімдіктердің тіршілік әрекетінің өнімі болып табылатын және адам мен жануарлардың өліміне әкелуі мүмкін ақуыздық немесе полипептидтік заттар болып табылатын қару түрі. Уытты қару көбінесе биологиялық қарудың бір түрі ретінде қарастырылады. Олардың арасындағы айырмашылық тек зақымдаушы фактордың сипатына байланысты: биологиялық қаруда — тірі микроорганизм, ал уытты қаруда — зат алмасу өнімі болып табылады.

Сәулелік (лазерлік және үдеткіш) қару — жоғары энергиялы лазерлердің электромагниттік сәулеленуін пайдалануға негізделген бағытталған энергия қаруының түрі. Лазерлік қарудың зақымдаушы әсері негізінен лазер сәулесінің нысанаға термомеханикалық және соққылы-импульстік әсер етуімен айқындалады. Оның бір түрі — жауынгерлік лазерлік зеңбірек.

Радиожиіліктік қару — зақымдаушы әсері адамға бағытталған электромагниттік сәулелену болып табылатын қару түрі. Осы мақсатта қысқа ұңғылы зеңбірекке ұқсас аса жоғары жиілікті құрылғы жасалған. Зерттеулер көрсеткендей, тіпті өте төмен қарқындылықтағы сәулеленудің өзі ағзада әртүрлі бұзылулар мен өзгерістер туындатады. Мысалы, радиожиіліктік сәулеленудің жүрек жұмысының ырғағына теріс әсер ететіні, тіпті оның тоқтап қалуына дейін әкелетіні анықталған. Алайда микротолқынды құрылғыларды пайдаланудың ең үлкен әсеріне қарсыластың радиоэлектрондық желілеріне ықпал ету арқылы қол жеткізу көзделеді. Қуатты магнетронды іске қосу арқылы оператор тіпті 150 км қашықтықтан кез келген электрондық жүйелердің жұмысын оңай бұза алады. Бұл аэродромдарды, зымырандардың бастапқы позицияларын, басқару орталықтары мен пункттерін, навигациялық жүйелерді істен шығаруға, әскерлер мен қаруды басқару жүйелерінің жұмысын тоқтатуға мүмкіндік береді.

Инфрадыбыстық қару — зақымдаушы құрал ретінде жеткілікті күшті инфрадыбысты пайдаланатын қару. Инфрадыбыстық әсердің күшіне байланысты оның нәтижелері объектіде қорқыныш, үрей немесе дүрбелең сезімінің туындауынан бастап, олардың салдарынан психоздардың пайда болуына, соматикалық бұзылуларға (көру қабілетінің бұзылуынан бастап ішкі ағзалардың зақымдануына, тіпті өлімге дейін) әкелуі мүмкін.

Радиологиялық қару — зақымдаушы элемент ретінде радиоактивті материалдардың иондаушы сәулеленуін пайдаланатын қару.

Геофизикалық қару — зақымдаушы әрекеті жасанды жолмен туындатылатын табиғи құбылыстар мен процестерді әскери мақсатта пайдалануға негізделген қару. Осы процестер жүретін ортаға байланысты ол атмосфералық, литосфералық, гидросфералық, биосфералық және озондық болып бөлінеді.

Жаппай қырып-жою қаруын жасау үшін пайдаланылуы мүмкін материалдар — тиісті шикізат ресурстары мен өндіріс технологиялары. Мысалы, ядролық және арнайы ядролық емес материалдар, технологиялар, иондаушы сәулелену көздері және қосарлы мақсаттағы (қолданыстағы) тиісті тауарлар мен технологиялар; химикаттар; бактериологиялық (биологиялық) және токсиндік қару жасау кезінде пайдаланылуы мүмкін ауру қоздырғыштары, олардың генетикалық өзгертілген түрлері және генетикалық материалдың фрагменттері және т.б.

Жаппай қырып-жою қаруын өндіруге арналған жабдықтар көрсетілген мақсатқа қол жеткізуге жарамды қондырғыларды, агрегаттарды, станоктарды, өзге де өнеркәсіптік және зертханалық жабдықтарды білдіреді.

Жаппай қырып-жою қаруын жасау кезінде пайдаланылуы мүмкін компоненттер — жаппай қырып-жою қаруына арнайы арналған және оның жұмыс істеуі үшін қажетті кез келген элементтер немесе қосалқы бөлшектер.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1997 жылғы 18 шілдедегі «Контрабанда үшін қылмыстық жауаптылық туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысына сәйкес айналымнан алынған заттардың немесе айналымы шектелген заттардың контрабандасы деп мұндай тауарларды Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы және (немесе) Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы заңсыз өткізу түсініледі.

Тиісінше, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 286-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы арқылы кедендік бақылаудан тыс немесе кедендік бақылаудан жасырып не құжаттарды немесе кедендік сәйкестендіру құралдарын алдап пайдалана отырып, не декларацияламаумен немесе анық емес декларациялаумен ұштасқан, не тауарларға арналған декларацияны тапсырғанға дейін тауарларды шығару туралы өтініште көрінеу анық емес мәліметтерді көрсету арқылы, оның ішінде жарамсыз құжаттарды, қолдан жасалған және (немесе) көрінеу анық емес (жалған) мәліметтер қамтылған құжаттарды ұсыну арқылы өткізу, сол сияқты Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын, прекурсорларды, күшті әсер ететін, улы, уытты, радиоактивті заттарды, радиоактивті қалдықтарды немесе ядролық материалдарды, жарылғыш заттарды, қару-жарақты, әскери техниканы, жарылғыш құрылғыларды, атыс қаруын, оқ-дәрілерді, ядролық, химиялық, биологиялық немесе жаппай қырып-жою қаруының басқа да түрлерін, жаппай қырып-жою қаруын жасау үшін пайдаланылуы мүмкін материалдарды, жабдықтарды немесе компоненттерді заңсыз өткізуден көрініс табады.

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы кедендік реттеу туралы» Кодексінің 3-бабы 1-тармағының 51) тармақшасына сәйкес тауарларды Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы арқылы өткізу — тауарларды Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағына әкелу немесе Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағынан әкету.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1997 жылғы 18 шілдедегі «Контрабанда үшін қылмыстық жауаптылық туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысына сәйкес әкелу және әкету деп контрабанда заттарын кез келген тәсілмен өткізу (кез келген көлік түрімен, оның ішінде әуе көлігімен тасымалдау немесе жөнелту, пошта арқылы жіберу, қолмен алып жүру, киімнің қалталарында тасымалдау, қол жүгі ретінде өткізу және т.б.) түсініледі.

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы кедендік реттеу туралы» Кодексінің 3-бабы 1-тармағының 9) тармақшасына сәйкес Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы — Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағының шектері, сондай-ақ Еуразиялық экономикалық одақ шеңберіндегі халықаралық шарттарға сәйкес Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекеттердің аумақтарында орналасқан жекелеген аумақтардың шектері.

Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағы — Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекеттердің аумақтарынан, сондай-ақ Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекеттердің айрықша экономикалық аймақтары мен континенттік қайраңдарынан, жасанды аралдарынан, қондырғыларынан, құрылыстарынан және оларға қатысты Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекеттер айрықша юрисдикцияға ие өзге де объектілерінен тұратын Еуразиялық экономикалық одақтың бірыңғай кедендік аумағы (аталған Кодекстің 3-бабы 1-тармағының 8) тармақшасы).

Еуразиялық экономикалық одақ — Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартпен құрылған, халықаралық құқық субъектілігі бар өңірлік экономикалық интеграцияның халықаралық ұйымы. ЕАЭО шеңберінде тауарлардың, сондай-ақ қызметтердің, капитал мен жұмыс күшінің еркін қозғалысы және экономика салаларында үйлестірілген, келісілген немесе бірыңғай саясат жүргізу қамтамасыз етіледі.

Кедендік бақылау — кеден органдарының Еуразиялық экономикалық одақтың және (немесе) Қазақстан Республикасының кеден заңнамасының сақталуын тексеруге және (немесе) қамтамасыз етуге бағытталған әрекеттерінің жиынтығы (аталған Кодекстің 3-бабы 1-тармағының 19) тармақшасы).

Контрабанда заттарын кедендік бақылаудан тыс өткізу оларды Қазақстан Республикасының заңнамасында және кеден органдарында кедендік декларациялау жүргізу үшін айқындалған кеден бекеттерінен, өткізу пункттерінен және өзге де орындардан тыс жерлерде немесе оны жүргізу үшін белгіленген уақыттан тыс уақытта жөнелтуді және тасымалдауды білдіреді (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Контрабанда үшін қылмыстық жауаптылық туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 5-тармағы).

Кедендік бақылаудан жасыру тауарларды немесе өзге де құндылықтар мен заттарды жасырудан, оларды тасымалдау кезінде жасырын орындарды немесе оларды анықтауды қиындататын басқа да тәсілдерді пайдаланудан не бір затқа басқа заттың түрін беруден тұрады.

Кедендік және өзге де құжаттарды немесе кедендік сәйкестендіру құралдарын алдап пайдалану кеден органдарына, сондай-ақ шекаралық бақылауды жүзеге асыратын адамдарға жарамсыз, заңсыз жолмен алынған, қолдан жасалған, сондай-ақ жалған мәліметтер қамтылған құжаттарды ұсынуды, қолдан жасалған мөрлерді, пломбаларды, мөртабандарды және өзге де осындай кедендік сәйкестендіру құралдарын пайдалануды не басқа объектілерге тиесілі түпнұсқа сәйкестендіру құралын ұсынуды көздейді.

Декларацияламау немесе анық емес декларациялау — декларанттың кедендік декларацияны пайдалана отырып, тауарлар туралы (атауы, құны, саны, салмағы және т.б.), таңдалған кедендік рәсім туралы және (немесе) кедендік мақсаттар үшін қажетті өзге де мәліметтер туралы анық емес мәліметтерді кеден органына мәлімдеуі не кедендік декларациялау жүргізілген кезде тауарлар туралы көрсетілген мәліметтерді қамтитын осындай мәлімдемені беру міндетін орындамауы.

Тауарларға арналған декларацияны тапсырғанға дейін тауарларды шығару туралы өтінішті толтыру тәртібі, тауарларға арналған декларацияны тапсырғанға дейін тауарларды шығару туралы өтініштің нысаны және оны тіркеу немесе тіркеуден бас тарту тәртібі Еуразиялық экономикалық комиссия Алқасының 2017 жылғы 13 желтоқсандағы «Тауарларға арналған декларацияны тапсырғанға дейін тауарларды шығару туралы өтініш туралы» шешімімен бекітілген.

Көрінеу анық емес мәліметтер — шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтер, бұл ретте мұндай мәліметтердің бір бөлігі шындыққа сәйкес келуі мүмкін, сондай-ақ белгілі бір фактілерді жасыру немесе бұрын шындыққа сәйкес келгенімен, белгілі бір мән-жайларға байланысты өзінің анықтығын жоғалтқан мәліметтер болуы мүмкін.

Қарастырылып отырған бап шеңберінде «ұсыну» сөзі құжатты танысу үшін беру (тапсыру) дегенді білдіреді.

Құжат — қандай да бір фактіні немесе қандай да бір нәрсеге құқықты растайтын ресми қағаз. Яғни бұл — оны сәйкестендіруге мүмкіндік беретін деректемелері бар мәтін, дыбыс жазбасы немесе бейне түрінде материалдық жеткізгіште тіркелген ақпарат, басқаша айтқанда, белгілі бір маңызы бар фактілердің бар екенін куәландыратын жазбаша нысанға келтірілген ақпарат жеткізгіші.

Жарамсыз құжаттар — қолдан жасалған құжаттар, заңсыз жолмен алынған құжаттар, анық емес мәліметтер қамтылған құжаттар, басқа тауарларға және (немесе) көлік құралдарына қатысты құжаттар және заңдық күші жоқ өзге де құжаттар. Олар толығымен жасалған жалған құжаттар немесе түпнұсқа құжаттарға мәтіннің бір бөлігін өшіру, қосып жазу, түзету немесе жою, қосымша деректер енгізу, қолдан жасалған мөртабанның немесе мөрдің бедерін қою және т.б. арқылы өзгерістер енгізілген құжаттар болуы мүмкін.

Қолдан жасалған деп деректері шындыққа сәйкес келмейтін құжат есептеледі. Құжатты қолдан жасау екі тәсілмен жүзеге асырылуы мүмкін: құжатқа жалған мәліметтер енгізу және құжатты толығымен қолдан жасау. Жалған мәліметтер енгізу тәсілі материалдық болуы мүмкін, мұндай жағдайда түпнұсқа құжаттың мазмұнына оны бұрмалайтын түзетулер енгізіледі (өшіру, қосып жазу, жапсыру, мәтінді химиялық жолмен жою, мәтінді түзету, мәтінді басқа мәтінмен ауыстыру, күнін, тегін өзгерту, қолтаңбаны, мөрдің бедерін қолдан жасау және т.б.), яғни түпнұсқа құжаттың бастапқы мәтініне өзгерістер енгізіледі. Сондай-ақ интеллектуалдық тәсіл де болады, мұндай жағдайда нысаны бойынша түпнұсқа болып табылатын және талаптарға сәйкес келетін құжатта жалған мәліметтер көрсетіледі.

Материалдық жалғандық, әдетте, құжаттану саласында бағдарлай алатын, құжаттарды қорғау жүйесін және оларды дайындау алгоритмін білетін хабардар адамдардың мұқият жұмысын білдіреді. Интеллектуалдық жалғандыққа түпнұсқа мөрлер мен мөртабандардың қалыптарын пайдалану тән, мысалы, олар кәсіпорыннан ұрланған болуы мүмкін, бос бланкілерге мөр бедерлерін басып, кейіннен оларға мәліметтер енгізу, лауазымды адамдардың қолдары қойылған беттерді ауыстыру. Егер нысаны мен мазмұны бойынша қолдан жасалған құжат дайындалса, онда материалдық-интеллектуалдық қолдан жасау орын алады.

«Көрінеу жалған мәліметтер» және «анық емес мәліметтер» ұғымдарын бірдей деп есептеуге болмайтынын атап өткен жөн. Көрінеу жалған мәліметтер — бастапқы кезден бастап шындыққа сәйкес келмеген, бұл ретте оларды ұсынатын адамның мұны білетін мәліметтері. Мұндай адам осындай мәліметтері бар құжаттарды өзі дайындауы немесе оларды дайындау үшін басқа адамдарға жүгінуі мүмкін. Көрінеу анық емес мәліметтер — ішінара шындыққа сәйкес келуі мүмкін мәліметтер, сондай-ақ белгілі бір фактілерді жасыру немесе бұрын шындыққа сәйкес келгенімен, белгілі бір мән-жайларға байланысты өзінің анықтығын жоғалтқан мәліметтер.

Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 16 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы — Қазақстан Республикасы аумағының (құрлықтың, судың, жер қойнауының, әуе кеңістігінің) шектерін және Қазақстан Республикасы мемлекеттік егемендігінің кеңістіктік шегін айқындайтын сызық және осы сызық арқылы өтетін тік жазықтық.

Заңсыз өткізу шекарадан өту үшін заңнамада айқындалған өткізу пункттерінде және басқа да орындарда (заңды өткізу түрінде) де, осындай орындардан тыс жерлерде де (заңсыз жолмен) жүзеге асырылады.

ҚК-нің 286-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыстың аяқталу сәті тиісті заттарды Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы немесе Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу сәтімен байланысты.

Тауарларды немесе өзге де заттарды Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағына әкелу кезінде құжаттарды немесе кедендік сәйкестендіру құралдарын алдап пайдалана отырып жасалған не декларацияламаумен немесе анық емес декларациялаумен ұштасқан контрабанданы тауарларды немесе өзге де заттарды көрсетілген құқыққа қайшы тәсілдердің бірімен әкелу фактісінің анықталуына байланысты олардың өткізілуі тоқтатылған сәттен бастап аяқталған қылмыс деп есептеу қажет. Бұған тауарларға немесе өзге де заттарға қатысты кедендік транзит, тауарларды шығару немесе өзге де кедендік рәсімдерді жүзеге асыру барысында көрсетілген құжаттарды кеден органына ұсыну кезінде осы фактінің анықталған жағдайлары да жатады.

Тауарларды немесе өзге де заттарды өткізу процесінде құжаттарды немесе кедендік сәйкестендіру құралдарын алдап пайдалану, сол сияқты декларацияламау, анық емес декларациялау немесе кедендік бақылаудан жасыру фактілері анықталмаған жағдайларда, қылмыс кеден органдары тауарды немесе өзге де заттарды шығару туралы шешім қабылдаған сәттен бастап, ал кедендік рәсімді аяқтаудан адамның жалтаруына байланысты мұндай шешім қабылданбаған жағдайда, тауарларды немесе өзге де заттарды кедендік бақылаудан нақты шығару бойынша қылмыстық-құқықтық маңызы бар әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Тауарларды немесе өзге де заттарды Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағына немесе Қазақстан Республикасының аумағына әкелу кезінде кедендік бақылаудан тыс немесе одан жасырып жасалған контрабанданы тауарлар немесе өзге де заттар Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасын немесе Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын нақты кесіп өткен сәттен бастап аяқталған қылмыс деп есептеу қажет. Бұл тек шекара арқылы өтетін өткізу пункттерінен тыс және егер мұндай орын шекарада емес, кедендік аумақтың тереңінде орналасқан болса, тауарлардың келу орнына қарай жүру үшін белгіленген өзге де орыннан (дәлізден) тыс жерлерде орын алған жағдайларға ғана қатысты.

Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағынан заттарды әкету кезінде жасалған контрабанданы тауарларға арналған декларацияны тапсырғанға дейін тауарларды шығару туралы өтініште анық емес мәліметтер қамтылған құжаттарды, оның ішінде жарамсыз, қолдан жасалған және (немесе) көрінеу анық емес (жалған) мәліметтер қамтылған құжаттарды кедендік бақылауды жүзеге асыру үшін ұсынған сәттен бастап аяқталған қылмыс деп есептеу қажет.

Заттарды әкетуге тікелей бағытталған әрекеттерге кедендік декларацияны беруден басқа, олар кедендік шекараны нақты кесіп өткенге дейін жасалатын өзге де әрекеттер жатады (Қазақстан Республикасынан немесе Еуразиялық экономикалық одаққа мүше басқа мемлекеттен шығатын жеке тұлғаның кедендік бақылау аймағына кіруі немесе көлік құралымен кіруі, Қазақстан Республикасының аумағынан кету мақсатында автокөлік құралының Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу пунктіне кіруі, тауарларды көлік ұйымдарына немесе пошта байланысы ұйымдарына кедендік аумақтан тыс жерлерге жіберу үшін тапсыруы, тауарлар мен көлік құралдарының кедендік шекараны заңнамаға сәйкес белгіленген орындардан тыс жерде нақты кесіп өтуіне тікелей бағытталған адамның әрекеттері).

Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының, прекурсорлардың, улы заттардың, қару-жарақтың, әскери техниканың, жаппай қырып-жою қаруының, радиоактивті заттардың, радиоактивті қалдықтардың немесе ядролық материалдардың, қарудың, оқ-дәрілердің, жарылғыш заттардың, жарылғыш құрылғылардың заңсыз айналымымен ұштасқан контрабанда көрсетілген әрекеттер үшін жауаптылықты көздейтін қылмыстармен жиынтық бойынша сараланады (ҚК-нің 275, 283, 287, 301-баптары).

Контрабанданың мөлшері саралау үшін маңызға ие емес, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын, прекурсорларды заңсыз өткізу жағдайларын қоспағанда. Осы заттарға қатысты ірі немесе аса ірі мөлшердің болуы қажет.

ҚК-нің 286-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс құрамының субъективтік жағы кінәнің тікелей қасақаналық түрімен сипатталады, өйткені кінәлі адам Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы немесе Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы контрабанда затын көрсетілген тәсілдермен заңсыз өткізіп жатқанын сезінеді және соны қалайды.

Қарастырылып отырған қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

Қылмыстық заң айналымнан алынған заттардың немесе айналымы шектелген заттардың контрабандасының сараланған және аса сараланған түрлерін бөліп көрсетеді.

ҚК-нің 286-бабының 2-бөлігі осы қылмыстың мынадай сараланған түрі үшін жауаптылықты көздейді: 1) бірнеше рет; 2) лауазымды адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып; 3) шекаралық немесе кедендік бақылауды жүзеге асыратын адамға күш қолданып; 4) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен; 5) есірткі құралдарына, психотроптық заттарға, олардың аналогтарына, прекурсорларға қатысты ірі мөлшерде жасалған.

Бірнеше рет жасалу деп ҚК-нің 286-бабында немесе ҚК-нің 286-бабының тиісті бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп іс-әрекетті жасауды түсіну қажет, егер бұрын жасалған қылмысы үшін адам сотталмаған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылмаған болса.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Контрабанда үшін қылмыстық жауаптылық туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 9-тармағына сәйкес контрабанданы өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған лауазымды адам деп қызметтік міндетіне қарай кедендік немесе шекаралық бақылауды жүзеге асыруға, Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы және (немесе) Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өткізілетін тауарларға немесе өзге де құндылықтар мен заттарға тексеру жүргізуге және шекарадан өтуге рұқсат беруге міндетті адамды есептеу қажет.

Мұндай лауазымды адамдардың өздерінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған контрабандасы мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы сыбайлас жемқорлық және өзге де қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы қылмыстық заң баптары бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген өзге де адамдар немесе оларға теңестірілген адамдар контрабанданы өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған жағдайда, жалпы негіздерде, яғни лауазымды адамдардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы қылмыстық заңның қолданылуға жататын нормасы және ҚК-нің контрабанда туралы бабының тиісті бөлігі бойынша, осы саралаушы белгіге сілтеме жасамай, қылмыстық жауаптылықта болады.

Қарастырылып отырған бап шеңберінде лауазымды адамдарға кедендік және шекаралық бақылау аймақтарында болуға, жүктердің орын ауыстыруына қадағалау жүргізуге құқығы бар адамдар жатады.

Лауазымды адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған контрабандасының ұйымдастырушыларының, айдап салушыларының және көмектесушілерінің әрекеттері ҚК-нің 28-бабының тиісті бөлігі және ҚК-нің 286-бабының 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша сараланады.

Егер контрабанданы орындаушы болмай, өзге адамдар жасаған контрабандаға лауазымды адам қатысса, оның әрекеті (әрекетсіздігі) қылмысқа қатысу түріне және саралаушы белгілердің болуына қарай ҚК-нің 28-бабының және ҚК-нің 286-бабының тиісті бөліктері бойынша, сондай-ақ егер жасалған әрекетте ҚК-нің 15-тарауында «Мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы сыбайлас жемқорлық және өзге де қылмыстық құқық бұзушылықтар» көзделген қандай да бір қылмыстық құқық бұзушылық құрамының барлық белгілері болса, осы тараудың тиісті баптары бойынша саралануға жатады.

ҚК-нің 286-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында контрабанданы шекаралық немесе кедендік бақылауды жүзеге асыратын адамға күш қолдану арқылы жасау саралаушы белгі ретінде көзделген.

Күш қолдану деп ұрып-соғуды, денсаулыққа жеңіл, орташа ауырлықтағы зиян келтіруді, сондай-ақ денсаулыққа ауыр зиян келтіруді түсіну қажет. Денсаулыққа зиян келтіргені үшін жауаптылық көздейтін «Жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» атты 1-тараудың тиісті баптары бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Егер күш қолдану кедендік немесе шекаралық бақылауды жүзеге асырған адамды өлтіру түрінде көрініс тапса, жасалған әрекет ҚК-нің 286-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында және ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағында көзделген қылмыстардың жиынтығы бойынша саралануы тиіс.

Айналымнан алынған заттардың немесе айналымы шектелген заттардың адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасалған контрабандасы деп осындай қылмысты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан адамдар қатысқан әрекеттер танылады. Алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған контрабанданы саралау үшін осы қылмысты жасау туралы алдын ала келісімнің болғанын анықтау қажет.

ҚК-нің 286-бабы 2-бөлігінің 5) тармағында есірткі құралдарына, психотроптық заттарға, олардың аналогтарына, прекурсорларға қатысты ірі мөлшерде жасалған әрекет саралаушы белгі ретінде көзделген. Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының, прекурсорлардың мөлшері Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 3 шілдедегі «Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізімін, заңсыз айналымда анықталған есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтары мен прекурсорларын шағын, ірі және аса ірі мөлшерлерге жатқызудың жиынтық кестесін, есірткі құралдарының, психотроптық заттардың құрылымдық формулаларындағы сутегі, галоген және (немесе) гидроксил топтары атомдарының орынбасарларының тізімін бекіту туралы» қаулысына сәйкес айқындалады.

ҚК-нің 286-бабының 3-бөлігінде айналымнан алынған заттардың немесе айналымы шектелген заттардың контрабандасын қылмыстық топтың жасауы аса саралаушы белгі ретінде көзделген.

Контрабанда қылмыстық топ жасаған деп танылған жағдайларда ҚК-нің 286-бабының 3-бөлігі бойынша контрабанда заттарын Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы немесе Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы тікелей өткізген адамдардың ғана емес, қылмыстық топтың барлық қатысушыларының әрекеттері сараланады (мысалы, Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағына әкелу мақсатында контрабанда затын шетелде сатып алған, оны кедендік немесе шекаралық бақылау пунктінде заңсыз өткізуге жәрдемдескен немесе тауарларды кедендік ресімдеу кезінде ұсынылған құжаттарды қолдан жасаған, контрабандалық жүкті көлік экспедиторлары ретінде тасымалдаған қылмыстық топ мүшелерінің әрекеттері).

Егер Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағында ҚК-нің 286-бабында көрсетілген заттарды иелену және пайдалану құқығы бар адам оларды басқа тұлға арқылы (мысалы, жұмыссыз адамды пайдалану арқылы, ол контрабанданы жүзеге асыратын ұйымның құрылтай құжаттарында ресми түрде басшы ретінде көрсетілген) Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы немесе Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы іс жүзінде өткізуді жүзеге асырса, оның әрекеттері ҚК-нің 286-бабы бойынша осы қылмыстың орындаушысының әрекеті ретінде саралануы тиіс, ал басқа адамның әрекеті ҚК-нің 29-бабының 5-бөлігіне сәйкес, егер ол контрабанда жасауға қатысып отырғанын сезінсе және оның қасақаналығы осы қылмысты жасауға бағытталса, көмектесуші ретінде сараланады.

ҚК-нің 286-бабының 4-бөлігінде есірткі құралдарына, психотроптық заттарға, олардың аналогтарына, прекурсорларға қатысты аса ірі мөлшерде жасалған әрекет аса саралаушы белгі ретінде көзделген (ҚК-нің 286-бабы 2-бөлігінің 5) тармағына берілген түсініктемені қараңыз).

Ірі және аса ірі мөлшер осы заттардың көп санымен, салмағымен, көлемімен, қасиеттерімен және адам ағзасына әсер ету дәрежесімен сипатталады. Әртүрлі түрдегі есірткі құралдарымен, психотроптық заттармен, олардың аналогтарымен заңсыз әрекеттер жасалған кезде олардың мөлшері жалпы саны мен жиынтық тиімділігі ескеріле отырып айқындалуы тиіс. Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының мөлшерін ірі немесе аса ірі деп тану үшін сот-сараптамалық зерттеу жүргізу қажет.

ҚК-нің 48-бабына сәйкес Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы немесе Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы заңсыз өткізілген заттар тәркіленуге жатады.

ҚК-нің 286-бабында көзделген қылмысты «Экономикалық контрабанда» туралы ҚК-нің 234-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтан ажырату қажет. Мәселен, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 286-бабында көзделген қылмыстың объектісі қоғамдық қауіпсіздік, атап айтқанда, Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы немесе Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы айналымнан алынған не айналымы шектелген заттарды өткізудің белгіленген тәртібі саласындағы қоғамдық қатынастар болып табылады. ҚК-нің 234-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі экономикалық қауіпсіздікке бағытталған қоғамдық қатынастар болып табылады. Бұл ретте экономикалық контрабанда мемлекетке экономикалық зиян келтіреді, ал айналымнан алынған заттардың немесе айналымы шектелген заттардың контрабандасы қоғамдық зиян келтіреді.

Айырмашылықтар қылмыстың затында да бар. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Контрабанда үшін қылмыстық жауаптылық туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысына сәйкес контрабанда заттары деп материалдық дүниенің кез келген жылжымалы заттары, оның ішінде валюта, валюталық құндылықтар, электр, жылу немесе энергияның өзге де түрлері және көлік құралдары түсініледі. Оларға сондай-ақ халықтардың көркемдік, ғылыми, тарихи және археологиялық мұрасы болып табылатын мәдени құндылықтар — өнер туындылары, көне заттар және көрсетілген маңызы бар өзге де заттар, зияткерлік меншік объектілері, жойылып кету қаупі төнген жануарлар мен өсімдіктердің түрлері, олардың бөліктері мен туындылары (туынды өнімдері) жатады. Көрсетілген, сондай-ақ айналымнан алынбаған немесе айналымы шектелмеген өзге де заттарды (мысалы, азық-түлік өнімдерін, киім-кешекті, аяқ киімді, парфюмериялық тауарларды және т.б.) Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы арқылы заңсыз өткізгені үшін жауаптылық ҚК-нің 234-бабында белгіленген.

Айналымнан алынған заттардың немесе айналымы шектелген заттардың контрабандасының заты тек есірткі құралдары, психотроптық заттар, олардың аналогтары, прекурсорлар, күшті әсер ететін, улы, уытты, радиоактивті заттар, радиоактивті қалдықтар немесе ядролық материалдар, жарылғыш заттар, қару-жарақ, әскери техника, жарылғыш құрылғылар, атыс қаруы, оқ-дәрілер, ядролық, химиялық, биологиялық немесе жаппай қырып-жою қаруының басқа да түрлері, жаппай қырып-жою қаруын жасау үшін пайдаланылуы мүмкін материалдар, жабдықтар немесе компоненттер болып табылады.

Экономикалық контрабанда кезінде шекара арқылы ірі мөлшердегі тауар өткізіледі, ал айналымнан алынған заттардың немесе айналымы шектелген заттардың контрабандасы кезінде ірі мөлшер тек есірткі құралдарына, психотроптық заттарға, олардың аналогтарына, прекурсорларға қатысты көзделген.

ҚК-нің «Экономикалық контрабанда» туралы 234-бабының 1-бөлігі қылмыстық теріс қылық болып табылады, ал ҚК-нің «Айналымнан алынған заттардың немесе айналымы шектелген заттардың контрабандасы» туралы 286-бабының 1-бөлігі қылмыс болып табылады.

ҚК-нің 286-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстар санатына жатады.

ҚК-нің 286-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстар санатына жатады.

ҚК-нің 3 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстар санатына жатады.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвилиден.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар