Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 218-бабына түсініктеме. Қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыру (жылыстату)

1. Қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатын мүлікті конверсиялау немесе аудару түріндегі мәмілелерді жасау арқылы қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңды айналымға тарту не осындай мүлікті иелену және пайдалану, егер адамның мұндай мүліктің қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатынын білсе, оның шынайы сипатын, көзін, орналасқан жерін, оған билік ету тәсілін, орын ауыстыруын, мүлікке құқықтарын немесе оның тиесілігін жасыру немесе бүркемелеу, сондай-ақ қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыруға делдалдық жасау —

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, мүлкі тәркілене отырып.

2. Дәл сол іс-әрекеттер:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

2) бірнеше рет;

3) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған кезде, —

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, мүлкі тәркілене отырып.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер:

1) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам, не лауазымды адам, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам өзінің қызмет бабын пайдаланумен ұштасқан жағдайда;

2) қылмыстық топ жасаған кезде;

3) ірі мөлшерде жасалған кезде, —

мүлкі тәркілене отырып, үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, ал 1) тармақта көзделген жағдайларда белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып жазаланады.

Ескерту. Қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) мүлікті заңдастыруға дайындалып жатқандығы немесе жасалғандығы туралы өз еркімен мәлімдеген адам, егер оның әрекеттерінде осы баптың екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген қылмыс құрамдары немесе өзге де қылмыс құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Қылмыстық кірістерді жылыстатудың қоғамдық қауіптілігі оның экономикалық қылмыстардың аса қауіпті түрлерінің бірі болып табылатындығымен және негізгі (предикаттық) пайдакүнемдік қылмыстарды анықтау мен қудалауды қиындататындығымен айқындалады.

Қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыруға (жылыстатуға) қарсы күрес мәселелері Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық құқықтық актілермен реттеледі: 1988 жылғы 20 желтоқсанда Вена қаласында (Австрия) қабылданған Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі құралдары мен психотроптық заттардың заңсыз айналымына қарсы күрес туралы конвенциясы; 2000 жылғы қарашада Палермо қаласында (Италия) қабылданған Біріккен Ұлттар Ұйымының Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы конвенциясы; 2003 жылғы 31 қазанда Мерида қаласында (Мексика) қабылданған Біріккен Ұлттар Ұйымының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясы; 1990 жылғы 8 қарашада Страсбург қаласында (Франция) қабылданған Қылмыстық әрекеттен түскен кірістерді жылыстату, анықтау, алып қою және тәркілеу туралы конвенция және әлемдік қоғамдастықтың басқа да құжаттары.

Қазақстан Республикасы 2012 жылғы 25 қазанда 2011 жылғы 19 желтоқсанда жасалған Кеден одағының кедендік шекарасы арқылы қолма-қол ақша қаражатын және (немесе) ақша құралдарын өткізу кезінде қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы шартты ратификациялады.

Көлеңкелі капиталдың қалыптасуы қылмыстық топтардың ұйымдасқан қызметі барысында — есірткі, қару-жарақ саудасы, заңсыз ойын бизнесі, порнобизнес және есірткі бизнесі, жымқыру, контрабанда, алаяқтық және басқа да қауіпті қылмыстар нәтижесінде жүзеге асатыны жалпыға мәлім. Мұндай заңдастырылған көлеңкелі капитал меншік сатып алуға, заңды да, жалған да заңды тұлғалар құруға бағытталады.

Қылмыстық жолмен табылған кірістерді заңдастыруға қарсы күрестегі халықаралық ынтымақтастықтың жандануына 1999 жылдың соңында қабылданған БҰҰ-ның Терроризмді қаржыландыруға қарсы күрес туралы конвенциясы, сондай-ақ Үлкен ондық тобының Базель мәлімдемесі ықпал етті. Бұл ретте FATF қабылдаған «Қырық ұсыным» атты құжат та ерекше рөл атқарды.

Ұлттық деңгейде 2009 жылғы 28 тамызда Қазақстан Республикасының Президенті «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы» және «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңдарға және басқа да құқықтық актілерге қол қойды.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі ақша қаражатымен немесе өзге мүлікпен жасалатын қаржылық операцияларға немесе басқа мәмілелерге байланысты мемлекеттің экономикалық мүдделері болып табылады.

Қылмыстың нысанасы қылмыстық жолмен алынған ақша және өзге мүлік болуы мүмкін.

Азаматтық кодекстің 115 және 127-баптарына сәйкес ақша қаражатына ұлттық (теңге) немесе шетел валютасындағы қолма-қол және қолма-қол ақшасыз ақшалар жатады.

Өзге мүлік — бұл бағалы қағаздар, асыл тастар мен бағалы металдар, басқа да жылжымалы, сондай-ақ жылжымайтын мүлік. Оларға ғимараттар, құрылыстар, құрылысжайлар, автокөлік құралдары, шикізат, материалдар, тауарлар, жер учаскелері және т.б. жатады.

1990 жылғы 8 қарашадағы Қылмыстық әрекеттен түскен кірістерді жылыстату, анықтау, алып қою және тәркілеу туралы конвенцияның 1-бабына сәйкес «мүлік» термині кез келген түрдегі материалдық немесе материалдық емес мүлікті, сондай-ақ осындай мүлікке немесе оның үлесіне құқықты куәландыратын заңдық құжаттарды немесе қағаздарды қамтиды.

Қазақстан Республикасының 2009 жылғы 28 тамыздағы «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы» Заңына сәйкес қылмыстық жолмен алынған кірістер — бұл қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде алынған ақша және (немесе) өзге мүлік (1-баптың 10) тармақшасы).

Еуропа Кеңесінің 1991 жылғы 9 қыркүйектегі пайда табу мақсатында жыныстық қатынасты пайдалануға, порнографияға, жезөкшелікке, адамдарды және кәмелетке толмағандарды сатуға тыйым салуға қатысты ұсынымында да балалар мен кәмелетке толмағандарды жыныстық қанауға байланысты қылмыстардан түскен кірістерді алып қою және тәркілеу мүмкіндігін қамтамасыз ету көзделген.

Қарастырылып отырған қылмыстың объективтік жағы мынадай әрекеттермен сипатталады:

қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңды айналымға тарту;

қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатын мүлікті конверсиялау немесе аудару түріндегі мәмілелер жасау;

осындай мүлікті иелену және пайдалану;

егер адамның мұндай мүліктің қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатынын білсе, оның шынайы сипатын, көзін, орналасқан жерін, оған билік ету тәсілін, орын ауыстыруын, мүлікке құқықтарын немесе оның тиесілігін жасыру немесе бүркемелеу;

қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыруға делдалдық жасау.

Аталған әрекеттер қылмыстық жолмен алынған ақша қаражатын немесе өзге мүлікті заңдастыру (жылыстату) деп аталады.

Қазақстан Республикасының «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 11) тармақшасына сәйкес заңдастыру — бұл қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңды айналымға тарту, қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатын мүлікті конверсиялау немесе аудару түріндегі мәмілелер жасау арқылы не осындай мүлікті иелену және пайдалану, егер адамның мұндай мүліктің қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатынын білсе, оның шынайы сипатын, көзін, орналасқан жерін, оған билік ету тәсілін, орын ауыстыруын, мүлікке құқықтарын немесе оның тиесілігін жасыру немесе бүркемелеу, сондай-ақ қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыруға делдалдық жасау.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша соттардың заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 19-тармағында Қылмыстық кодекстің 218-бабына қатысты қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыру (жылыстату) деп қылмыстық құқық бұзушылық жасау арқылы алынған ақшаны немесе өзге мүлікті кез келген иелікке алу әрекетін емес, тек қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатын мүлікті конверсиялау немесе аудару түріндегі мәмілелер жасау арқылы оларды заңды айналымға тартуды не осындай мүлікті иелену мен пайдалануды, егер адамға мұндай мүліктің қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатыны белгілі болса, оның шынайы сипатын, көзін, орналасқан жерін, оған билік ету тәсілін, орын ауыстыруын, мүлікке құқықтарын немесе оның тиесілігін жасыруды немесе бүркемелеуді, сондай-ақ қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыруға делдалдық жасауды түсіну қажеттігі көрсетілген.

Бұл ретте соттар Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі «Жымқыру туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағында қамтылған түсіндірмелерді де басшылыққа алуы қажет. Онда кінәлі адамның ұрланған мүлікке өз қалауы бойынша билік етуі (сатуы немесе басқа адамдарға өтеусіз беруі, бүлдіруі, бөлшектеуі, жоюы және т.б.) дербес қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрамайтыны және қосымша саралауды талап етпейтіні көрсетілген.

Қылмыстық жолмен алынған ақша қаражаты мен өзге мүлікті заңдастыруға қатысатын адамдарды жауаптылыққа тарту үшін олардың өздерінің қатысуымен жасалатын қаржылық операцияның немесе мәміленің, сондай-ақ кәсіпкерлік немесе өзге де экономикалық қызметтің қылмыстық жолмен алынған ақша қаражатымен немесе басқа мүлікпен жүзеге асырылып жатқанын ұғынуы және мұндай әрекеттерді жасауды қалауы қажет.

Қылмыстық құқық бұзушылықтар жасау нәтижесінде алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңды айналымға тарту мәміленің кез келген түрін жасау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін (мүлікті сату, қылмыстық құқық бұзушылықтар жасау арқылы алынған ақшаға жылжымалы немесе жылжымайтын мүлік сатып алу, қылмыстық жолмен алынған мүлікті басқа мүлікке айырбастау және т.б.). Азаматтық кодекстің 147-бабына сәйкес мәмілелер деп азаматтар мен заңды тұлғалардың азаматтық құқықтар мен міндеттерді белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған әрекеттері танылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтар жасау нәтижесінде алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңды айналымға тарту әртүрлі қаржылық операцияларды жасау арқылы да мүмкін болады. Олар да мәмілелер болып табылады. Мысалы:

ақша қаражатын шотқа есепке жатқызу, оларды әртүрлі банктердегі салымдарға бөлу, басқа валютаға айырбастау, бағалы қағаздар сатып алу;

жеке немесе заңды тұлғалардың ақша қаражатын шетелге аударуы немесе оларды банктердегі салымдарға орналастырып, кейіннен сол жерден қайтаруы және т.б.

Әдетте, қылмыстық жолмен алынған ақша қаражаты немесе өзге мүлік банктер және банктік шоттарды ашуға және жүргізуге байланысты банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар арқылы қаржылық операцияларға тартылады. Кейіннен бұл ақша қаражаты әртүрлі төлемдерді жүзеге асыру үшін пайдаланылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатын мүлікті конверсиялау немесе аудару түріндегі мәмілелер жасау деп қылмыстық жолмен алынған мүліктің заңсыз шығу тегін жасыруға немесе негізгі құқық бұзушылықты жасауға қатысы бар кез келген адамға өз әрекеттерінің құқықтық салдарынан жалтаруға көмектесуге бағытталған әрекеттер танылады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2020 жылғы 24 қаңтардағы нормативтік қаулысының 20-тармағына сәйкес Қылмыстық кодекстің 218-бабына қатысты конверсия түріндегі мәміле деп қылмыстық жолмен алынған ақшаны немесе өзге мүлікті заңдастыруға бағытталған, азаматтық құқықтар мен міндеттерді белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға, сондай-ақ азаматтық құқықтар мен міндеттердің туындауы немесе ауысуы туралы жалған көрініс жасауға бағытталған мәмілелер түсініледі.

Бұл ретте қаржылық операциялар мен мәмілелер кінәлі адамға алдын ала белгілі болған жағдайда заңдастырылатын ақшаның немесе өзге мүліктің қылмыстық құқық бұзушылықпен байланысын бүркемелейді, мүліктің қылмыстық жолмен алынған фактісін жасыруға және оның ашық айналымын қамтамасыз етуге бағытталады. Мұндай мүлікті иелену және пайдалану деп осы мүлікті өз мүддесі үшін формальды түрде де, нақты түрде де иелену және пайдалану түсініледі.

Егер адамның мұндай мүліктің қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатынын білсе, оның шынайы сипатын, көзін, орналасқан жерін, оған билік ету тәсілін, орын ауыстыруын, мүлікке құқықтарын немесе оның тиесілігін жасыру немесе бүркемелеу дегеніміз — мүліктің немесе оған деген құқықтардың нақты табиғатын, шығу тегін, орналасқан жерін, орналастырылуын немесе қозғалысын, егер адамның бұл мүліктің қылмыстық жолмен алынған кіріс екенін білсе, жасыру немесе бүркемелеу болып табылады.

Қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыруға делдалдық жасау деп қарастырылып отырған бапта айқындалған әрекеттерге қатысу немесе оны жасауға оқталу, сондай-ақ осындай қылмысты жасауға байланысты көмек көрсету, жәрдемдесу немесе консультация беру танылуы мүмкін.

Іс жүзінде қылмыстық жолмен алынған ақша қаражатын немесе өзге мүлікті заңдастыру үшін негізгі мақсаты осындай қаражатты анықтау мүмкіндігін болдырмау болып табылатын, бірқатар мәмілелер мен операциялардан тұратын күрделі схемалар пайдаланылады.

Түсіндіріліп отырған бап бойынша қылмыс құрамы кінәлі адамның қылмыстық жолмен алынған ақша қаражатымен немесе мүлікпен бір ғана қаржылық операцияны немесе бір ғана мәмілені жүзеге асырған жағдайларда да орын алады.

Егер адам бір қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесінде алынған ақша қаражатына немесе мүлікке қатысты бірнеше мәміле жасау арқылы заңдастыруды (жылыстатуды) жүзеге асырса, онда мұндай әрекеттер Қылмыстық кодекстің 218-бабы бойынша саралануға тиіс.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Мәмілелер жасау түріндегі қылмысты кінәлі адамның азаматтық құқықтар мен міндеттердің туындауына, өзгеруіне немесе тоқтатылуына әкеп соғатын әрекеттерді жасаған сәтінен бастап аяқталған деп есептеу қажет. Мәміленің жасалған деп танылу сәті азаматтық заңнамамен айқындалады (мысалы, заңнамалық актілерге сәйкес міндетті мемлекеттік немесе өзге тіркеуге жататын мәмілелер, егер заңнамалық актілерде өзгеше көзделмесе, тіркелген сәттен бастап жасалған болып есептеледі (Азаматтық кодекстің 155-бабының 1-тармағы)). Бұл ретте заңның мәні бойынша Қылмыстық кодекстің түсіндіріліп отырған бабы бойынша жауаптылық, егер орын ауыстырудың мақсаты қылмыстық құқық бұзушылықтар жасау арқылы алынған мүлікті жылыстату болса, мәмілені жүзеге асыру процесіндегі осындай қаражатты кез келген орын ауыстыру кезінде де туындайды.

Қаржылық операциялар жасау түріндегі әрекет тиісті операциялардың кем дегенде біреуі жүзеге асырылған болып есептелген сәттен бастап аяқталған болып танылады (мысалы, ақша қаражатын банктік шотқа есепке жатқызу).

Егер мәміле немесе қаржылық операция осы адамға байланысты емес мән-жайлар бойынша жүзеге аспаса, онда оның әрекеттері қылмысқа оқталу ретінде сараланады (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі).

Қылмыстың субъектісі — қылмыстық құқық бұзушылықтар нәтижесінде ақша қаражаты немесе өзге мүлік алынған сол құқық бұзушылықты жасауға қатыспаған (сыбайлас қатысудың кез келген түрінде) және он алты жасқа толған жеке тұлға. Мұндай тұлғаларға кредиттік ұйымдардың қызметкерлері, бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары жатуы мүмкін.

Қарастырылып отырған қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналық түрінде жасалады. Кінәлі адам қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңды айналымға тарту, қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатын мүлікті конверсиялау немесе аудару түріндегі мәмілелер жасау арқылы не осындай мүлікті иелену және пайдалану, егер адамның мұндай мүліктің қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен кірістер болып табылатынын білсе, оның шынайы сипатын, көзін, орналасқан жерін, оған билік ету тәсілін, орын ауыстыруын, мүлікке құқықтарын немесе оның тиесілігін жасыру немесе бүркемелеу, сондай-ақ қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыруға делдалдық жасау жөніндегі әрекеттерді жүзеге асырып жатқанын ұғынады және мұндай әрекеттерді жасауды қалайды.

Қылмыстың субъективтік жағының міндетті белгісі — қылмыстық жолмен алынған ақша қаражатымен немесе өзге мүлікпен қаржылық операциялар мен басқа да мәмілелер жасаудың, аталған ақша қаражатын немесе өзге мүлікті иеленуге, пайдалануға және оған билік етуге заңды сипат беру түріндегі арнайы мақсаттың болуы.

ҚК-нің 218-бабының 2-бөлігінде қылмыстық кірістерді заңдастырғаны үшін мынадай жағдайларда жауаптылық көзделген: 1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен; 2) бірнеше рет; 3) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған кезде.

ҚК-нің 218-бабының 3-бөлігінде осы баптың 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттерді мынадай жағдайларда жасағаны үшін күшейтілген жауаптылық белгіленген: 1) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам, не оған теңестірілген адам, не лауазымды адам, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам өзінің қызмет бабын пайдаланумен ұштасқан жағдайда; 2) қылмыстық топ жасаған кезде; 3) ірі мөлшерде жасалған кезде.

Осы саралаушы және аса саралаушы белгілердің сипаттамасын ҚК-нің 214–217-баптарына берілген түсініктемеден қараңыз.

Ірі мөлшерде жасалған заңдастыру деп қылмыстық жолмен алынған және жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен асатын сомадағы ақша және (немесе) өзге мүлік түсініледі (ҚК-нің 3-бабының 38) тармағы).

ҚК-нің 218-бабына ескертпеге сәйкес қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) мүлікті заңдастыруға дайындалып жатқандығы немесе жасалғандығы туралы өз еркімен мәлімдеген адам, егер оның әрекеттерінде ҚК-нің 218-бабының 4 немесе 3-бөліктерінде көзделген қылмыс құрамы немесе өзге де қылмыс құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

ҚК-нің 218-бабының 1, 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 218-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыс болып табылады.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Келісім меморандумы Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер