Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 19-бабына түсініктеме. Кінә
Адам қылмыстық жауаптылыққа тек өзіне қатысты кінәсі анықталған қоғамға қауіпті іс-әрекеттері (әрекет немесе әрекетсіздік) және туындаған қоғамға қауіпті зардаптары үшін ғана тартылады.
Объективті айып тағуға, яғни кінәсіз зиян келтіргені үшін қылмыстық жауаптылыққа жол берілмейді.
Қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп тек қасақана немесе абайсызда әрекет жасаған адам ғана танылады.
Абайсызда жасалған іс-әрекет Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлігінің тиісті бабында бұл арнайы көзделген жағдайда ғана қылмыстық құқық бұзушылық деп танылады.
Кінә болған жағдайда ғана жауаптылық белгілеу қағидаты қылмыстық құқықтың аса маңызды қағидаттарының бірі болып табылады. Оның маңыздылығы Қазақстан Республикасында сот төрелігін жүзеге асыру негізделетін 10 негізгі ереженің ішінде ҚР Конституциясы 77-бабы 3-тармағының 1), 6) және 8) тармақшаларында кінәсіздік өлшемшарттарының тікелей белгіленуімен расталады:
«...1) адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлілігі заңды күшіне енген сот үкімімен танылғанға дейін ол кінәсіз деп есептеледі;...
- айыпталушы өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес;...
- адамның кінәлілігіне қатысты кез келген күмән айыпталушының пайдасына түсіндіріледі...».
Кінәлі жауаптылық қағидаты ҚК-нің 19-бабында нақты тұжырымдалған. ҚК-нің 19-бабының 1-бөлігіне сәйкес, адам қылмыстық жауаптылыққа тек өзіне қатысты кінәсі анықталған қоғамға қауіпті іс-әрекеттері (әрекет немесе әрекетсіздік) және туындаған қоғамға қауіпті зардаптары үшін ғана тартылады. Кінәні анықтамай, адамның әрекеттерінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамының бар-жоғы туралы мәселені, демек, қылмыстық жауаптылықтың негізінің бар-жоғын дұрыс шешу мүмкін емес; қылмыстық құқық бұзушылықты дұрыс саралау мүмкін емес; ақырында, онсыз қылмыстық жауаптылықты даралау және әділ әрі орынды жаза тағайындау мүмкін болмайды.
Қылмыстық құқыққа объективті айып тағу, яғни жеке адамға, қоғамға немесе мемлекетке зиян келтіргені үшін ғана кінәсіз жауаптылық жүктеу жат. ҚК-нің 19-бабының 2-бөлігінде объективті айып тағуға, яғни кінәсіз зиян келтіргені үшін қылмыстық жауаптылыққа жол берілмейтіні атап көрсетілген. Бұл зардаптар қаншалықты ауыр болғанына қарамастан, егер олардың туындауында адамның кінәсі болмаса, олар оған тағылмайтынын білдіреді.
Осылайша, кінә қылмыстық-құқықтық ұғым ретінде адамның өзі жасаған қоғамға қауіпті іс-әрекетке және оның қоғамға қауіпті зардаптарына психикалық қатынасын білдіреді және қасақаналық немесе абайсыздық нысанында көрініс табады. Оның құрамдас элементтері – сана мен ерік. Заңда көзделген саналы және ерікті элементтердің әртүрлі үйлесімдері кінәнің әртүрлі түрлерін қалыптастырады. Сондықтан интеллект пен ерік – жиынтығы кінәнің мазмұнын құрайтын элементтер. Заң әдебиетінде кінә заңи ұғым болғандықтан, заң шығарушы қасақаналық пен абайсыздықты анықтау үшін қолданатын терминдерге психологиядағы мағынаны телуге тырысып, оны шамадан тыс психологияландырудың қажеті жоқ екені негізді түрде атап көрсетіледі. Психологтар заң шығарушы мен құқық қолдану практикасына қажетті заңи белгілерді теориялық тұрғыдан сипаттау үшін психологиялық терминологияны артық қолданудың орынсыз екенін орынды атап өтеді.
Сонымен бірге кінәні шамадан тыс «заңдастырудан», оның психологиялық мазмұнын «жоққа шығаруға» ұмтылудан да өте сақ болу қажет.
Кінә мазмұнының мәні, яғни психикалық қатынасы кінәнің мазмұнын құрайтын заңдық маңызы бар нақты мән-жайлардың жиынтығы нақты қылмыс құрамының құрылымымен айқындалады.
Кінәнің интеллектуалдық элементінің мазмұны қылмыстық құқық бұзушылықты заңнамалық тұрғыдан сипаттау тәсіліне байланысты болады. Оған объектінің сипатын, жасалған әрекеттің немесе әрекетсіздіктің нақты мазмұны мен әлеуметтік мәнін ұғыну кіреді. Қылмыс жасау кезінде адамның санасы әртүрлі мән-жайларды қамтиды деп айтуға болады. Алайда қылмыстық құқықтағы кінәнің элементі ретіндегі сана пәні болып осы қылмыс түрінің заңдық сипаттамасын айқындайтын, яғни қылмыс құрамының белгілеріне жататын объективті факторлар ғана табылады. Мысалы, ұрлық кезінде мұндай объективті факторларға, біріншіден, ұрланатын мүліктің кінәлі адам үшін бөтен болуы, екіншіден, ұрлықтың жасырын тәсілмен жасалуы, үшіншіден, меншік иесіне келтірілетін мүліктік залал жатады.
Егер заң шығарушы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілерінің қатарына орын, уақыт, тәсіл, жағдай және т.б. сипаттайтын қандай да бір қосымша белгіні енгізсе, онда қоғамға қауіпті іс-әрекеттің осы қосымша белгілерін ұғыну да кінәнің интеллектуалдық элементінің мазмұнына кіреді.
Субъектінің еріктік қатынасының пәні іс жүзінде интеллектуалдық қатынастың пәнін құрайтын нақты мән-жайлардың дәл сол шеңбері болып табылады, яғни іс-әрекеттің заңдық мәнін айқындайтын және жиынтығында осы қылмыстың құрамын құрайтын мән-жайлар.
ҚК-нің 19-бабының 3-бөлігінде қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп тек қасақана немесе абайсызда әрекет жасаған адам ғана танылатыны көзделген. Кінә нысандарының заңнамалық тұрғыдан айқындалуы субъективті айып тағу қағидатының іске асырылуына кепілдік береді, өйткені, біріншіден, адамның жасаған әрекетіне ішкі (психикалық) қатынасын қатаң түрде ресімделген шектермен: қасақаналықпен және абайсыздықпен шектейді. Екіншіден, ол қылмыстық мінез-құлықты қылмыстық емес мінез-құлықтан ажырататын субъективті шекара болып табылады. Бұл, ең алдымен, тек қасақана жасалған кезде ғана жазаланатын әрекеттерді абайсызда жасауға қатысты (мысалы, қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде қол сұғушыны өмірінен айыру (ҚК-нің 102-бабы), қылмыстық қол сұғушылық жасаған адамды ұстау үшін қажетті шаралар шегінен шығу кезінде өмірінен айыру (ҚК-нің 103-бабы) аталған қылмыс құрамдарын тек кінәнің қасақаналық нысаны болған жағдайда ғана құрайды). Үшіншіден, егер заң шығарушы бірдей қоғамға қауіпті іс-әрекетті әртүрлі кінә нысандарымен жасағаны үшін әртүрлі жаза көздесе, кінә нысаны қылмысты саралауды айқындайды. ҚК-нің Ерекше бөлігінен туындайтындай, кейбір қылмыстар үшін жауаптылық заңда іс-әрекеттің қандай кінә нысанымен жасалғанына байланысты сараланады. Мәселен, адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы), денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру (ҚК-нің 106-бабы), бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру (ҚК-нің 202-бабы) үшін неғұрлым қатаң жауаптылық көзделген, ал дәл осы әрекеттер абайсызда жасалған жағдайда (ҚК-нің 104-бабы, 114-бабының 3-бөлігі, 201-бап) анағұрлым жеңіл жаза тағайындалады. ҚК-нің Ерекше бөлімінің бабында белгілі бір қылмыстық құқық бұзушылықтың кінә нысаны көрсетілмеген кезде, мұндай жағдайда кінә нысанын, қасақаналықтың мазмұны мен оның бағыттылығын анықтау қоғамға қауіпті іс-әрекеттің сипатына, оны жасау тәсіліне және іс-әрекеттің бірқатар субъективті белгілеріне (себепке, мақсатқа, көрінеу білуге) негізделуі тиіс. Мысалы, ҚК-нің 413-бабында «Қылмыстық жауаптылықтан көрінеу заңсыз босату»; 414-бабында «Көрінеу заңсыз ұстап алу, күзетпен ұстауға алу немесе күзетпен ұстауда ұстау»; 419-бабында «Көрінеу жалған сөз жеткізу» туралы айтылған, алайда бұл баптарда кінә нысаны көрсетілмеген. Дегенмен, осы баптарда «көрінеу» деген нұсқаудың болуы аталған қылмыстардың тек қасақана жасалуы мүмкін екеніне негіз береді. Төртіншіден, қылмыстық құқықтың мынадай институттары: 1) қылмысқа дайындалу, 2) қылмысқа оқталу, 3) қылмысқа сыбайлас қатысу, 4) қылмыстардың қайталануы тек кінәнің қасақаналық нысанымен байланысты. Бесіншіден, кінә нысаны қылмыстарды санаттарға бөлген кезде (11-бапқа сәйкес ауыр және аса ауыр қылмыстар қатарына тек қасақана жасалған қылмыстар жатады), сондай-ақ жаза тағайындау, қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босату мәселелерін шешу кезінде ескеріледі.
Сот-тергеу органдарының практикалық қызметінде жасалған қылмыстық құқық бұзушылық құрамының субъективтік жағының белгілерін анықтау белгілі бір қиындықтар туғызады. ҚР Жоғарғы Сотының «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында (2-тармақтың 2-абзацында) жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамға қауіптілік дәрежесін айқындау кезінде соттар оның ҚК-нің 11-бабында көзделген ауырлығын және ол жасалған мән-жайлардың жиынтығын (жасалу тәсілін, кінә нысанын, себептері мен мақсаттарын, іс-әрекеттің аяқталу сатысын, туындаған зардаптардың қоғамға қауіптілік дәрежесін және т.б.) ескеруі тиіс екені айтылған. Осыған байланысты заң шығарушы ҚК-нің 19-бабының 4-бөлігінде мынадай қағидатты ережені көздеген: абайсызда жасалған іс-әрекет ҚК-нің Ерекше бөлігінің тиісті бабында бұл арнайы көзделген жағдайда ғана қылмыстық құқық бұзушылық деп танылады.
Осы мәселені қарастыруды қорытындылай келе, мыналарды атап өткім келеді: біріншіден, көптеген мемлекеттер өздерінің қылмыстық заңнамаларында кінә ұғымын мүлдем қолданбайды және қасақаналық пен абайсыздық ұғымдарымен шектеледі (мысалы, Германия, Дания, Испания, Польша, Швейцария және т.б.).
Екіншіден, абайсызда жасалған іс-әрекет ҚК-нің Ерекше бөлігінің тиісті бабында бұл арнайы көзделген жағдайда ғана қылмыстық құқық бұзушылық деп танылатынын білдіретін ҚК-нің 19-бабының 4-бөлігіне сәйкес, мұндай қылмыстық құқық бұзушылықтар теориялық тұрғыдан қасақана да, абайсызда да жасалуы мүмкін. Алайда ҚК-нің Ерекше бөлігінің бабының диспозициясында абайсыздыққа нұсқаудың болмауы қылмыстық құқық бұзушылықтың кез келген кінә нысанымен жасалуы мүмкін екенінің дәлелі болып табылмайды. Мұндай жағдайларда заңның мағынасын анықтау үшін оны түсіндіруге және арнайы білімді пайдалануға жүгіну қажет.
Үшіншіден, қылмыстардың жекелеген түрлерінде кінә нысанын анықтаудың күрделілігіне байланысты соттар көбінесе бұл мәселені шешуден жалтарады және нақты жағдайда қылмыстық құқық бұзушылықтың қасақана немесе абайсызда жасалғаны туралы мәселені қараусыз қалдырады. Мұның нәтижесінде кінә нысанын ескермей жаза тағайындау жағдайлары едәуір кең таралған, бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеу режимінің түрін анықтауда шешілмейтін қиындықтар туындайды, сондай-ақ бірқатар басқа да практикалық мәселелер шешімін таппай қалады.
Төртіншіден, ҚК-нің 19-бабының 4-бөлігі іс жүзінде қасақаналық және абайсыздық нысандарындағы кінә үшін бірдей жазалануға негізделген диспозициялардың болуын заңдастырады деуге болады, бұл абайсызда жасалған қылмыстар үшін шектелген жауаптылық қағидатына сәйкес келмейді.
Жоғарыда баяндалғандарды ескере отырып, ҚК-нің 19-бабының 4-бөлігінің ҚК-нің Ерекше бөлігінің нормаларында толыққанды іске асырылуына міндетті түрде мониторинг жүргізу қажет.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы – Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
