Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 26-бабына түсініктеме. Қылмыстық құқық бұзушылықты жасаудан өз еркімен бас тарту
Егер адам қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға дайындық әрекеттерін немесе осы әрекетті жасауға тікелей бағытталған іс-әрекетті (әрекетсіздікті) тоқтатса және бұл ретте оның қылмыстық құқық бұзушылықты соңына дейін жеткізу мүмкіндігін сезінсе, қылмыстық құқық бұзушылықты жасаудан өз еркімен бас тарту деп танылады. Егер адам осы әрекетті соңына дейін жеткізуден өз еркімен және түпкілікті бас тартса, ол қылмыстық құқық бұзушылық үшін қылмыстық жауаптылыққа жатпайды.
Қылмыстық құқық бұзушылықты соңына дейін жеткізуден өз еркімен бас тартқан адам, егер оның нақты жасаған әрекетінде басқа қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамы болған жағдайда ғана қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Қылмыстық құқық бұзушылықты ұйымдастырушы мен айдап салушы, егер олар мемлекеттік органдарға хабарлау немесе өзге де қолданған шаралары арқылы орындаушының осы құқық бұзушылықты соңына дейін жеткізуіне жол бермесе, қылмыстық жауаптылыққа жатпайды. Көмектесуші қылмыстық құқық бұзушылықты орындаушы аяқтағанға дейін оған алдын ала уәде етілген көмекті көрсетуден бас тартса немесе бұрын көрсетілген көмектің нәтижелерін жойса, қылмыстық жауаптылыққа жатпайды.
Егер осы баптың үшінші бөлігінде көрсетілген ұйымдастырушының немесе айдап салушының әрекеттері қылмыстық құқық бұзушылықтың алдын алуға алып келмесе, онда олар қабылдаған шаралар жазаны тағайындау кезінде соттың шешімі бойынша жеңілдететін мән-жайлар ретінде танылуы мүмкін.
Өз еркімен бас тарту — бұл адамның қылмыс жасау үшін жағдайлар туғызғаны немесе қылмыс жасауға тікелей бағытталған әрекеттерді (әрекетсіздікті) жүзеге асырғаны үшін қылмыстық жауаптылығын жоққа шығаратын, бастапқы ниеттерін өзінің соңына дейін жеткізбеген жағдайдағы қылмыстық құқық институты.
ҚК-нің 26-бабының 1-бөлігі қылмыстық құқық бұзушылықты жасаудан өз еркімен бас тарту деп адамның дайындық әрекеттерін немесе қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тікелей бағытталған әрекетін (әрекетсіздігін) тоқтатуын, егер адам қылмыстық құқық бұзушылықты соңына дейін жеткізу мүмкіндігін сезінген болса, танитынын айқындайды. Осылайша, қылмысты жасаудан өз еркімен бас тартудың болуы қылмыстық қызметті жүзеге асырудың кез келген сәтінде емес, тек оның аяқталмаған сатыларында — дайындалу және оқталу кезеңдерінде ғана мүмкін болады. Қылмыстық қызметтің үзілуіне себеп болатын жағдайлар қылмысты жалғастыруды мүмкін етпейтін объективті мән-жайлар болмауы керек, олар субъективті-психологиялық сипаттағы себептер болуы тиіс. Егер адам қылмыстық құқық бұзушылықты соңына дейін жеткізуден өз еркімен және түпкілікті бас тартса, сондай-ақ оның нақты жасаған әрекеттерінде (әрекетсіздігінде) өзі дайындалған және қылмыстық нәтижеге қол жеткізуге бағытталған әрекеттерді жүзеге асыруға кіріскен қылмыс құрамының белгілері болмаса, ол қылмыстық құқық бұзушылық үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.
Бұл ретте қылмыстық құқық бұзушылықты соңына дейін жеткізуден өз еркімен бас тартқан адам, егер оның нақты жасаған әрекетінде басқа қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамы болса ғана қылмыстық жауаптылыққа тартылады (ҚК-нің 26-бабының 2-бөлігі). Мысалы, егер адам қарақшылық шабуыл жасау үшін атыс қаруын сатып алып, бірақ кейіннен оны жасаудан бас тартса, онда ол атыс қаруын заңсыз сатып алғаны үшін ҚК-нің 287-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Өз еркімен бас тарту — бұл басталған, алдын ала қылмыстық жазаланатын әрекетті оның аяқталуының нақты мүмкіндігі бар екенін сезіне отырып, соңына дейін жеткізуден бас тарту. Егер кінәлі адам қылмыстық жазаланатын әрекетін оны соңына дейін жеткізудің мүмкін еместігіне көз жеткізгеннен кейін жалғастырмаса, бұл өз еркімен бас тарту болып табылмайды. Мысалы, ұрлық жасауға оқталу сатысында тұрған ұры құлыпты бұза алмайтынына көз жеткізіп, қылмыстық құқық бұзушылықты одан әрі жалғастырудан бас тартады. Мұндай бас тарту өз еркімен жасалған болып табылмайды, сондықтан қылмыстық жауаптылықты жоққа шығармайды.
Кінәлінің қоғамдық қауіпті ниетін жүзеге асыру жолында қиындықтарға тап болуының (немесе әшкереленуден қорқуының, соның салдарынан қылмыстық құқық бұзушылықты жүзеге асыруды болашаққа қалдыруының) нәтижесінде қылмыстық әрекетін жалғастырудан бас тартқан жағдайларды да өз еркімен бас тарту деп санауға болмайды.
Қылмыстық құқық бұзушылық жасаудан өз еркімен бас тарту жауаптылықты жеңілдететін емес, дәл осы жауаптылықты жоққа шығаратын мән-жай болып табылады. Біріншіден, дайындалу немесе оқталу әрекеттерінен өз еркімен бас тарту мұндай әрекеттің және оны жасаған адамның қоғамға қауіптілігінің жоқ екенін көрсетеді. Екіншіден, өз еркімен бас тартқан жағдайда қылмыстық жауаптылықтан босату адамды басталған қоғамдық қауіпті әрекетін тоқтатуға ынталандыруы мүмкін.
Субъектінің алдын ала қоғамдық қауіпті әрекетін жалғастырудан бас тартқан кезде басшылыққа алған себептері әртүрлі болуы мүмкін (өкіну, аяушылық, ар-ұждан азабы және т.б.). Ең бастысы, адам қоғамдық қауіпті әрекетін жалғастыру мүмкіндігін сезіне отырып, оны жалғастырудан толық бас тартуы қажет. Адам қылмыстық жауаптылыққа тартылудан қорқып, қылмыстық құқық бұзушылық жасаудан бас тартқан жағдайда да мұндай бас тарту өз еркімен жасалған болып есептеледі.
Алдын ала қоғамдық қауіпті әрекеті үшін қылмыстық жауаптылықтан тек оны жалғастырудан түпкілікті бас тартылған жағдайда ғана босатылады, уақытша үзіліс жасау мұндай негіз болып табылмайды. Мысалы, егер кінәлі адамның қолындағы құралдармен сейфті бұзу мүмкін емес екенін көріп, біраз уақыттан кейін басқа құралдарды алып келу үшін бастаған бұзу әрекетін тоқтатса, онда жасалған әрекетті қылмыстық құқық бұзушылық жасаудан өз еркімен бас тарту ретінде қарастыруға болмайды. Қылмыстық құқық бұзушылық аяқталған жағдайда өз еркімен бас тарту туралы айтуға болмайды.
Егер адамның өзіне байланысты емес мән-жайлар бойынша алғашқы қол сұғушылығы нәтижеге жеткізбегеннен кейін ол қайталап қол сұғудан бас тартса, мұндай жағдайда өз еркімен бас тарту болмайды. Мысалы, әйелімен жанжалдасу кезінде күйеуі оның басынан ұру мақсатында балтаны сермейді. Әйелі соққыдан жалтарып үлгереді. Кейіннен күйеуі қайтадан соққы жасаудан бас тартады. Бұл мысалда субъект қылмыстық ниетін жүзеге асыруға бағытталған әрекетті жасап қойған. Алғашқы әрекеттен нәтиженің болмауы өз еркімен бас тарту кезіндегідей адамның өзінің күш-жігерінің салдары емес, басқа себепке, бұл жағдайда әйелінің тікелей соққыдан ептілікпен жалтаруына байланысты. Қылмыс жасауға оқталу — бұл адамның еркіне байланысты емес мән-жайлар бойынша соңына дейін жеткізілмеген, қылмыс жасауға тікелей бағытталған қасақана әрекеттерден басқа ештеңе емес (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі). Адам қылмысты соңына дейін жеткізуден өз бастамасы бойынша бас тартқанына қарамастан, алғашқы әрекетті жасаған сәтінде ол зардаптардың туындауын қалаған.
Бұл жағдайда басқа адамды өлтіруге бағытталған барлық әрекеттер орындалған, оларды жалғастыру мүмкін емес, тек қайталау ғана мүмкін. Сондықтан қылмыстық әрекеттерді жалғастырудан емес, оларды қайталаудан бас тарту қылмыс жасаудан өз еркімен бас тарту ретінде бағаланбайды.
Адамның қандай нақты қылмысты жасаудан бас тартқаны маңызды емес: ауырлығы орташа, ауыр немесе аса ауыр қылмыс болуы мүмкін. Қылмыстық әрекетті алдын ала сатысында өз еркімен тоқтатудың өзі қылмыс жасаудан өз еркімен бас тартуды анықтау үшін жеткілікті.
Қылмыс жасаудан өз еркімен бас тарту — қылмыстық құқықтың әлеуметтік пайдалы институты. Жауаптылықтың болмауы адамның қылмыс жасаудан бас тартуының пайдалы болуымен ғана емес, сонымен қатар қылмыстық жауаптылықтың негіздері — қылмыс құрамының белгілерінің болмауымен де байланысты.
Дайындалу сатысындағы өз еркімен бас тарту көбінесе адамның пассивті мінез-құлқы арқылы жүзеге асырылады, яғни адам бастаған қоғамдық қауіпті әрекетін жалғастырудан тартынады. Алайда дайындалу сатысында қоғамдық қауіпті әрекетті жалғастырудан бас тарту белсенді әрекеттер арқылы да мүмкін болады. Мысалы, қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдарын жояды.
Қылмысқа оқталу сатысында да өз еркімен бас тарту мүмкін болады. Дайындалу кезіндегідей, қылмысқа оқталу кезінде өз еркімен бас тарту субъектінің пассивті де, белсенді де мінез-құлқынан көрінуі мүмкін, алайда бұл аяқталмаған немесе аяқталған оқталудың орын алуына байланысты.
Аяқталмаған оқталу кезінде өз еркімен бас тарту әрқашан тек пассивті мінез-құлықпен, яғни одан әрі әрекеттер жасаудан тартынумен көрінеді (мысалы, пышақты сермеген субъект қолын төмен түсіріп, басқа адамға ешқандай зиян келтірмейді).
Қылмыстық құқық ғылымында аяқталған оқталу кезінде қылмыс жасаудан өз еркімен бас тартудың мүмкіндігіне қатысты ғалымдар арасында бірыңғай пікір жоқ екенін атап өткен жөн. Аяқталған оқталу кезінде өз еркімен бас тарту мүмкіндігін мойындайтын жақтаушылар да, оған қарсы шығушылар да бар. Менің ойымша, белгілі бір шарттар болған кезде аяқталған оқталу кезінде де өз еркімен бас тарту мүмкін: өз еркімен бас тартудың белсенді нысаны; объективтік жақтың одан әрі дамуын тоқтату мүмкіндігінің болуы; қылмыс құрамының объективтік жағы бойынша түріне қарай қоғамдық қауіпті зардаптардың алдын алу мүмкіндігі. Түсінікті болу үшін өмірге қол сұғумен байланысты екі мысал келтірейін. Бірінші мысал: адамды өлтіргісі келген кінәлі оған пышақпен бірнеше рет соққы жасайды, содан кейін қылмысты жалғастырудан бас тартып, жараларын таңып, жедел жәрдем шақырады. Екінші мысал: өмірінен айыру мақсатында кінәлі адам жәбірленушіге у береді, содан кейін оған уға қарсы дәрі беріп, дәрігер шақырады. Бірінші жағдайда кінәлінің әрекеттері өз еркімен бас тартуды құрамайды, олар әрекет еткеніне өкіну ретінде бағалануы мүмкін. Екінші жағдайда, зардаптардың алдын алу тікелей кінәлінің әрекеттеріне байланысты болғанда және бұл әрекеттер оң нәтижеге алып келгенде, өз еркімен бас тартудың бар екені туралы айту орынды болуы мүмкін, өйткені қылмыс кінәлінің әрекеттерінің нәтижесінде аяқталмайды. Бұл жағдайда адам тек нақты келтірілген зиян үшін ғана жауап береді (мысалы, ҚК-нің 107-бабының 1-бөлігі бойынша денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру).
Өз еркімен бас тартуды әрекет еткеніне өкінуден ажырату қажет.
Біріншіден, қылмыстық жауаптылықтан босатудың негізі ретінде әрекет еткеніне өкіну адамның қылмыстан кейінгі оң мінез-құлқы болып табылады. Ол жасалған әрекеттің зиянды салдарын болдырмауға, жоюға немесе азайтуға, не болмаса қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға, тергеп-тексеруге, келтірілген зиянның орнын толтыруға бағытталған құқық қорғау органдарына көмек көрсетуге бағытталады.
Екіншіден, өз еркімен бас тарту кезінде адамнан өзінің әрекеті салдарынан туындаған материалдық және өзге де материалдық емес зардаптардың орнын толтыру талап етілмейді. Қылмысты соңына дейін жеткізуден өз еркімен бас тартудың өзі адамды қылмыстық жауаптылыққа тартпау үшін жеткілікті негіз болып табылады.
Үшіншіден, әрекет еткеніне өкіну кезінде адамды қылмыстық жауаптылықтан босату туралы мәселені шешу құқық қолдану органдарының құқығы болып табылады, ал өз еркімен бас тарту белгілері анықталған кезде қылмыстық іс тоқтатылуға жатады.
Төртіншіден, өз еркімен бас тарту адамның әрекетінде қылмыс құрамының белгілері болмаған жағдайда ғана орын алады. Әрекет еткеніне өкіну кезінде қылмыс әлдеқашан жасалған болады. Адам қылмыстан кейінгі әрекеттері арқылы өзінің және өзі жасаған әрекеттің қоғамдық қауіптілігінің азайғанын көрсетеді.
Жекелеген ғалымдар қылмыстық құқық бұзушылық жасаудан өз еркімен бас тартуды әрекеттің маңызы болмашылығымен бір қатарға қояды. Алайда өз еркімен бас тартудың және маңызы болмашы әрекеттердің құқықтық табиғаты әртүрлі:
Маңызы болмашы болған жағдайда адамның әрекеті формальды түрде қылмыстық құқық бұзушылық белгілеріне сәйкес келеді. Өз еркімен бас тартуда қылмыстық құқық бұзушылық белгілері болмайды;
Маңызы болмашы әрекет жасаған адам оның қоғамдық қауіптілігі болмағандықтан жауаптылыққа тартылмайды. Зиян келтірілген болса да, ол болмашы көлемде болады. Өз әрекеттерінің болмашылығы салдарынан адам қоғамдық қауіпті болудан қалады және оған қылмыстық-құқықтық сипаттағы шараларды қолдану орынсыз болып табылады;
Маңызы болмашы әрекеттерді жасай отырып, адам әрекеттің құқыққа қайшы екенін сезінеді және оны жасайды. Өз еркімен бас тарту кезінде адам қылмыс жасау үшін жағдайлар туғызуды немесе қылмыс жасауға тікелей бағытталған әрекеттерді (әрекетсіздікті) жүзеге асыруды қылмыстық нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігін сезіне отырып, өз еркімен соңына дейін жеткізбейді.
Әрекет еткеніне өкіну қылмыстық жауаптылықты жоймайды, бірақ сот оны кінәні жеңілдететін мән-жай ретінде ескереді (ҚК-нің 53-бабы 1-бөлігінің 11) тармағы).
Қатысушылық кезінде өз еркімен бас тартудың өзіндік ерекшеліктері бар. ҚК-нің 26-бабының 3-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылықты ұйымдастырушы мен қылмыстық құқық бұзушылыққа айдап салушы, егер олар мемлекеттік органдарға хабарлау немесе өзге де қабылдаған шаралары арқылы орындаушының қылмыстық құқық бұзушылықты соңына дейін жеткізуіне жол бермесе, қылмыстық жауаптылыққа жатпайды. Қылмыстық құқық бұзушылыққа көмектесуші, егер орындаушы қылмыстық құқық бұзушылықты аяқтағанға дейін оған алдын ала уәде етілген көмекті көрсетуден бас тартса немесе бұрын көрсетілген көмектің нәтижелерін жойса, қылмыстық жауаптылыққа жатпайды.
Орындаушының өз еркімен бас тартуынан айырмашылығы, ол жекелеген әрекеттерді жасаудан тартыну арқылы көрінуі мүмкін, ұйымдастырушының өз еркімен бас тартуы тек белсенді әрекеттер арқылы жүзеге асырылуы қажет. Қылмыс жасау үшін жағдайлар туғызу барысында ұйымдастырушының әрекеттерінде өз еркімен бас тартудың болуын тану үшін ол өзі ұйымдастырған адамдардың қылмыс жасау ниетін жоюға алып келетін қызметті жүзеге асыруы қажет. Ол орындаушының шешіміне әсер етіп, оны қылмыс жасаудан бас тартуға мәжбүрлеуі немесе өзінің әрекеттерімен орындаушының қылмысты соңына дейін жеткізуіне кедергі келтіруі тиіс. Егер орындаушы ұйымдастырушының қылмыстың алдын алу жөніндегі қабылдаған шараларына жауап бермесе және қылмысты соңына дейін жеткізуге тікелей бағытталған әрекеттерді жасауды көздесе, онда ұйымдастырушы дайындалып жатқан қылмыс туралы құқық қорғау органдарына хабарлау арқылы өз еркімен бас тарта алады. Ұйымдастырушының өз еркімен бас тарту тәсілдері оның қатысушылықтағы атқаратын функцияларының ерекшеліктеріне байланысты болатынын атап өткен жөн.
Айдап салушы деп басқа адамды көндіру, сатып алу, қорқыту немесе өзге де тәсілмен қылмыстық құқық бұзушылық жасауға көндірген адам танылады (ҚК-нің 28-бабының 4-бөлігі). Айдап салу басқа адамның бойында қылмыс жасау ниеті мен шешімін туғызуға бағытталған белсенді әрекеттер арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан айдап салушының өз еркімен бас тартуы кезінде пассивті мінез-құлық жеткіліксіз. Ол орындаушының қылмыстық әрекетінің алдын алу үшін шаралар қабылдауға міндетті. Айдап салушының, сондай-ақ ұйымдастырушының әрекеттерінде өз еркімен бас тартуды тану үшін айдап салынған және олар ұйымдастырған адамдар тарапынан жасалған аяқталмаған қол сұғушылықтың толық жойылуы қажет. Заң шығарушы да осы ұстанымды басшылыққа алады. Мәселен, ҚК-нің 26-бабының 3-бөлігінде: «Қылмыстық құқық бұзушылықты ұйымдастырушы мен айдап салушы, егер олар мемлекеттік органдарға хабарлау немесе өзге де қабылдаған шаралары арқылы орындаушының осы құқық бұзушылықты соңына дейін жеткізуіне жол бермесе, қылмыстық жауаптылыққа жатпайды...» деп көрсетілген. Осылайша, заң шығарушы аталған адамдардың өз еркімен бас тартуы қылмыстық құқық бұзушылықтың айдап салушы мен ұйымдастырушының ықпалымен орындаушы тарапынан соңына дейін жеткізілмеуі жағдайында орын алатынын атап көрсетеді. Айдап салушы орындаушыны қылмыстық құқық бұзушылық жасамауға көндіру, қылмыстың жасалуына өзі кедергі келтіру, дайындалып жатқан қылмыстық әрекет туралы құқық қорғау органдарына, қылмыстық құқық бұзушылық жасалуы тиіс адамға және т.б. хабарлау арқылы қылмыстық құқық бұзушылық жасаудан өз еркімен бас тарта алады.
Көмектесуші — қылмыстық құқық бұзушылық құрамының объективтік белгілері қамтитын әрекеттерге жеке өзі қатыспай, қылмыстық құқық бұзушылықты дайындауға немесе жасауға жәрдемдесетін адам. Қылмыстық құқық теориясында көмектесудің екі түрі ажыратылады: интеллектуалдық және физикалық. Оларға байланысты қатысушылық кезінде көмектесушінің қылмыстық құқық бұзушылық жасаудан өз еркімен бас тартуының көрінісі де әртүрлі болады.
Физикалық көмектесу кезінде өз еркімен бас тарту белсенді әрекеттер жасаудан көрінеді. Егер көмектесуші қылмыстық құқық бұзушылық жасау үшін құралдарды берген болса, онда ол оларды орындаушыдан алып қоюы тиіс; егер орындаушының қылмыстық құқық бұзушылық жасауына кедергі келтіретін тосқауылдарды жойған болса, онда оларды қайта қалпына келтіруге міндетті.
Интеллектуалдық көмектесу қылмыстық құқық бұзушылықты жасау тәсілдері туралы кеңестер, нұсқаулар беру, орындаушыға қылмыстық құқық бұзушылық жасау үшін қажетті ақпарат ұсыну арқылы оған жәрдемдесуден көрінеді. Егер көмектесуші ақпарат жинап, бірақ оны қылмыстық құқық бұзушылықты орындаушыға бермесе, онда көмектесушінің өз еркімен бас тартуы орын алады. Көмектесуші орындаушыны қылмыстық ниетінен бас тартуға көндіруі немесе оған қылмыстық құқық бұзушылық жасауға физикалық тұрғыдан кедергі келтіруі тиіс.
ҚК-нің 26-бабының 3-бөлігінде: «Көмектесуші қылмыстық құқық бұзушылықты орындаушы аяқтағанға дейін оған алдын ала уәде етілген көмекті көрсетуден бас тартса немесе бұрын көрсетілген көмектің нәтижелерін жойса, қылмыстық жауаптылыққа жатпайды» деп көрсетілген.
ҚК-нің 26-бабының 4-бөлігіне сәйкес: «Егер осы баптың үшінші бөлігінде көрсетілген ұйымдастырушының немесе айдап салушының әрекеттері қылмыстық құқық бұзушылықтың алдын алуға алып келмесе, онда олар қабылдаған шаралар жазаны тағайындау кезінде соттың шешімі бойынша жеңілдететін мән-жайлар ретінде танылуы мүмкін».
Орындаушының қылмысты соңына дейін жеткізуден өз еркімен бас тартуы басқа қатысушылардың жауаптылығының шегіне әсер етеді. Осылайша, орындаушы қылмыс жасаудан өз еркімен бас тартқан жағдайда ол қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды, ал қалған қатысушылар орындаушы қылмысты қай сатыда тоқтатқанына байланысты, ол бас тартқан қылмысқа дайындалғаны немесе оған оқталғаны үшін жауаптылыққа тартылады.
Бұл жағдайда орындаушының еркі басқа қатысушылар үшін олардың еркіне байланысты емес сыртқы мән-жай болып табылады.
Өз еркімен бас тарту институтын қарастыруды қорытындылай келе, оның белгілеріне мыналар жататынын атап өткен жөн:
қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тікелей бағытталған дайындық әрекеттерін (әрекетсіздігін) немесе әрекетті (әрекетсіздікті) тоқтату. Өз еркімен бас тартудың бар екенін тану үшін адамның өзі жасауды көздеген әрекеттерді орындамау фактісінің өзі жеткілікті, яғни белгілі бір тәсілмен әрекет ету мүмкіндігі бола тұра, пассивті мінез-құлық танытуы;
қылмыстық құқық бұзушылыққа дайындалуды немесе қылмыстық құқық бұзушылыққа оқталуды тоқтатудың еріктілігі. Бұл дайындық жасаған немесе қылмыстық әрекетті жүзеге асыруға тікелей бағытталған әрекеттерді (әрекетсіздікті) орындауды бастаған адамның кейіннен өзінің еркі бойынша, ойлағанын жүзеге асыру мүмкін болмағандықтан емес, қылмысты аяқтаудан бас тартатынын білдіреді;
басталған қылмысты соңына дейін жеткізу мүмкіндігін сезіну. Егер кінәлі адам еңсерілмейтін сыртқы кедергілер салдарынан қылмыстық әрекетті аяқтаудан бас тартса немесе қылмыстық құқық бұзушылықты аяқтау мүмкін болмаса, не болмаса ол қылмыс жасау барысында ұсталып қалса, онда мұндай бас тарту өз еркімен емес, мәжбүрлі түрде жасалған болып табылады. Мұндай бас тарту қылмысқа дайындалғаны немесе қылмысқа оқталғаны үшін қылмыстық жауаптылықты жоққа шығармайды;
қылмыстық құқық бұзушылық жасаудан түпкілікті бас тарту, оны қылмыстық нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік беретін неғұрлым қолайлы жағдайлар туындағанға дейін уақытша тоқтату емес. Қылмыстық ниетті жүзеге асырудан сөзсіз және түпкілікті бас тартылған жағдайда ғана қылмысқа дайындалған немесе оған оқталған адамның қоғамдық қауіптілігі жойылады.
Өз еркімен бас тартудың аталған белгілері жиынтығында аяқталмаған қылмыстық құқық бұзушылық үшін қылмыстық жауаптылықты жоққа шығаратын мән-жай ретінде сипаттайды.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
