Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 25-бабына түсіндірме. Аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық
Егер адам жасаған іс-әрекетте осы Кодекстің Ерекше бөлігінде көзделген құқық бұзушылық құрамының барлық белгілері болса, қылмыстық құқық бұзушылық аяқталған деп танылады.
Нақты бір қоғамға қауіпті іс-әрекетте аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық белгілерінің бар-жоғын шешу кезінде, ең алдымен, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің Ерекше бөлігінде осы қылмыстық құқық бұзушылыққа берілген анықтаманы басшылыққа алу қажет. Қылмыс құрамдарын материалдық, формальдық және келте құрамдарға жіктеу қылмыстың аяқталу сәтін анықтау үшін шешуші маңызға ие.
Материалдық құрамдар деп заң аяқталған деп тану үшін қылмыстың объективтік жағына: іс-әрекетті (әрекетсіздікті), зиянды зардаптардың туындауын және адамның әрекеті (әрекетсіздігі) мен туындаған қоғамға қауіпті зардаптар арасындағы себепті байланысты енгізетін құрамдар аталады.
Материалдық құрамы бар қылмыстық құқық бұзушылықтарды аяқталған деп тану заңда көрсетілген зиянды зардаптардың туындау сәтімен байланыстырылады. Мәселен, адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы) биологиялық өлім басталған сәттен бастап аяқталған деп танылады. Ұрлық (ҚК-нің 188-бабы), алаяқтық (ҚК-нің 190-бабы) және тонау (ҚК-нің 191-бабы) мүлік алып қойылған және кінәлі адамда оны өз қалауы бойынша пайдалану немесе оған билік ету үшін нақты мүмкіндік пайда болған жағдайда аяқталған деп танылады.
ҚК Ерекше бөлігінің бабы диспозициясында көрсетілген қоғамға қауіпті зардаптар болмаған кезде материалдық құрамды қылмыстық құқық бұзушылықтардың кейбірі мүлдем қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайтынын ескеру қажет. Оларға көлік құралдарын басқаратын адамдардың жол жүрісі және көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуын жатқызуға болады. Аталған қағидаларды өздігінен бұзу әкімшілік жауаптылыққа әкеп соғады, ал тек адам денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтіру түріндегі зардаптардың болуы ғана қылмыстық жауаптылыққа негіз болады.
Формальдық құрамы бар деп аталатын қылмыстық құқық бұзушылықтарда (ҚК-нің 120-бабы «Зорлау», 192-бабы «Қарақшылық» және т.б.) іс-әрекет кінәлі адамның мінез-құлқы салдарынан кейіннен қандай зиянды зардаптар туындағанына қарамастан, заңда көрсетілген қоғамға қауіпті әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі. Мәселен, қарақшылық (ҚК-нің 192-бабы) бөтен мүлікті иелену мақсатында жәбірленушінің өміріне немесе денсаулығына қауіпті күш қолданумен не осындай күш қолданамын деп тікелей қорқытумен ұштасқан шабуыл жасалған сәттен бастап, кінәлі адамның мүлікті иеленгеніне немесе иеленбегеніне қарамастан, аяқталған қылмыс болып табылады.
Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасында қылмыстық жазаланатын қызметтің дамуының неғұрлым ерте сатыларына — қылмысқа оқталу немесе тіпті қылмысқа дайындалу сатысына ауыстырылатын қылмыстың аяқталу сәті көзделген құрамдар кездеседі. Қылмыстық құқық теориясында мұндай қылмыс құрамдары келте құрамдар деп аталған. Мұндай құрамдарға, мысалы, тыңшылық (ҚК-нің 176-бабы), бандитизм (ҚК-нің 268-бабы) жатады. Мәселен, бандитизм құрамы (ҚК-нің 268-бабы) заңда азаматтарға немесе ұйымдарға шабуыл жасау мақсатында тұрақты қарулы топты (банданы) құру, сондай-ақ осындай топты (банданы) басқару ретінде айқындалған. Осы анықтамаға сәйкес, бандитизм тұрақты қарулы топ (банда) құрылған сәттен бастап, яғни қылмыс жасауға дайындалу сәтінен бастап аяқталған қылмыс деп танылады, дегенмен қылмыс жасаған адам заңмен қорғалатын қоғамдық қатынастарға нақты зиян келтірмеген болуы мүмкін.
Осы құрамдардан басқа, қауіп құрамдары деп аталатын құрамдар да ажыратылады. Бұл қылмыс құрамдарының ерекшелігі қылмыстың аяқталу сәті қоғамға қауіпті зардаптардың туындауымен де, қол сұғушылықтың бастапқы әрекеттерімен де емес, қоғамға қауіпті зардаптардың туындауының нақты қаупі пайда болған сәтпен байланыстырылады. Мәселен, адамның иммун тапшылығы вирусын (АИТВ) жұқтыру басқа адамды жұқтыру қаупіне ұшыратқан сәттен бастап аяқталған қылмыс болып табылады. Сонымен бірге келте құрамдар мен қауіп құрамдары қылмыстың аяқталу сәті қоғамға қауіпті зардаптардың туындау сәтіне байланысты болмайтын формальдық құрамдардың түрлері болып табылатынын атап өткен жөн.
Заң аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық белгілерін белгілеу кезінде, әдетте, кінәлі адамды осы қылмыстық құқық бұзушылық үшін қылмыстық жауаптылыққа тартуға негіз болатын қоғамға қауіпті әрекеттер мен зиянды зардаптардың қажетті ең төменгі мөлшерін немесе тек қоғамға қауіпті әрекеттердің ең төменгі мөлшерін ғана көрсетеді. Алайда кінәлі адам осындай әрекеттерді жасағаннан кейін де қылмыстық жазаланатын қызметін жалғастырып, осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамында көрсетілмеген белгілі бір мақсаттарға қол жеткізуге ұмтылатын жағдайлар жиі кездеседі. Мысалы, кінәлі адам бөтен мүлікті иеленіп, осылайша ұрлық құрамын жүзеге асырғаннан кейін ұрланған мүлікті сатады. Мұндай қызмет, әдетте, іс-әрекетті саралауға әсер етпейді, алайда жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін.
Қылмыстық құқық бұзушылықты жалғастыру барысында жасалған іс-әрекеттердің құқықтық бағалауды елеулі түрде өзгертіп, неғұрлым ауыр басқа қылмыстың құрамын қалыптастыратын жағдайлары да болуы мүмкін. Мәселен, 14 жасқа толмаған адамға қатысты азғындық әрекеттер жасау (ҚК-нің 124-бабы) 14 жасқа толмаған адамды зорлауға (ҚК-нің 120-бабының 4-бөлігі) ұласуы мүмкін. Бұл жағдайда жасалған іс-әрекет неғұрлым ауыр қылмыс үшін жауаптылықты көздейтін бап бойынша сараланады.
Құқық қолдану практикасында созылмалы және жалғасатын қылмыстардың аяқталу сәтін анықтау кезінде қиындықтар туындайды.
Қылмыстық құқық ғылымы созылмалы қылмыстарға қандай да бір әрекеттен немесе әрекетсіздіктен басталып, одан кейін белгілі бір уақыт аралығында әрекетсіздік нысанында үздіксіз жүзеге асырылатын қылмыстарды жатқызады. Қылмыстың созылмалы болуы нақты қылмыс құрамының белгілері қамтитын іс-әрекеттің үздіксіз жүзеге асырылуымен сипатталуына байланысты. Ол қызмет орнын өз бетінше тастап кетуден (ҚК-нің 441-бабы), дезертирліктен (ҚК-нің 442-бабы) көрініс табуы мүмкін. Бұл қылмыстар қоғамға қауіпті мінез-құлықтың бастапқы актісі (әрекет немесе әрекетсіздік) нәтижесінде емес, заңда көзделген міндеттерді азды-көпті ұзақ уақыт бойы орындамауға байланысты кейінгі әрекетсіздіктің нәтижесінде созылмалы сипатқа ие болады. Созылмалы қылмыстар кінәлі адамның қылмысты тоқтатуға бағытталған әрекетінің нәтижесінде немесе қылмыс жасауға кедергі келтіретін оқиғалардың, мысалы, билік органдарының араласуының нәтижесінде аяқталған деп есептелуі тиіс. Қылмыстың аяқталу сәті оның түрінің ерекшелігіне байланысты екенін және созылмалы қылмыстардың барлық түрлері үшін бірдей болмайтынын атап өткен жөн.
Жалғасатын қылмыстар деп ортақ мақсатқа бағытталған және жиынтығында біртұтас қылмысты құрайтын бірнеше біртектес қылмыстық әрекеттерден тұратын қылмыстарды есептеу қажет. Жалғасатын қылмысқа, мысалы, егер бұл әрекеттер денсаулыққа ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеп соқпаса, ұрып-соғуды жүйелі түрде жасау немесе өзге де күш қолдану әрекеттері арқылы дене немесе психикалық азап келтіруден көрінетін азаптау (ҚК-нің 110-бабы) жатады.
Жалғасатын қылмыстың басталуы ретінде бір жалғасатын қылмысты құрайтын бірнеше біртектес әрекеттің алғашқысы жасалған сәтті есептеу қажет. Жалғасатын қылмыс соңғы қылмыстық әрекет жасалған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі. Жалғасатын қылмыстар ортақ мақсатпен және бірыңғай ниетпен сипатталады. Олар ұсталған немесе өз кінәсін мойындап келген сәттен бастап аяқталады.
Қатысып жасалған қылмыстардың аяқталған қылмысқа қатысты кейбір ерекшеліктері бар. Орындаушының әрекеттері қылмыстың объективтік жағы аяқталған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі. Ал басқа қатысушылардың (ұйымдастырушының, айдап салушының және көмектесушінің) әрекеттері қай сәттен бастап аяқталған болып есептеледі деген мәселеге қатысты екі жауап нұсқасы болуы мүмкін: 1) орындаушының мінез-құлқына қарамастан, қатысушының өз әрекеттерін орындау кезеңінен бастап (ұйымдастырушылық қызметтің, қылмысты басқару қызметінің, айдап салушылық қызметтің аяқталуы); 2) қылмыстың орындаушы тарапынан аяқталған сәтінен бастап.
Неғұрлым қолайлы нұсқа туралы дау қатысушылардың мінез-құлқының орындаушының әрекеттеріне қатаң тәуелділігі пайдасына шешіледі. Бұл дұрыс, өйткені барлық қатысушылар ортақ мақсатты көздейді, ортақ нәтижеге қол жеткізуге ұмтылады, алайда іс жүзінде қылмыстың заңда белгіленген аяқталу сәті мен қылмыскерлердің мақсаты сәйкес келмейді. Мысалы, қарақшылық кезінде субъектінің мақсаты шабуыл жасаудың өзі емес, бөтен мүлікті иелену болып табылады. Бұл ретте ҚК-нің 29-бабының 4-бөлігіндегі ережеге де назар аудармауға болмайды, онда орындаушы өзіне байланысты емес мән-жайлар бойынша қылмысты ақырына дейін жеткізбеген жағдайда, басқа қатысушылар қылмысқа дайындалуға немесе қылмысқа оқталуға қатысқаны үшін жауаптылықта болатыны айтылған. Қылмыс жасауға басқа адамдарды көндіре алмаған, өзіне байланысты емес мән-жайлар бойынша осындай нәтижеге қол жеткізе алмаған адам да қылмысқа дайындалғаны үшін қылмыстық жауаптылықта болады.
Соңғысы: жасалған қылмыс оны жасаудың барлық сатыларының болуымен міндетті түрде байланысты емес. Олар толық көлемде орын алуы мүмкін, қылмысқа дайындалу және оқталу, тек қылмысқа дайындалу немесе тек қылмысқа оқталу, сондай-ақ тек аяқталған қылмыс орын алуы мүмкін, алайда әрбір кейінгі саты алдыңғы сатыны қамтиды, бұл қылмысты саралауда көрініс табады. Іс-әрекетке құқықтық баға беру кезінде қылмыс аяқталған саты ғана көрсетіледі. Аяқталмаған қылмыстың қандай да бір сатысының бар екендігі туралы көрсету оны саралауға ҚК-нің 24-бабының 1 немесе 3-бөлігіне сілтеме енгізу арқылы жүзеге асырылады. Егер тек қылмысқа дайындалу орын алса, онда оны саралау ҚК-нің 24-бабының 1-бөлігіне сілтеме жасай отырып жүзеге асырылады. Егер қылмысқа дайындалу да, қылмысқа оқталу да орын алса немесе тек қылмысқа оқталу орын алса, онда іс-әрекетті саралау кезінде ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі көрсетіледі. Аяқталған қылмыс кезінде аяқталмаған қылмыстың қандай сатылары болғанына қарамастан, іс-әрекет ҚК-нің 24-бабына сілтеме жасалмай, тек аяқталған қылмыс ретінде сараланады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсіндірме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
