Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 22-бабына түсініктеме. Кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық

Егер қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде заң бойынша неғұрлым қатаң жазаға әкеп соғатын және адамның пиғылымен қамтылмаған ауыр зардаптар туындаса, мұндай зардаптар үшін қылмыстық жауаптылық адам олардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжаған, бірақ бұған жеткілікті негіздерсіз олардың алдын алуға өзімшілдікпен сенген немесе адам олардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжамағанымен, болжауға тиіс және болжай алатын болған жағдайларда ғана туындайды. Жалпы алғанда, мұндай қылмыстық құқық бұзушылық қасақана жасалған деп танылады.

«Қос (күрделі, аралас) кінә нысанымен жасалған қылмыс» ұғымы ғылыми айналымға салыстырмалы түрде бұрыннан енгізілген, алайда заңнамалық тұрғыдан ол тек 1997 жылғы ҚР ҚК-де бекітілді.

2014 жылғы қылмыстық заңнама түсіндіріліп отырған мәселе шеңберінде елеулі өзгерістерге ұшыраған жоқ. 2014 жылғы ҚР ҚК-де кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық бұрынғысынша ҚК-нің 22-бабымен реттеледі. Оған сәйкес: «Егер қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде заң бойынша неғұрлым қатаң жазаға әкеп соғатын және адамның пиғылымен қамтылмаған ауыр зардаптар туындаса, мұндай зардаптар үшін қылмыстық жауаптылық адам олардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжаған, бірақ бұған жеткілікті негіздерсіз олардың алдын алуға өзімшілдікпен сенген немесе адам олардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжамағанымен, болжауға тиіс және болжай алатын болған жағдайда ғана туындайды. Жалпы алғанда, мұндай қылмыстық құқық бұзушылық қасақана жасалған деп танылады».

Кінәнің қос нысаны мәселелерін реттейтін қылмыстық-құқықтық норманың редакциясындағы өзгерістер тек 2014 жылғы ҚР ҚК-не тұтастай енгізілген «қылмыс» ұғымының «қылмыстық құқық бұзушылық» ұғымымен алмастырылуына ғана қатысты болды.

Кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық мәселелерін реттейтін ережені заңнамалық тұрғыдан бекіту қажеттілігі қылмыстық заңнамада қалыптасқан кінәні екі нысанға — қасақаналық пен абайсыздыққа бөлу тәжірибе қажеттіліктерін жеткілікті дәрежеде қамтамасыз ете алмағандығымен байланысты.

Құқық қолдану тәжірибесінде адам қасақана әрекет жасай отырып, қоғамдық қауіпті зардаптарға әкеп соғатын, ал оларға деген психикалық қатынасы абайсыздық нысанында көрініс табатын жағдайлар барған сайын жиі кездеседі. Мұндай әрекеттердің субъективтік жағы қасақаналықтың да, абайсыздықтың да белгілерін қамтиды.

Жекелеген құрамдардың заңнамалық құрылымының өзіндік ерекшелігінде кінәнің қос нысанымен жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықтардың өмір сүруіне нақты негіз қаланған. Бұл ерекшелік заң шығарушының екі дербес қылмыстық құқық бұзушылықты заң жүзінде біріктіруінен көрінеді, олардың біреуі қасақана болып табылады, ал екіншісінің субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады, оның үстіне екі құқық бұзушылық та жеке-жеке дербес өмір сүре алады. Бір-бірімен ұштасқан кезде бұл құрамдар сапалық тұрғыдан өзгеше қылмыстық құқық бұзушылықты құрайды.

ҚР ҚК-де көзделген кінәнің қос нысанымен жасалатын барлық қылмыстық құқық бұзушылықтардың жалпы саны — 65. Оның ішінде:

1-тарауда — 13 қылмыстық құқық бұзушылық;

2-тарауда — 3 қылмыстық құқық бұзушылық;

3-тарауда — 5 қылмыстық құқық бұзушылық;

4-тарауда — 1 қылмыстық құқық бұзушылық;

5-тарауда кінәнің қос нысанымен жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықтар жоқ;

6-тарауда — 5 қылмыстық құқық бұзушылық;

7-тарауда — 1 қылмыстық құқық бұзушылық;

ҚК-нің 8 және 9-тарауларында кінәнің қос нысанымен жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықтар жоқ;

10-тарауда — 8 қылмыстық құқық бұзушылық; 11-тарауда — 4 қылмыстық құқық бұзушылық;

12-тарауда — 7 қылмыстық құқық бұзушылық;

13-тарауда кінәнің қос нысанымен жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықтар жоқ;

14-тарауда — 14 қылмыстық құқық бұзушылық;

15, 16 және 17-тарауларда кінәнің қос нысанымен жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықтар жоқ;

18-тарауда — 4 қылмыстық құқық бұзушылық.

Кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтарға мысал ретінде жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына әкеп соққан денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіруді (ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігі); қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіріп, жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына әкеп соғуды (ҚК-нің 112-бабының 2-бөлігі); адамның ағзалары мен тіндерін алуға мәжбүрлеу немесе оларды заңсыз алып қою нәтижесінде жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соғуды (ҚК-нің 116-бабының 3-бөлігі); көмек көрсетусіз қалдырылған адамның денсаулығына ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруге абайсызда әкеп соққан қауіпті жағдайда қалдыруды (ҚК-нің 119-бабының 2-бөлігі); жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына әкеп соққан зорлауды (ҚК-нің 120-бабы 3-2-бөлігінің 2) тармағы) және адамның қасақана жасаған әрекеттері оның еркінен тыс одан әрі дамып, неғұрлым ауыр зардаптарға әкеп соғатын процестерді туындататын қылмыстық құқық бұзушылықтардың өзге де құрамдарын келтіруге болады.

«Қос кінә нысаны» деп аталатын қылмыстық құқық бұзушылықтар олардың құрамына кіретін қасақана және абайсызда жасалған қылмыстық әрекеттердің қоғамдық қауіптілігінен туындайтын жиынтық қоғамдық қауіптілікке ие. Кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтардың қоғамдық қауіптілігі оларды құрайтын құрылымдардың оқшау алынғандағы қоғамдық қауіптілігінен жоғары. Бұған көз жеткізу үшін, мысалы, ҚК-нің «Жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуына әкеп соққан денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру» деп аталатын 106-бабының 3-бөлігінің санкциясын осы баптың 1-бөлігінің және ҚР ҚК-нің «Абайсызда қазаға ұшырату» деп аталатын 104-бабының 1-бөлігінің санкцияларымен салыстыру жеткілікті.

Осылайша, кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтардың құрамдарында адамның қылмыстық құқық бұзушылықтың негізгі құрамына және туынды зардаптарға қатысты психикалық қатынасы, олардың туындауы іс-әрекет жасалған сәттің өзінде қалыптасқан әлеуетті мүмкіндіктің іске асырылуы болып табылады, біртұтас психикалық процестің элементтері мен бөліктерін құрайды. Олардың әрқайсысы қылмыстың объективтік жағының тек бір элементіне қатысты психикалық қатынасты білдіреді.

Кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтарға тікелей де, жанама да сипаттағы, әртүрлі деңгейлерде — объективтік және субъективтік деңгейлерде, сондай-ақ олардың арасында көрініс табатын байланыстардың тұтас кешені тән. Негізгі құрам мен туынды зардап арасындағы себепті байланыс осы байланыстардың объективтік деңгейдегі ең айқын көрсеткіштерінің бірі бола алады.

Осыған байланысты түсіндіріліп отырған бап шеңберінде кінәнің қос нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтарда кінәлінің негізгі құрамның белгілерін қамтитын әрекеттерді орындауы мен қосымша туынды зардаптардың туындауы арасында қатаң себептік тәуелділіктің болатынын атап өткен жөн. Зардаптар адамға олардың негізгі құрамның нәтижесінде туындағаны анықталған жағдайда ғана кінә ретінде тағылуы мүмкін. Екінші қылмыстық әрекеттің, дәлірек айтқанда, ауыр нәтиженің негізгі қылмыстық құқық бұзушылық құрамының қосымша (туынды) зардабы болып табылатыны екі дербес қылмыстық құқық бұзушылықты бір құрамға біріктірудің негізі болып табылады. Басқаша айтқанда, «құрамдас қылмыстағы» «әрекетті» білдіретін алғашқы қоғамдық қауіпті іс-әрекет заңда құрамдас қылмыстық құқық бұзушылықтың ауырлататын мән-жайы ретінде көзделген қосымша нәтиженің (салдардың) себебі болып табылады. Мысалы, денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру жағдайында жәбірленушінің қайтыс болуы (ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігі) ҚК-нің 106-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты жасаудың салдары болып табылады. Мұндай жағдайларда қосымша зардап негізгі қылмыстық әрекетті жасаумен себептік тұрғыдан байланысты болады, ал негізгі қылмыстық мақсатқа жетуге бағытталған әрекеттің өзін жасаумен ғана байланысты болмайды.

Мәселен, бөтеннің мүлкін қасақана жою процесінде адам жәбірленушінің өлімінің туындауына жол берсе немесе оны қаласа, кінәлінің әрекеттері ҚК-нің «Ерекше қатыгездікпен жасалған адам өлтіру» деп аталатын 99-бабы 2-бөлігінің 5) тармағында және ҚК-нің «Бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру» деп аталатын 202-бабының тиісті бөлігінде көзделген қылмыстардың жиынтығын құрайды. Ал егер адам, мысалы, өзімен араздық қатынаста болған көршісінің үйін өртеген кезде (үйді қиратуды ғана көздеп, сол арқылы жәбірленушіге тек мүліктік залал келтіруді қалаған жағдайда) үйде болған адамдардың бірінің қайтыс болу мүмкіндігін алдын ала болжамаса (бұған кінәлінің өрт қою алдында үйде ешкімнің болмауы үшін барлық қажетті шараларды қабылдағаны дәлел болуға тиіс), оның әрекеттері тек «Адамның абайсызда өлуіне әкеп соққан бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру» деп аталатын ҚК-нің 202-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралануға тиіс. Іс жүзінде бұл жерде тиісінше ҚК-нің «Абайсызда қазаға ұшырату» деп аталатын 104-бабы және ҚК-нің «Бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру» деп аталатын 202-бабының 1-бөлігі бойынша жауаптылық көзделген екі дербес қылмыс құрамы орын алған. Егер қолданыстағы қылмыстық заңнамада ҚК-нің 202-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы сияқты «Адамның абайсызда өлуіне әкеп соққан бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру» нормасы болмаған жағдайда, жасалған әрекет дәл осылайша қылмыстар жиынтығы бойынша сараланар еді. Алайда мұндай шешімді дәл деп тануға болмайды, өйткені бұл жағдайда ол адамның қаза болуы мен оның мүлкін (үйін) жою арасында орын алған өзара байланысты көрсетпес еді. Қарастырылып отырған жағдайды сәл өзгертіп, жәбірленушінің үйі аман қалғанымен, оның жиналып қалған газдан улану салдарынан қайтыс болғанын болжасақ, онда (ҚР ҚК-нің 202-бабының 1-бөлігіндегі құрам материалдық болғандықтан) кінәлінің мінез-құлқы мүлдем өзгеше құқықтық баға алуға тиіс, атап айтқанда, ҚК-нің 104-бабы мен 202-бабының 1-бөлігінің жиынтығы бойынша, ҚК-нің 24-бабына сілтеме жасай отырып саралануға тиіс. Негізгі құрамның қылмыстық зардабы деңгейіндегі себептілік тізбегі бұл жерде үзіледі. Жәбірленушінің өлімі енді кінәлінің құрылысты қиратып, өзінің пиғылын соңына дейін жеткізуінің салдары болып табылмайды, тек оны жүзеге асыру жөніндегі бастапқы әрекеттердің нәтижесі болып табылады. Улану — үйді жою арқылы жанама түрде туындамаған, субъектінің дербес және тікелей әрекеттерінен туындаған нәтиже.

Субъективтік деңгейде қасақаналық пен абайсыздықты ішкі саналы және бейсаналы қызметтің өзара байланысты сәттері ретінде қарастыру толық негізді. Мәселен, жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіріп, оның абайсызда қайтыс болуына әкеп соққан адамның әрекеттері ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігі бойынша тек субъективтік деңгейде денсаулыққа ауыр зиян келтіруге қатысты қасақаналық пен туынды зардапқа (өмірден айыруға) қатысты абайсыздық ұштасқан жағдайда ғана сараланады. Егер кінәлі объективті тұрғыдан ұқсас әрекеттерді жасай отырып, денсаулыққа ауыр зиян келтіруге абайсызда қараған болса, онда бұл жағдайда тиісті шарттар болған кезде құқық қолданушылар тұтастай алғанда ҚК-нің «Абайсызда қазаға ұшырату» деп аталатын 104-бабында көзделген абайсызда жасалған қылмыстық құқық бұзушылықты анықтауға тиіс.

Дәл осы әрекеттерге қылмыстық-құқықтық баға жәбірленушінің өліміне қатысты кінәнің қасақана нысаны анықталған жағдайда адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы) ретінде де берілуі мүмкін. Мұны кінәнің қос нысанын көздейтін кез келген басқа әрекетке де жатқызуға болады.

Жоғарыда сипатталған нормалардың мазмұны бойынша қос кінәнің ерекшелігі ретінде адамның әрекеттің тікелей зардаптарына қасақана (тікелей немесе жанама пиғылмен), ал жасалған әрекеттің неғұрлым алыс зардаптарына қатысты психикалық қатынасының заң шығарушы тарапынан абайсыз кінә ретінде бағаланатынын тануға болады. Кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықты дұрыс саралау және осы қылмыстық құқық бұзушылықтардың қауіптілік дәрежесін дұрыс бағалау үшін қылмыстық құқық теориясында оларды материалдық және формальдық құрамдарға топтастырып, осы қылмыстық құқық бұзушылық түрлерінің зардаптарының ерекшелігі мен сипаты бойынша олардың аражігін ажырату мәселелерін анықтау қабылданған.

Материалдық құрамдарда ҚК бабының диспозициясында нақты айқындалған зардаптар белгіленеді. Оларды талдау қылмыстық құқық бұзушылықтың тікелей зардаптары кінәнің екі нысанымен де — тікелей немесе жанама пиғылмен сипатталатынына көз жеткізеді. Ал неғұрлым алыс зардаптарға қатысты субъектінің қылмыстық менмендік немесе қылмыстық немқұрайлылық түрінде көрініс табатын абайсыз қатынасы орын алады.

Неғұрлым алыс зардаптар тікелей зардаптармен салыстырғанда ауырлау деп бағаланады. Бұл негізгі құрамы материалдық болып табылатын, ал саралаушы белгі ретінде негізгі құрамның міндетті белгісі болып табылатын зардаптан неғұрлым ауыр зардап көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың сараланған түрлері туралы болып отыр. Мысалы, ҚК-нің 106-бабының құрылымы бойынша тікелей зардап — адамның денсаулығына ауыр зиян келтіру (ҚК-нің 106-бабының 1-бөлігі), ал неғұрлым алыс зардап — жәбірленушінің қайтыс болуы (ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігі). Саралаушы зардап, әдетте, негізгі қылмыс құрамының қол сұғатын тікелей объектісіне емес, басқа объектіге зиян келтіруден тұрады. Мәселен, денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтірудің (ҚК-нің 106-бабының 1-бөлігі) объектісі — адамның денсаулығы, бірақ егер ол жәбірленушіні абайсызда өлтірумен ұштасса (ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігі), онда объект өмір болып табылады. Бұл және бұрын мен атап өткен осындай құрылымдағы басқа да қылмыстар міндетті зардапты қасақана келтірумен және заң шығарушы саралаушы белгі ретінде айқындаған неғұрлым ауыр зардапқа абайсызда қараумен сипатталады, тиісінше, ол үшін неғұрлым қатаң жауаптылық белгіленген.

Формальдық құрамдардағы кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтардың өзіндік ерекшелігі мен айрықша белгілері бар. Формальдық құрамдарда зардаптарға қарамастан қылмыстық болып табылатын әрекетке немесе әрекетсіздікке және саралаушы зардапқа қатысты психикалық қатынастың әртектілігі орын алады. Бұл ретте саралаушы зардап, әдетте, осы қылмыстық құқық бұзушылықтың негізгі құрамын қалыптастыратын нормамен қылмыстық-құқықтық қорғауға алынған объектіге емес, қосымша объектіге зиян келтіруден тұрады. Бұған негізгі құрамы формальдық болып табылатын, ал сараланған құрамы белгілі бір ауыр зардаптарды қамтитын қылмыстық құқық бұзушылықтардың сараланған түрлері жатады. Мұндай заңнамалық құрылымға ҚК-нің 325, 326-баптары және басқалары мысал бола алады. Мәселен, ҚК-нің «Микробиологиялық немесе басқа да биологиялық агенттермен немесе токсиндермен жұмыс істеу кезінде экологиялық талаптарды бұзу» деп аталатын 326-бабында 1-бөлігінің диспозициясында сипатталған қылмыстық құқық бұзушылықтың негізгі құрамы қауіп төндіру құрамы ретінде заңнамалық тұрғыдан құрылған және мынадай редакцияда берілген: «Микробиологиялық немесе басқа да биологиялық агенттерді немесе токсиндерді жинап қою, жою немесе көму кезінде экологиялық талаптарды бұзу не оларды қайта өңдеу, сақтау немесе көму үшін Қазақстан Республикасына заңсыз әкелу, егер бұл әрекет қоршаған ортаға елеулі залал келтіруге әкеп соқса немесе әкеп соғуы мүмкін болса не адамның денсаулығына зиян келтірсе...». Осы норманың мазмұны бойынша экологиялық талаптарды бұза отырып жасалған әрекет аталған бұзушылықтар салдарынан туындауы мүмкін зардаптарға қатысты қасақана кінәмен сипатталуы мүмкін, ал психикалық қатынас абайсыздық белгілері бойынша бағаланады. ҚК-нің 326-бабының 2 және 3-бөліктерінде осы бапта көзделген қылмыс құрамдарының саралаушы белгілері белгіленген. ҚК-нің 326-бабының 2-бөлігі бойынша заң шығарушы саралаушы белгілер қатарына экологиялық талаптарды бұзудың зиянды зардаптарына жататын қоршаған ортаға ірі залал келтіру немесе оның келтірілу қаупін туғызу, сондай-ақ баптың 1-бөлігінде көрсетілген әрекетті төтенше экологиялық жағдай аймағында жасау сияқты белгілерді жатқызады. ҚК-нің 326-бабының 3-бөлігінде ҚК-нің 326-бабының 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген әрекеттерді жасау нәтижесінде қоршаған ортаға аса ірі залал келтіру, адамның өліміне не адамдардың жаппай сырқаттануына әкеп соққаны үшін жауаптылық белгіленеді. Яғни кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстардың сараланған құрамы бұл жағдайда ауыр зардаптардың туындауына байланысты әрекеттің жоғары қоғамдық қауіптілігін ескере отырып, материалдық құрамның белгілері бойынша құрастырылады.

Осылайша, ҚК Ерекше бөлімінің баптарының құрылымдық ерекшеліктері бойынша кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтарды екі топқа бөлуге болады:

- кінәнің қос нысанымен жасалған, негізгі құрамы баптың диспозициясында материалдық құрам ретінде тұжырымдалған, ал саралаушы белгілері неғұрлым алыс ауыр зардаптар болып табылатын қылмыстық құқық бұзушылықтар;

- негізгі құрамы баптың диспозициясында формальдық құрам ретінде тұжырымдалған, ал сараланған құрамы баптың диспозициясында көрсетілген ауыр зардаптардың міндетті түрде туындауымен сипатталатын қылмыстық құқық бұзушылықтар.

Бұл ретте сот-тергеу органдары кінәлі адамның қатынасын зерттеу барысында мотивацияның бүкіл процесін, қылмыскердің мақсат қоюына дейін мұқият тексеру қажет екенін ескеруге тиіс: мотивация мен мақсатты нұсқаманың бағытын айқындаған сана, қылмыскердің мақсаттарында көрініс тапқан сезімдер, оның өз мақсаттарын жүзеге асыру жөніндегі жоспарлары және, ақырында, қылмыскердің еркі.

Жалпы алғанда, қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтар қасақана жасалған деп есептелуге тиіс.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстандық заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Хабарламалар