Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 188-бабына түсініктеме. Ұрлық

1. Ұрлық, яғни бөтеннің мүлкін жасырын жымқыру – бір мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, мүлкі тәркіленіп немесе тәркіленбей.

2. Мынадай түрде жасалған ұрлық:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

2) 2019 жылғы 21 қаңтардағы № 217-VI ҚР Заңымен алып тасталды;

3) 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI ҚР Заңымен алып тасталды;

4) ақпараттық жүйеге заңсыз қол жеткізу не телекоммуникация желілері арқылы берілетін ақпаратты өзгерту жолымен жасалған ұрлық –

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, мүлкі тәркіленеді.

3. Мынадай түрде жасалған ұрлық:

1) ірі мөлшерде;

2) бірнеше рет;

3) тұрғын үйге, қызметтік немесе өндірістік үй-жайға, қоймаға не көлік құралына заңсыз кіру арқылы жасалған ұрлық –

екі жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, мүлкі тәркіленеді.

4. Мынадай түрде жасалған ұрлық:

1) қылмыстық топ жасаған;

2) мұнай-газ құбырынан жасалған;

3) аса ірі мөлшерде жасалған ұрлық –

мүлкі тәркіленіп, бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ұрлықтың қоғамдық қауіптілігі оның мемлекетте белгіленген материалдық игіліктерді бөлу тәртібіне байланысты, меншік нысандарына қарамастан, меншікке қатысты қоғамдық қатынастарды бұзуынан көрінеді. Ұрлық жасалу нәтижесінде, бір жағынан, меншік иесі немесе мүліктің өзге де иеленушісі өзінің меншігіндегі немесе иелігіндегі мүліктен айырылады және сол арқылы оған мүліктік залал келтіріледі, екінші жағынан, адам бөтеннің мүлкін жасырын иемдене отырып, мемлекетте белгіленген материалдық игіліктерді бөлу тәртібін заңсыз, яғни айналып өтіп және оған қайшы түрде, осы мүліктің құнына тең мөлшерде байиды.

Ұрлықтың объектісі – меншік.

Ұрлықтың нысанасы ретінде объективті түрде белгілі бір құндылығы бар материалдық дүниенің заттары түріндегі бөтен мүлік (бұйымдар, заттар, тауарлар және т.б.) танылады. Оларды өндіруге, өсіруге, жасауға немесе шығаруға адамның еңбегі жұмсалғандықтан, олардың құны ақшалай өлшеммен бағалануы мүмкін.

Талданып отырған әрекеттің объективтік жағы іс-әрекеттер жасаудан көрінеді. Ұрлықты жымқырудың басқа нысандарынан ажырататын негізгі және айрықша белгісі – жымқырудың жасырын тәсілі.

Жымқыру ұғымы мен оның белгілері ҚК-нің «Ұсақ-түйек жымқыру» деп аталатын 187-бабына берілген түсініктемеде егжей-тегжейлі қарастырылған.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Жымқыру туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағында ұрлық бөтеннің мүлкін жасырын жымқыру деп көрсетілген. Жымқырудың жасырын болған-болмағаны туралы мәселені шешу кезінде соттар кінәлінің жағдайды өзі қалай қабылдағанына сүйенуге тиіс. Егер кінәлі айналасындағыларға байқатпай әрекет етіп жатырмын деп есептесе, меншік иесі немесе өзге адам оның әрекеттерін бақылап тұрса да, жымқыру ұрлық ретінде саралануға тиіс. Сондай-ақ жоғарыда аталған адамдардың біреуі мүлікті иелену оқиғасының өзін көргенімен, оның қылмыстық сипатын түсінбеген жағдайларда да жымқыру ұрлық ретінде саралануға тиіс.

Алайда сот және тергеу практикасында бұл мән-жай әрдайым ескеріле бермейді, соның салдарынан кейде қылмыстық құқық бұзушылық дұрыс сараланбайды.

Ш. кафеде К.-мен танысып, онымен бірге спирттік ішімдіктер ішкен. Содан кейін олар кафеден шығып, К.-ның қатты мас болғанын пайдаланып, Ш. үйдің аркасының астында оның саусағынан алтын жүзікті шешіп алып, өз саусағына киген де, қашып кетуге әрекеттенген, алайда полиция қызметкерлері оны ұстаған. Бірінші сатыдағы сот оны ашық жымқырғаны (тонау) үшін кінәлі деп таныған. Апелляциялық саты Ш.-ның әрекеттері дұрыс сараланбаған деген қорытындыға келген. Жымқыру сәтінде К. қатты мас болған және болған оқиғаның мән-жайларын есіне түсірмеген. Ал Ш. жәбірленуші өз мүлкінің ұрланғанын сезбейді деп есептеген. Оның әрекеттерін кездейсоқ өтіп бара жатқан үш куәгер байқап қалған. Ш.-ның өзінің қылмыстық әрекеттерін бөгде адамдар байқап тұрғанын сезе отырып, жүзікті иеленуге шешім қабылдағанын растайтын қандай да бір деректер қылмыстық істе болмаған. Осындай мән-жайларда Ш.-ның әрекеттері ұрлық ретінде саралануға тиіс.

Х.-ның әрекеттеріне де қылмыстық-құқықтық тұрғыдан қате баға берілген. Мәселен, Ақтау қалалық сотының үкімімен, Маңғыстау облыстық соты апелляциялық сатысының қаулысымен енгізілген өзгерістерді ескере отырып, Х. тонау жасағаны үшін сотталған. Сотталған Х.-ның шағымы бойынша істі қараған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының алқасы сот осы эпизод бойынша заттарды ұрлаудың нақты мән-жайларын дұрыс анықтағанымен, оларға қате заңдық баға беріп, Х.-ның әрекеттерін жоғарыда аталған тармақтар бойынша бөтеннің мүлкін ашық жымқыру ретінде дұрыс сараламаған деген қорытындыға келген.

Х.-ның кінәлілігі, оның бөтен адамдар болмаған кезде пәтерден алған алтын бұйымдар (сақина, сырға) мен басқару пульттері пәтер иелері күтпеген жерден келген кезде қашып бара жатқанда қалталарында болғаны туралы айғақтарынан басқа, сотталған А.-ның осындай айғақтарымен; жәбірленуші В.-ның пәтерді қарап шыққаннан кейін алтын бұйымдар мен 50 мың теңге ақшаның жоғалғанын анықтағаны туралы айғақтарымен; М. және М. куәлардың Х. мен А.-ның оларды итеріп жіберіп, ештеңе ұрламастан қашып кеткені туралы айғақтарымен; оқиға болған жерді қарау, ұрланған заттарды алу және тану хаттамаларымен, сондай-ақ сот отырысында зерттелген басқа да дәлелдемелермен расталған. Іс бойынша бөтеннің мүлкін жымқырудың ашық сипатын куәландыратын басқа дәлелдемелер алынбаған. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі алқасы Ақтау қалалық сотының үкімін және Маңғыстау облыстық сотының қылмыстық істер жөніндегі алқасының Х.-ға қатысты қаулысын өзгертіп, оның әрекеттерін тонаудан ұрлыққа қайта саралаған.

Егер жымқыру кінәлі адам туыстық, достық немесе өзге де жеке сипаттағы қарым-қатынастарда болатын адамдардың қатысуымен жасалса және осыған байланысты ол олардың өзі туралы хабарламайтынына әрі оның әрекеттерінің жолын кеспейтініне сенсе, мұндай әрекет те ұрлық ретінде саралануға тиіс. Егер жоғарыда аталған адамдар бөтеннің мүлкін жымқыруға бағытталған әрекеттердің жолын кессе, кінәлі адам ұрлық жасауға оқталғаны үшін жауаптылыққа тартылуға тиіс.

Жымқырудың жасырын сипатын анықтау кезінде негізгі назарды кінәлінің пиғылына, яғни оның жымқыруды субъективті түрде қабылдауына аудару қажет деп санаймыз. Ұрлықтың бар екенін тану үшін кінәлі адам жымқыруды жасырын жасауға ұмтылуы және оның пиғылына бөтен мүлікті иеленудің дәл жасырын сипаты кіруі қажет. Кінәлі адам, оның пікірінше, мүлікті құқыққа қайшы иелену фактісін түсінетін бөгде адамдардың араласуын болдырмайтын жағдайды ескере отырып әрекет еткен кезде де, жымқыру жасырын сипатынан айырылмайды.

Бөгде адамдар деп қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жерде болған адамдардың барлығы емес, қылмыскер өзіне көмектеседі деп қана емес, жымқыруға ең болмағанда енжар түрде көз жұма қарайды деп те күте алмайтын адамдар танылады. Осы мағынада жымқырушының сыбайластарын бөгде адамдар қатарына жатқызуға болмайды (әйтпесе кез келген топтық жымқыру ашық жымқыру болып саналар еді), сондай-ақ онымен туыстық, достық және өзге де жақын немесе сенімді қарым-қатынаста болатын, кем дегенде, мүлікті алып қоюға қарсы әрекет жасамайды, ал кең мағынада алғанда, кейіннен оның әшкереленуіне ықпал етеді деп есептеуге нақты негіз беретін адамдар да бөгде адамдарға жатпайды.

Егер кінәлінің пікірінше, бөгде емес болып саналатын осы адамдар оның күткеніне қарамастан, ұрлыққа кедергі жасауға әрекеттенсе, бірақ ол олардың араласуын елемей, қылмыстық әрекеттерін тоқтатпаса, жасалған жымқыру объективті жағынан да, субъективті жағынан да ашық жымқыруға, яғни тонауға айналады.

Қарастырылып отырған мәселе бойынша үшінші тұлғалар қатарына бірнеше рет сотталған адамдарды, маскүнемдерді, таныстар мен туыстарды олардың бұрынғы және қазіргі мінез-құлқы (қарым-қатынастары) ұрыларға олардан қауіптенбеуге және осындай адамдардың көз алдында жасалған жымқыруды жасырын деп есептеуге негіз береді деген сылтаумен жатқызбауға болмайды. Сондықтан кінәлі адамға өзінің әрекеттерінің сипаты алдын ала белгілі бола тұра, жоғарыда аталған адамдардың көз алдында жымқыру жасауы тонау болып табылады.

Сондай-ақ, мысалы, жәбірленушінің қалтасынан әмиянды алу кезінде біреудің оның құқыққа қайшы әрекеттерін байқап, бірақ оған бейжай қараған жағдайдағы мүлікті алып қою да жасырын жымқыру деп танылуға тиіс. Жасырын жымқыруды саралау үшін мүлікті алып қою тек заттың меншік иесіне ғана емес, оны күзететін адамдарға, сондай-ақ үшінші тұлғаларға да байқалмай жасалуы қажет. Олардың барлығы ұрлық жасалған сәтте не болмайды, не қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жерде бола тұра, кінәлінің жасап жатқан әрекеттерінің қылмыстық сипатын түсінбейді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы Л.-ның пәтеріне өзінің танысы М.-мен бірге спирттік ішімдіктер ішуге келіп, сол жерде түнеп қалған З.-ның әрекеттерін бөтеннің мүлкін ашық емес, жасырын жымқыру деп таныған. З. М.-ға Л.-ның анасына тиесілі магнитофонды ұрлауды ұсынған. М. бас тартқаннан кейін ол оның көзінше және жалғыз өзі осы ұрлықты жасаған. Бұл ретте ол М.-ның өзіне жақын адам екенін түсініп, оның тарапынан әрекеттеріне кедергі болмайтынына және ұрлықтың құпиясы сақталатынына сенімді болған.

Осылайша, жымқыру мынадай жағдайларда жасырын болып табылады:

ешкім болмаған кезде;

жәбірленушінің немесе бөгде адамдардың қатысуымен, бірақ оларға байқатпай жасалған кезде;

аталған адамдардың қатысуымен, олар мүліктің алынуын бақылап тұрғанымен, жасалып жатқан әрекеттердің сипаты мен болып жатқан оқиғаның мәнін түсінбеген кезде;

қылмыскердің әрекеттерін бақылап, олардың сипатын түсінетін және дұрыс бағалайтын, бірақ өздерінің қатысуын білдірмейтін, соның арқасында қылмыскер өзінің әрекеттерін жасырын жасап жатырмын деген сенімде қалатын адамдардың қатысуымен;

қылмыскердің әрекеттерін бақылап, олардың сипатын түсінетін және дұрыс бағалайтын, сондай-ақ өздерінің қатысуын жасырмайтын, бірақ қылмыскер үшін оның әрекеттерінің ашықтығы туралы айтуға мүмкіндік беретін мағынада бөгде болып табылмайтын адамдардың қатысуымен жасалған кезде.

Мәселен, Қарағанды қаласы Қазыбек би ауданының соты кінәлі С.-ның әрекеттерінен тікелей қасақаналық пен әрекеттің жасырын сипатын көрсететін белгінің бар екенін дұрыс анықтаған. Іс мынадай мән-жайларда жасалған: С. А.-ның пәтерін жөндеу жұмыстарын орындап жүріп, соңғысының жоқтығын пайдаланып, оның пәтерінен жалпы сомасы 10 мың теңге болатын кафель тақтайшаларының 4 жәшігін жасырын ұрлаған.

Жымқыру сондай-ақ жасына, ақыл-ойының дамуына немесе объективті не субъективті сипаттағы өзге де себептерге (мысалы, қатты мас болуына) байланысты ұрлаушының әрекеттерінің құқыққа қайшы сипатын түсінуге және олардың жасалуына қарсы әрекет етуге қабілетсіз адамдардың қатысуымен жасалған жағдайда да жасырын болып есептеледі. Егер жымқыру куәгерлердің қатысуымен жасалса, оны жасырын деп тану үшін бұл адамдардың кінәлінің жасап жатқан әрекеттерінің қылмыстық сипатын түсінбегені анықталуға тиіс. Мысалы, кінәлі адам өзін заттың меншік иесінің атынан әрекет ететін адам ретінде көрсетеді. Қараусыз тұрған автокөлікке отырып, оны айдап кететін кінәлінің сенімді әрекеттері қатысып отырған адамдарда ұрлаушының әрекеттерінің заңдылығы туралы әсер қалыптастыруы мүмкін.

Осы белгі бойынша өзін телекоммуникация торабының қызметкерлері ретінде таныстырып, көше тұрғындарының көз алдында бағандардан телефон кабелінің 40 метрін кесіп алып кеткен кінәлілердің әрекеттері жасырын алып қою деп танылады.

Меншік иесінің өз мүлкін алып қоюға келісім беруі, егер бұл келісім мүлікке билік ету құқығы бар адамнан шыққан болса ғана, ұрлық құрамын жоққа шығарады. Осыдан, егер мүлікті алып қоюға келісімді оған билік етуге құқығы жоқ адам берген болса, мұндай «рұқсатпен» мүлікті алып қойған адамның әрекеттері бөтеннің мүлкін ұрлау ретінде қарастырылуға тиіс деген қорытынды шығады. Мысалы, жатақханада басқа адамдармен бірге тұратын азаматтың бөлмесінен сол бөлмеде тұратын адамдар болмаған кезде көршісінің «рұқсатымен» мүлікті алып қою бөтеннің мүлкін ұрлаудан басқа ештеңе емес. Бұған кәмелетке толмаған немесе психикалық ауруы бар адамдардан мүлікті алып қоюға «рұқсат» алынған жағдайлар да жатады.

Ұрлық кезіндегі қылмыстық әрекет кінәлінің, әдетте, мүлікті меншік иесінің немесе басқа адамның иелігінен тікелей өзі алып қоюынан көрінеді. Бөтен мүлікті алып қою үшін кінәлі адам қылмыстық заңның күші қолданылмайтын басқа адамдардың әрекеттерін пайдалана алады (мысалы, ҚК-нің 28-бабының 2-бөлігіне сәйкес, қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған немесе есі дұрыс емес адамдардың көмегімен). Бұл ретте қылмыстық жауаптылық мұндай алып қоюды тікелей жасаған адамға емес, ұрлық жасауға оны көндірген адамға, көндіру тәсіліне (алдау, қорқыту, бопсалау және т.б.) қарамастан, жүктеледі. Мұндай жағдайларда бұл адам осы қылмыстың орындаушысы болып табылады және ол үшін ҚК-нің «Ұрлық» деп аталатын 188-бабы бойынша, ал негіздер болған кезде кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартқаны үшін ҚК-нің 132-бабы бойынша да жауаптылыққа тартылады.

Ұрлықты ашық жасалатын тонаудан ажырату қажет. Ұрлық ретінде басталып, меншік иесінің немесе өзге адамдардың қатысуымен жалғасқан кінәлінің әрекеттері тонау ретінде саралануға тиіс. Егер мұндай жағдайларда мүлікті иелену немесе оны алып қойғаннан кейін бірден ұстап қалу мақсатында күш қолданылса, әрекет қолданылған күштің сипатына қарай қарақшылық немесе тонау ретінде саралануға тиіс.

Егер әшкереленген қылмыскер өзі бастаған жасырын жымқыруды біреудің байқап қойғанын түсініп, ұсталмау үшін ұрланған затты тастап, қашуға әрекеттенсе, оның әрекеттері ұрлық жасауға оқталу ретінде саралануға тиіс (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 188-бабы). Егер кінәлі адам ұсталудан жалтару мақсатында оны ұстап алуға әрекеттенген адамдарға күш қолданса, оның әрекеттері ұрлық жасауға оқталу және жеке адамға қарсы баптар немесе басқару тәртібіне қарсы қылмыстық құқық бұзушылық ретінде (қылмыскерді кімнің ұстап жатқанына байланысты), сондай-ақ жәбірленушінің денсаулығына келтірілген зиянның ауырлығына қарай саралануға тиіс.

Мәселен, И. ұрлық жасауға оқталғаны және Н.-ны оның қызметтік қызметін жүзеге асыруына байланысты әрі басқа қылмысты жасыру мақсатында өлтіргені үшін кінәлі деп танылған. И. алкогольдік масаң күйде «Айлин» дүкенінен спирттік ішімдіктерді ұрлау мақсатында дүкен орналасқан «Горводоканал» АҚ аумағына бет алған. Жолда ол металл алты қырлы шыбықты тауып алған. Кіреберіс есіктің жанындағы электр қалқанынан электр сымдарын суырып, дүкендегі ғана емес, «Горводоканал» АҚ әкімшілік ғимаратындағы да электр қуатын өшірген, содан кейін металл шыбықпен дүкен есігінің құлпын бұзуға әрекеттенген.

Осы кезде әкімшілік ғимараттан жарықтың не себепті өшкенін анықтау үшін күзетші Н. шыққан. Ол дүкеннің есігіне жақындап, оны қолшаммен жарықтандырған. И.-ді көріп, одан мұнда не істеп жүргенін сұраған. Бұған жауап ретінде И. оны металл шыбықпен басынан және иығынан ұрған. Н. кеңсеге қарай қаша жөнелген. И. оны қуып жетіп, басынан шыбықпен бірнеше рет ұрған, соның салдарынан жәбірленуші оқиға орнында қайтыс болған.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі алқасы үкімді өзгеріссіз қалдырған. Алдын ала тергеу органдары мен сот И.-дің бөтеннің мүлкін жасырын ұрлауға оқталғанын, яғни бұл қылмыстық құқық бұзушылықты өзіне байланысты емес себептер бойынша аяқтай алмағанын (күзетші байқап қойғандықтан, материалдық залал келтірмегенін) жеткілікті толық анықтаған. Мұндай мән-жайларда сотталған адамның әрекеттерін саралауды өзгертуге негіздер болмаған.

Алып қоюдың жасырын болуы ұрлықты бөтеннің мүлкін ашық алып қоюмен сипатталатын тонаудан (ҚК-нің 191-бабы) ажыратады.

Жымқыру тәсілі – жасырын немесе ашық болуы – жымқыру аяқталған сәттегі жағдай бойынша анықталады. Белгілі бір тәсілді анықтау кезінде жойылмайтын күмәндер кінәлінің пайдасына түсіндіріледі, яғни мұндай жағдайларда жымқыру жасырын деп танылады. Бұл шешім Қазақстан Республикасы Конституциясының 77-бабы 3-тармағының 8) тармақшасына негізделген, оған сәйкес адамның кінәлі екендігі жөніндегі кез келген күмән айыпталушының пайдасына қарастырылады. Ұрлық тонауға қарағанда қауіптілігі төмен қылмыс болып табылады, сондықтан әрекет ұрлық ретінде сараланады.

Мүлік алынып қойылып, кінәлі адамның оны өз қалауы бойынша пайдалануға немесе оған билік етуге нақты мүмкіндігі туған жағдайда ұрлық аяқталған қылмыс деп танылады.

Субъективтік жағынан ұрлық тікелей қасақаналықпен және пайдакүнемдік мақсатпен жасалады, яғни кінәлі адам өз әрекеттерінің қоғамға қауіпті сипатын түсінеді, қоғамға қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды. Бұл ретте ол бөтеннің мүлкін ешқандай құқығы болмаса да, жасырын әрі заңсыз алып қойып, сол арқылы меншік иесіне заңсыз пайда табу мақсатында өзі немесе үшінші тұлғалар үшін материалдық залал келтіретінін түсінеді.

Ұрлық кезіндегі пайдакүнемдік мақсат, жымқырудың кез келген өзге нысанындағы сияқты, адамның заңнамада белгіленген материалдық игіліктерді бөлу тәртібін бұза отырып, бөтен мүліктің есебінен өзі баюға немесе басқа адамдарды байытуға ұмтылуынан көрінеді.

Ұрлықтың себебі – пайдакүнемдік, пайдакүнемдік себеп болмаса, ұрлық та болмайды. Пайдакүнемдік себеп ұрлықтың субъективтік себебі болып табылады. Себептің мазмұны, оның тереңдігі, ұғынылу дәрежесі мен тұрақтылығы әртүрлі болуы мүмкін. Мақсат – кінәлі адамның ұмтылатын нәтижесі. Себептен айырмашылығы, ұрлықтағы мақсат кінәлі адамның қоғамға қауіпті әрекетті жасай отырып, қол жеткізгісі келетін тікелей нәтижесін сипаттайды. Мақсат пен себептің айырмашылығы олардың еріктік процесті әртүрлі сипаттауына негізделеді. Осылайша, ұрлықтың себебі адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде нені басшылыққа алғанына жауап берсе, қылмыстық құқық бұзушылықтың мақсаты әрекеттердің бағыттылығын, кінәлі адамның ұмтылатын нәтижесін айқындайды.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Жымқыру туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 6-тармағына сәйкес, бөтен мүлікті өзіне немесе басқа адамдарға уақытша пайдалану мақсатында, жымқыру мақсатынсыз құқыққа қайшы иелену жымқыру болып табылмайды.

Мүлікті заңсыз алып қою бұзақылық, зорлау немесе басқа да қылмыстық әрекеттер жасау кезінде орын алған жағдайларда, адамның бұл мүлікті қандай мақсатпен алып қойғанын анықтау қажет.

Егер адам пайдакүнемдік мақсатты көздесе, оның жасаған әрекеті мүлікті иелену тәсіліне қарай меншікке қарсы тиісті құқық бұзушылық және бұзақылық, зорлау немесе өзге де қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралануға тиіс.

Қазақстан Республикасының қылмыстық заңында ұрлықтың мақсаты көрсетілмеген, алайда субъективтік жақтың бұл элементі қылмыстың осы құрамының міндетті белгісі болып табылады.

Біздің пікірімізше, ұрлықтың мәні оның пайдакүнемдік мақсаты меншік иесінің мүлкін өтеусіз және көрінеу заңсыз алып қою, оны өзінің немесе үшінші тұлғалардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тұтынушылық немесе өзге де мақсаттағы міндетіне сәйкес пайдалану болып табылған жағдайда барынша дәл әрі толық ашылады.

Қылмыстық нәтиже (бөтен мүлікті құқыққа қайшы алып қою) кінәлі адам тарапынан ұрлықтың тікелей мақсаты ретінде ұғынылады. Ол қылмыс құрамының элементі болып табылады және бөтеннің мүлкін жасырын алып қоюға, одан пайда табуға ұмтылумен сипатталады. Ал ұрланған мүліктен нақты пайда алу ұрлық құрамының шегінен тыс жатыр. Ол қылмыстық құқық бұзушылықтың өзін туындатқан қажеттілікті қанағаттандыруға бағытталған.

Ұрлықтың субъектісі – он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға (ҚК-нің 15-бабының 1-бөлігі). Сонымен бірге ұрлықтың сараланған түрін (ҚК-нің 188-бабының 2, 3, 4-бөліктері) жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық он төрт жастан басталады (ҚК-нің 15-бабының 2-бөлігі). Заң шығарушы сараланған ұрлық үшін қылмыстық жауаптылық жасын он төрт жастан белгілеуінің себебі – бұл әрекеттер қарапайым ұрлыққа қарағанда қоғамға анағұрлым қауіпті болып табылады. Бұл ретте он төрт жасқа толған адамның санасы қалыптасқан және ол бөтеннің мүлкін алып қоюға жол берілмейтінін, сондай-ақ оның әрекеттері жәбірленушіге белгілі бір залал келтіруі мүмкін екенін түсінеді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағына сәйкес, кәмелетке толмаған адамның ақыл-ойының кемістігі бар деп пайымдауға негіз болатын мәліметтер болған кезде оның психикалық даму деңгейін анықтау үшін міндетті түрде кешенді психологиялық-психиатриялық сараптама тағайындалуға тиіс.

ҚК-нің 15-бабының 3-бөлігіне сәйкес, егер кәмелетке толмаған адам ҚК-нің 15-бабының 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген жасқа толған болса, бірақ психикалық бұзылумен байланысты емес психикалық дамуында артта қалуы салдарынан қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде түсіне алмаса не оларға басшылық жасай алмаса, ол қылмыстық жауаптылыққа тартылуға жатпайды.

Қылмыстық заңнама саралау мән-жайларына байланысты ұрлықтың үш түрін ажыратады: бөтеннің мүлкін қарапайым ұрлау, яғни саралау белгілері жоқ ұрлық (ҚК-нің 188-бабының 1-бөлігі); сараланған ұрлық (ҚК-нің 188-бабының 2-бөлігі); аса сараланған ұрлық (ҚК-нің 188-бабының 3 және 4-бөліктері).

ҚК-нің 188-бабының 2-бөлігінде мынадай саралау белгілері көзделген:

адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

ақпараттық жүйеге заңсыз қол жеткізу не телекоммуникация желілері арқылы берілетін ақпаратты өзгерту жолымен.

Ұрлықты ҚК-нің 188-бабының 2-бөлігі бойынша саралау үшін жоғарыда аталған мән-жайлардың ең болмағанда біреуінің анықталуы жеткілікті.

Жымқыруды адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасалған деп саралау үшін оны жасау мақсатында екі немесе одан да көп адамның ортақ күш-жігері біріктіріліп, сыбайластардың әрқайсысының әрекеттері алдын ала бөлінген рөлдерге сәйкес басқа сыбайластардың әрекеттерін жасаудың қажетті шарты болып табылуы және барлық сыбайластардың әрекеттерінен туындаған ортақ қылмыстық нәтижемен себептік байланыста болуы қажет. Мұндай жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылыққа екі немесе одан да көп орындаушының қатысуы міндетті емес, сыбайлас қатысудың басқа түрлеріне жататын адамдар болған жағдайда бір орындаушының болуы жеткілікті.

Бөтеннің мүлкін жымқыруды адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасалған белгісі бойынша кінәлі адамдардың әрекеттерін саралау кезінде екі немесе одан да көп адамның жымқыру жасау туралы кез келген нысанда білдірілген келісімі болған-болмағанын, бұл адамдардың бөтен мүлікті иеленуге тікелей бағытталған әрекеттерді бастамас бұрын, яғни қылмыстық құқық бұзушылық құрамының объективтік жағын ең болмағанда бір орындаушы орындағанға дейін сөз байласқаны-сөз байласпағанын анықтау қажет.

Жымқырудың басқа сыбайластарымен алдын ала сөз байласпаған, бірақ оны басқа адамдар жасаған кезде оларға қосылып, қатысқан адам өзі нақты жасаған әрекеттері үшін қылмыстық құқық бұзушылықтың қоса орындаушысы ретінде жауаптылыққа тартылуға тиіс.

Ұйымдастырушының, айдап салушының немесе көмектесушінің жауаптылығы, егер олар бір мезгілде қылмыстық құқық бұзушылықтың қоса орындаушылары болып табылмаса, ҚК-нің нақты қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылықты көздейтін тиісті бабы бойынша, ҚК-нің 28-бабына сілтеме жасала отырып туындайды.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың осы түрі үшін қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған адаммен не есі дұрыс емес деп танылған адаммен қасақана бірлесіп жасалған әрекетті адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасалған деп бағалауға болмайды.

Мұндай жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі болып табылатын адам қатысу нысанына қарамастан, жымқырудың орындаушысы деп танылуға тиіс. Сонымен қатар, оған негіздер болған кезде, оның әрекеттері кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту ретінде қосымша саралануға тиіс. Өзге жағдайларда кінәлі адамға көрінеу ауыр психикалық бұзылудан зардап шегетін немесе қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған адамдарды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тарту ҚК-нің 54-бабы 1-бөлігінің 5) тармағына сәйкес қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай деп танылады.

Сонымен бірге жекелеген соттар кәмелетке толмаған адамның ересек адаммен бірге қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысу фактісінің өзін соңғысын ҚК-нің «Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту» деп аталатын 132-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін жеткілікті деп есептейді.

Л. ұрлық жасағаны және оған 16 жастағы М.-ны тартқаны үшін сотталған. Сот Л.-ның кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тартуға кінәлі екендігі туралы қорытындысын тек Л.-ның М.-ның кәмелетке толмағанын білгенімен негіздеген. Алайда іс материалдарынан ұрлық жасауға дәл М.-ның мүдделі болғаны және оны жасауды өзі ұсынғаны көрінген. Кәмелетке толмаған М. гараждың кілттерін тауып, Л.-ны сол жерге алып барған. Ұрланған велосипед пен бензинді М. өзіне алған. Осы мән-жайлардың барлығы Л.-ның М.-ны қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартуға бағытталған қандай да бір әрекеттер жасамағанын көрсеткен. Сондықтан Шығыс Қазақстан облыстық сотының алқасы аудандық соттың Л.-ға қатысты үкімін осы бөлігінде негізді түрде жойып, істі тоқтатқан.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 24-тармағына сәйкес, кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту деп тартушы адамның кәмелетке толмаған адамда қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға қатысуға деген қалауын (ниетін, ұмтылысын) және дайындығын қалыптастыруға бағытталған әрекеттерін түсіну қажет. Бұл ретте ересек адамның әрекеттері белсенді сипатта болуға тиіс және психикалық немесе физикалық ықпал етумен (ұрып-соғу, көндіру, қорқыту және үрейлендіру, сатып алу, алдау, кек алу, қызғаныш және басқа да төмен ниеттерді қоздыру, жазасыз қалатынына сендіру, қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасау немесе іздерін жасыру орнын және тәсілін көрсету жөнінде кеңестер беру, жасалған әрекеттер үшін ақы төлеуге немесе ұрланған мүлікті өткізуге жәрдемдесуге уәде беру және т.б.) қатар жүруі мүмкін.

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары мен соттар ересек адамның кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар немесе өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту мақсатында қандай нақты әрекеттер жасағанын көрсетуге міндетті.

Ересек адамның кәмелетке толмаған адамға қылмыстық құқық бұзушылық жасауды ұсынуының өзі, оған психикалық немесе физикалық ықпал етпестен, кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту ретінде бағаланбайды.

Егер сөз байласу қылмыстық құқық бұзушылық басталғанға дейін, оған дайындалу кезінде немесе оқталудың алдында тікелей қол жеткізілген болса, ол алдын ала сөз байласу деп танылады. Сөз байласу мен жымқырудың басталуы арасындағы уақыт аралығы шешуші маңызға ие емес. Сөз байласу ауызша, жазбаша, ым-ишара арқылы және т.б. нысанда болуы мүмкін. Егер бөтеннің мүлкін алып қоюға тікелей бағытталған әрекеттерді орындаушы бастап қойған болса, басқа қоса орындаушының кейіннен қосылуы осы саралау белгісін құрамайды, өйткені бұл адамдарды жымқыруды бірлесіп жасау туралы «алдын ала уағдаласты» деп есептеуге болмайды. Бірнеше адамның әрқайсысы дербес бастаған, кейіннен кездейсоқ сәйкес келіп, бірлескен қылмыстық әрекетке айналған қылмыстық қызметін осы белгі бойынша саралауға болмайды. Мұндай жағдайларда алдын ала сөз байласусыз адамдар тобы жасаған жымқыру туралы айтуға болады.

Осы саралау белгісін анықтау кезінде тергеу органдарында жиі қиындықтар туындайды. П.-әке мен П.-ұл көршілері С. мен Б.-ның қатты сөйлескенін естіген. П.-әке кіреберіске шыққан, содан кейін С. П.-ның үйіне кіргісі келген, ал Б. бұған қарсылық білдірген. Осы негізде көршілер арасында жанжал туындап, ол төбелеске ұласқан. Содан кейін П.-әке бөтеннің мүлкін иелену мақсатында С.-ның басындағы құны 45 мың теңге болатын қаракүзен бөркін жұлып алған. Көршілерінің полиция шақырғанын естіген П.-әке мен П.-ұл оқиға орнынан жасырынған. П.-әкенің әрекеттері адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасалған бұзақылық және адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасалған тонау ретінде қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша сараланған. Сот талқылауы барысында П.-әке мен П.-ұлдың арасында жымқыру жасау туралы сөз байласудың болмағаны анықталды, бұл қылмыстық іс материалдарымен расталды. Сондықтан П.-әкенің әрекеттері алдын ала сөз байласу арқылы жасалған тонаудан қарапайым тонауға (ҚК-нің 191-бабының 1-бөлігі) қайта сараланды.

Жымқыруды тікелей жасамаған, тек қылмыстық құқық бұзушылыққа дайындалуға немесе оның іздерін жасыруға көмектескен адамдар ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігі және 188-бабы бойынша қылмыстық құқық бұзушылыққа сыбайлас қатысушылар ретінде жауаптылыққа тартылады.

Жымқырудың топ болып жасалған жағдайларында ұрланған мүліктің ірі мөлшері болған кезде оны саралау қағидалары, сондай-ақ топ немесе оның жекелеген мүшелері мен сыбайластары ұрлаған мүліктің мөлшерін анықтау қағидаттары туралы мәселе үлкен маңызға ие.

Жымқырудың қоғамдық қауіптілігі ең алдымен келтірілген мүліктік залалдың мөлшерімен айқындалатынын негізге ала отырып, топ болып жымқыру кезінде залал мөлшері тұтастай алғанда топ ұрлаған мүліктің жалпы құны негізінде анықталуға тиіс деген қорытынды жасау қажет.

Егер барлық сыбайластар адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жымқыру жасайтын бірыңғай қылмыстық топты құраса және қылмыстық қызметтің барлық эпизодтарына қатысса, әрбір қатысушының әрекеттерін саралау негізіне жымқыру нәтижесінде осы сыбайласқа тиген немесе тиюі мүмкін болған соманың мөлшері емес, бүкіл топ ұрлаған мүліктің жалпы сомасы алынуға тиіс.

Егер кінәлі адамдар бірыңғай қылмыстық топты құрамай, дербес әрекет еткен болса және олардың әрқайсысы ұрлаған мүліктің құны Қазақстан Республикасының заңнамасында қылмыстық құқық бұзушылық жасалған кезде белгіленген айлық есептік көрсеткіштен бес жүз есе асатын сомадан аз болса, олардың әрекеттері ірі мөлшерде жасалған жымқыру ретінде сараланбайды.

Топ немесе бір адам жасаған жымқырудың жекелеген эпизодтарына ғана қатысқан, бірақ ірі мөлшерде жымқырудың жасалуына ықпал етпеген сыбайластар да ірі мөлшерде жымқыру үшін жауаптылыққа тартылмауға тиіс.

Егер бірдей нысанда жымқыру жасаған белгілі бір адам әртүрлі адамдармен жеке-жеке сөз байласқанымен, жалпы алғанда ірі сомадағы жымқыруға қатысса, оның әрекеттері әртүрлі сыбайластармен бірлесіп ұрланған жекелеген сомаларға емес, ұрланған мүліктің жалпы сомасына қарай саралануға тиіс.

Практика көрсеткендей, кінәлі адамдардың әрекеттерінде бір баптың әртүрлі бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылық белгілері болған кезде сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары мен соттар жасалған қылмыстық құқық бұзушылықты әрдайым дұрыс саралай бермейді. П. мен М. алдын ала сөз байласып, жалпы сомасы 1 млн. 132 мың 243 теңге болатын алтын бұйымдарды ашық түрде жымқырған. Аталған адамдардың әрекеттері адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен және ірі мөлшерде жасалған тонау ретінде сараланған.

Алайда Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы «Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуын және жиынтығын саралау туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес, егер қылмыстық-құқықтық нормада бірнеше рет жасалу саралау белгісі ретінде көрсетілсе, бір адамның бірнеше біртектес қылмыстық құқық бұзушылық жасауы тұтастай алғанда осы қылмыстық құқық бұзушылықты бірнеше рет жасағаны үшін жауаптылықты көздейтін ҚК-нің тиісті бабы (баптың бөлігі) бойынша саралануға тиіс.

ҚК-нің бір бабының әртүрлі саралау белгілері бар бірнеше бөліктерінде көзделген бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасалған кезде бұл әрекеттер тұтастай алғанда неғұрлым қатаң жаза белгілейтін және саралау белгілерін қамтитын баптың бір бөлігі бойынша ғана саралануға тиіс. Мұндай жағдайларда қылмыстық заңның осы бабының өзге бөліктерінде көрсетілген әрекеттерге қатысты анықталған қылмыстық құқық бұзушылықтың саралау белгілері де тағылып, үкімде көрсетілуге тиіс.

Осыған байланысты әрекетті барлық саралау белгілерін көрсете отырып, ірі мөлшерде жасалған тонау ретінде саралау қажет болған.

Ұрланған мүлікті зауыт аумағынан алып шығуға ұрлаушылар тобымен алдын ала уағдаласып, мүмкіндік берген күзет қызметкерінің әрекеттері жымқыруға көмектесу ретінде саралануға тиіс (ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігі).

Жымқыруға сыбайлас қатысуды алдын ала уәде етілмеген жасырып қалудан, ұрланған мүлікті сатып алудан және ұрланған мүлікті өткізуге қатысудан ажырату өлшемдері қылмыстық құқық бұзушылықтарды дұрыс саралау үшін маңызды мәселе болып табылады.

ҚК-нің 27-бабында сыбайлас қатысудың кеңейтілген анықтамасы берілген, оған сәйкес қылмыстық құқық бұзушылыққа сыбайлас қатысу деп екі немесе одан да көп адамның қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасауға қасақана бірлесіп қатысуы танылады.

Осылайша, сыбайлас қатысушы деп әрекеттері қылмыстық құқық бұзушылықпен себептік және кінәлілік байланыста болатын адам ғана танылуы мүмкін. Бұдан қылмыстық құқық бұзушылықтың жасалуына ықпал етпеген немесе қылмыскерлерге алдын ала қандай да бір көмек көрсетуді уәде етпеген адамдар сыбайлас қатысушылар ретінде қарастырылмайтыны туындайды.

Тікелей ұрлаушылардан ұрланған мүлікті жүйелі түрде сатып алатын адамдар қылмыстық құқық бұзушылықтың сыбайлас қатысушылары болып табылады. Алайда оларды қоса орындаушылар деп тануға болмайтындықтан, олардың әрекеттері қылмыстық құқық бұзушылыққа сыбайлас қатысушылардың жауаптылығын көздейтін тиісті норма және ҚК-нің 187 және 188-баптарының тиісті бөліктері бойынша сараланады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Жымқыру туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 29-тармағына сәйкес, қылмыстық жолмен табылғаны көрінеу белгілі мүлікті сатып алу немесе өткізу, егер бұл әрекеттер орындаушыға қылмыстық құқық бұзушылық жасалғанға дейін немесе оны жасау кезінде уәде етілсе не өзге де себептер бойынша (мысалы, оларды жүйелі түрде жасаудың салдарынан) орындаушы осындай жәрдемге сенуге негіз алса, жымқыруға сыбайлас қатысу деп танылуы мүмкін. Өзге жағдайларда қылмыстық жолмен табылған мүлікті сатып алу немесе өткізу ҚК-нің 196-бабы бойынша саралануға тиіс.

Қызметтік жағдайын пайдалана отырып, кейіннен өткізу мақсатында көрінеу ұрланған мүлікті сатып алатын лауазымды адамдардың әрекеттері, егер мұндай әрекеттер ұрлаушыға алдын ала уәде етілсе немесе жүйелі түрде жасалып, ұрлаушыға лауазымды адамның осындай көмегіне сенуге негіз берсе, өкілеттіктерді теріс пайдалану (ҚК-нің 250-бабы) және жымқыруға сыбайлас қатысу (ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігі және 189-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы) ретінде саралануға тиіс.

Егер лауазымды адам ұрланған мүлікті бір адамдардан жүйелі түрде сатып алмаған, ал мұндай әрекеттер кездейсоқ сипатта болса, оларды жымқыруға сыбайлас қатысу ретінде саралауға болмайды.

Жымқыруды (ауыр немесе аса ауыр қылмысты) алдын ала уәде етпей жасырып қалу, сондай-ақ қылмыстық жолмен табылғаны көрінеу белгілі мүлікті алдын ала уәде етпей сатып алу немесе өткізу ҚК-нің 196 немесе 432-баптары бойынша саралануға тиіс.

Егер адамдар тобы алдын ала сөз байласып, ұрлық немесе тонау жасауды көздесе, ал қатысушылардың бірі қылмыстық құқық бұзушылықты жасау барысында жәбірленушінің өміріне немесе денсаулығына қауіпті күш қолданса не оны қолданамын деп қорқытса (қылмыстық құқық бұзушылыққа сыбайлас қатысушының шектен шығуы), оның әрекеттері қарақшылық ретінде, ал қылмыстық құқық бұзушылықтың басқа қатысушыларының әрекеттері тиісінше ұрлық немесе тонау ретінде саралануға тиіс. Бұл ретте олар күш қолдануға тікелей ықпал етпеген немесе жәбірленушінің мүлкін иелену үшін оны пайдаланбаған болуға тиіс.

ҚК-нің 188-бабы 2-бөлігінің 4) тармағында көзделген келесі саралау белгісі – ақпараттық жүйеге заңсыз қол жеткізу не телекоммуникация желілері арқылы берілетін ақпаратты өзгерту жолымен ұрлық жасау.

Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 24 қарашадағы «Ақпараттандыру туралы» Заңының 1-бабының 12) тармағына сәйкес, ақпараттық жүйе – ақпараттық өзара іс-қимыл арқылы белгілі бір технологиялық әрекеттерді іске асыратын және нақты функционалдық міндеттерді шешуге арналған ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың, қызмет көрсетуші персонал мен техникалық құжаттаманың ұйымдастырушылық реттелген жиынтығы. «Байланыс туралы» Заңның 2-бабының 55) тармағына сәйкес, телекоммуникация желісі – телекоммуникация хабарламаларын беруді қамтамасыз ететін телекоммуникация құралдары мен байланыс желілерінің жиынтығы. Ол коммутациялық жабдықтардан (станциялардан, қосалқы станциялардан, концентраторлардан), желілік-кабельдік құрылыстардан (абоненттік желілерден, жалғау желілерінен және байланыс арналарынан), беру жүйелері мен абоненттік құрылғылардан тұрады.

«Ақпараттандыру туралы» Заңның 32-бабына сәйкес, электрондық ақпараттық ресурстар меншік нысаны бойынша мемлекеттік және мемлекеттік емес, қолжетімділік дәрежесі бойынша жалпыға қолжетімді және қолжетімділігі шектеулі болып бөлінеді. Бюджет қаражаты есебінен жасалатын, сатып алынатын және жинақталатын, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген өзге де тәсілдермен мемлекеттік органдар алған электрондық ақпараттық ресурстар мемлекеттік болып табылады. Жеке және заңды тұлғалардың қаражаты есебінен жасалатын және сатып алынатын, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген өзге де тәсілдермен олар алған электрондық ақпараттық ресурстар мемлекеттік емес болып табылады. Меншік иесі немесе иеленушісі қолжетімділік немесе оларды пайдалану шарттарын көрсетпей ұсынатын немесе тарататын электрондық ақпараттық ресурстар, сондай-ақ қолжетімділігі еркін және олардың ұсынылу нысаны мен тарату тәсіліне тәуелді емес мәліметтер жалпыға қолжетімді болып табылады. Қазақстан Республикасының заңдарымен не Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген жағдайларда олардың меншік иесі немесе иеленушісі шектеген мәліметтерді қамтитын электрондық ақпараттық ресурстар қолжетімділігі шектеулі электрондық ақпараттық ресурстар болып табылады (Заңның 32-бабының 3, 4, 5-тармақтары).

ҚК-нің 188-бабы 3-бөлігінің 1) тармағында көзделген аса саралау белгісі – ұрлықты ірі мөлшерде жасау. Жымқыру мөлшері осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігінің жоғары дәрежесін көрсетеді, өйткені ұрланған мүліктің меншік иесіне немесе өзге де заңды иеленушісіне көбінесе елеулі материалдық залал келтіріледі. Құқық қолдану органдарының келтірілген залалдың ірі мөлшерін анықтауы саралау мәніне ие және кінәлі адамға заң нормасының қай бөлігін қолдануға тікелей әсер етеді. Ол дәлелдеу шегіне кіреді және бөтеннің мүлкін жымқыру туралы істер бойынша сот төрелігін жүзеге асыру кезінде заңдылықты сақтаудың аса маңызды шарты болып табылады. Сонымен қатар жымқырудың ірі мөлшерін анықтау жәбірленушіге материалдық залалды толық өтеу үшін де қажет.

ҚК-нің 3-бабының 38) тармағына сәйкес, ірі мөлшер деп мүліктің құны немесе залал мөлшері айлық есептік көрсеткіштен бес жүз есе асатын мөлшер танылады. Егер бірнеше эпизодтан тұратын, бірыңғай пиғылмен жасалған жалғасқан қылмыстың нәтижесінде ұрланған мүліктің жалпы құны айлық есептік көрсеткіштен бес жүз есе асса, мұндай әрекет те ірі мөлшерде жасалған жымқыру ретінде саралануға тиіс.

Егер кінәлінің пиғылы ірі мөлшердегі мүлікті иеленуге бағытталып, бірақ өзіне байланысты емес мән-жайлар бойынша жүзеге аспаса, нақты ұрланған мүліктің мөлшеріне қарамастан, жасалған әрекет ірі мөлшерде жымқыруға оқталу ретінде саралануға тиіс.

Егер кінәлі адам бір емес, бірнеше жымқыру жасап, олардың әрқайсысында бөтен мүлікті алып қоюға қатысты дербес қалыптасқан пиғылын іске асырса, ұрланған мүліктің құнын қосуға жол берілмейді.

Қылмыс нысанасы болған мүліктің құнын анықтау кезінде, оны меншік иесінің сатып алу мән-жайларына қарай, қылмыстық құқық бұзушылық жасалған сәтте қолданыста болған және тиісті құжаттармен расталған бөлшек, нарықтық немесе комиссиялық бағалар негізге алынуға тиіс. Баға болмаған және ұрланған мүліктің мөлшері туралы дау туындаған жағдайда, мүліктің құны сарапшылардың қорытындысы негізінде айқындалады.

Кінәлі адам ұрлықты жасыру мақсатында ұрланған мүліктің орнына құны төмен басқа мүлік берген жағдайларда да ұрланған мүліктің мөлшері оның құны негізінде анықталады. Бұл ретте ұрланған мүліктің орнына берілген мүліктің құны залал мөлшерін анықтау кезінде ескерілуі мүмкін.

Сонымен бірге қылмыспен себептік байланысы бар, алынбай қалған пайда түріндегі залалдарды материалдық залал мөлшеріне енгізуге бола ма деген мәселе үлкен маңызға ие.

Жымқырудың кез келген нысанындағы айқындаушы белгі – материалдық құндылықтарды бөтеннің иелігінен алып қою. Мұның нәтижесінде меншік иесі мүлкінің белгілі бір бөлігінен айырылады. Ақшалай бағаланған осы бөлік жекелеген жымқыру түрлері үшін жауаптылықты саралау кезінде ескерілетін материалдық залал мөлшерін құрайды. Сондықтан жымқырудың негізгі салдары – қылмыстық ықпалға ұшыраған мүліктің экономикалық (құндық) бағасы арқылы анықталатын меншік қатынастарының бұзылуы ғана.

Мұндай бағалау тек бұрыннан жасалған, нақты бар заттарға қатысты ғана мүмкін болады. Алынбай қалған пайда – бұл қылмыстық құқық бұзушылық жасалған сәтте меншік иесінің нақты иелігінде әлі болмаған болжамды кірістер ғана. Осы себепті олардың материалдық құқықтық негіздері (мүлік, ақша) кінәлі адам тарапынан алынуы, иемденілуі немесе үшінші тұлғаларға берілуі мүмкін емес. Сондықтан мүліктік залалдың құрамына алынбай қалған пайданы енгізу іс жүзінде әлі нақты өмір сүрмейтін материалдық құндылықтарға қылмыстық ықпал ету мүмкіндігі туралы жалған түсінік қалыптастырады. Осыған байланысты алынбай қалған пайда бөтеннің мүлкін жымқыру кезінде саралаудың негізіне алынбайды.

ҚК-нің 188-бабы 3-бөлігінің 2) тармағында көзделген аса саралау белгісі – ұрлықты бірнеше рет жасау.

Жасалған қылмыстық құқық бұзушылықта «бірнеше рет жасалу» белгісінің бар-жоғын анықтау үшін көптіктің жалпы белгілерін айқындау қажет. Біріншіден, субъектінің бірлігі, яғни жымқырудың барлық эпизодтарында бір субъект болуға тиіс.

Екіншіден, ол кемінде екі қылмыстық құқық бұзушылық жасауы керек, бұл ретте олардың әртүрлі уақытта жасалуы маңызды. Үшіншіден, олардың әрқайсысы қылмыстық жазаланатын болуға тиіс. Төртіншіден, жасалған әрекеттердің әрқайсысы қылмыстық құқық бұзушылықтың дербес құрамын құрайды. Бірнеше рет жасалудың құрылымдық элементі ретінде тек біртұтас қылмыстық құқық бұзушылықтар ғана болуы мүмкін. Бұл ретте бірнеше жекелеген жымқырудың бірнеше рет жасалуын жалғасқан жымқырудан ажырату қажет. Бесіншіден, жасалған эпизодтардың кемінде екеуі заңдық маңызын сақтауға тиіс.

Қарастырылып отырған саралау белгісі жоғарыда аталған қылмыстық құқық бұзушылықтардың қаншасы бұрын жасалғанына және олардың қандай үйлесімде жасалғанына қарамастан қолданылады. Егер бұрынғы қылмыстық құқық бұзушылық жаңадан жасалған қылмыстық құқық бұзушылықпен біртектес болса, ол дербес саралауды қажет етпейді. Бұл Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы «Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуын және жиынтығын саралау туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағынан туындайды: «Егер қылмыстық-құқықтық нормада бірнеше рет жасалу саралау белгісі ретінде көрсетілсе, бір адамның бірнеше біртектес қылмыстық құқық бұзушылық жасауы тұтастай алғанда осы қылмыстық құқық бұзушылықты бірнеше рет жасағаны үшін жауаптылықты көздейтін ҚК-нің тиісті бабы (баптың бөлігі) бойынша саралануға тиіс».

Бірнеше рет жасалуды тек біртектес қылмыстық құқық бұзушылықтар құрайды. Сондықтан бірнеше ұқсас қылмыстық құқық бұзушылық жасау қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы деп танылмайды және қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы ретінде саралануға тиіс. Мысалы, адамның ұрлық және тонау жасауы оның әрекеттерін «бірнеше рет жасалу» саралау белгісінсіз ҚК-нің 188 және 191-баптарының жиынтығы бойынша саралауға әкеп соғады.

Жымқыруды бірнеше рет жасалған деп тану үшін оны құрайтын қылмыстық құқық бұзушылықтардың аяқталған-аяқталмағаны немесе олардың біреуі бойынша қылмыстық құқық бұзушылыққа дайындалу не оған оқталу ғана анықталғаны маңызды емес. Сондай-ақ бірнеше рет жасалуды құрайтын қылмыстық құқық бұзушылықтардағы сыбайлас қатысудың нысандары мен сыбайластың атқарған рөлі де маңызды емес. Мәселен, олардың біреуінде ол орындаушы, екіншісінде көмектесуші және т.б. болуы мүмкін.

Бірнеше рет жасалған және жалғасқан жымқырулардың қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы бойынша ұқсастығы бар (екі және одан да көп дербес әрекет жасалады), сондықтан оларды ажырату кезінде қиындықтар туындайды. Жалғасқан жымқырудың белгілерін бөліп көрсетейік. Ең алдымен, бұл біртектес әрекеттердің қатары, яғни бір тәсілмен жасалатын бірнеше жымқыру (бірнеше ұрлық, бірнеше тонау).

Егер жымқыруды бұрын біртектес емес (ұрлық), керісінше, біртекті (мысалы, алаяқтық немесе қорқытып алушылық) қылмыс жасаған, бірақ ол үшін сотталмаған адам жасаса, әрбір қылмыс жеке-жеке сараланады.

Жалғасқан жымқыру оны құрайтын жекелеген қылмыстық әрекеттердің ішкі органикалық байланысымен ерекшеленеді. Олардың ажырамас байланысы осындай әрекеттердің әрқайсысы бірыңғай қылмыстық тізбектің бір ғана буыны болып табылатынынан көрінеді. Жалғасқан жымқыруды құрайтын қылмыстық қызметтің жекелеген эпизодтары арасындағы өзара байланыс олардың әрқайсысының бір объектіге бағытталуынан ғана емес, сонымен қатар оларды жасау тәсілдерінің ұқсастығынан және туындаған қоғамдық қауіпті салдардың бірлігінен де көрінеді.

Заң әдебиетінде жалғасқан жымқырудың айқындаушы белгілерінің бірі ретінде (бірыңғай пиғыл мен жалпы мақсатпен қатар) мынадай мән-жайлар танылуға тиіс деген пікір айтылған: жымқырудың бір көзден, бірдей тәсілмен және жекелеген эпизодтар арасындағы уақыт аралығының қысқа болуы жағдайында жасалуы. Әрине, бұл белгілердің маңызы зор, алайда олардың барлығы жалғасқан жымқырудың негізгі белгісін құрайтын бірыңғай пиғыл мен мақсаттың бірлігін көрсететін объективті көрсеткіштер ретінде қарастырылуға тиіс. Сондай-ақ нақты жымқырудың өзге де объективтік және субъективтік мән-жайлары бірыңғай пиғыл мен ортақ мақсаттың көрсеткіштері бола алатынын атап өткен жөн.

Осылайша, жалғасқан және бірнеше рет жасалған жымқыруларды ажыратуды қорытындылай келе, мынадай тұжырым жасау қажет: егер екі және одан да көп жымқыру дербес қылмыстық құқық бұзушылық белгілерін қамтыса, олардың әрқайсысы белгілі бір уақыт аралығымен бөлінсе және кінәлі адамда олардың әрқайсысын жасауға қатысты дербес пиғыл туындаса, олар бірнеше рет жасалған жымқырулар деп танылуға тиіс.

Бұрын келтірілген 2003 жылғы 11 шілдедегі нормативтік қаулының 12-тармағында бірнеше рет жасалған қылмыстық құқық бұзушылықты жалғасқан қылмыстық құқық бұзушылықтан ажырату кезінде кінәлі адамның пиғылының бағыттылығы шешуші маңызға ие екені айтылған. Жалғасқан жымқыру кезінде кінәлі адам бөтен мүлікті бір көзден бірнеше рет алып қою арқылы мүлікті иеленуге бағытталған бірыңғай пиғылын іске асырып, алдын ала белгіленген мақсатына жетеді. Бұл әрекеттер жиынтығында бір қылмыстық құқық бұзушылықты құрайды.

Жалғасқан жымқырудан айырмашылығы, бөтеннің меншігіне бірнеше рет қол сұғу бірнеше жымқыру жасауға бағытталған бірыңғай пиғылдың болмауымен сипатталады. Бұл ретте кінәлі адам бір емес, бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасайды және олардың әрқайсысында бөтен мүлікті алып қоюға қатысты дербес қалыптасқан пиғылын іске асырады.

Егер бұрын жасалған жымқыру үшін адам сотталған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған болса, жымқыру бірнеше рет жасалған деп танылмайды.

ҚК-нің 188-бабы 3-бөлігінің 3) тармағында тұрғын үйге, қызметтік немесе өндірістік үй-жайға, қоймаға не көлік құралына заңсыз кіру арқылы жасалған әрекеттер ерекше саралау белгісі ретінде көзделген.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 25-бабының 1-тармағына сәйкес, тұрғын үйге қол сұғылмайды. Тұрғын үйден айыруға сот шешімі бойынша ғана жол беріледі. Тұрғын үйге кіруге, оны қарап-тексеруге және тінтуге заңда белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша ғана жол беріледі.

Тұрғын үйге, қызметтік немесе өндірістік үй-жайға, қоймаға не көлік құралына заңсыз кіру арқылы жасалған жымқырудың қоғамдық қауіптілігінің жоғары болуы қылмыс жасау үшін кінәлі адамның кедергілерді еңсеріп, мүлікке қол жеткізу мақсатында белгілі бір күш-жігер жұмсауымен, есіктерді, төбелерді бұзуымен, құлыптарды сындыруымен және т.б. айқындалады. Жәбірленуші сақталуын қамтамасыз ету үшін арнайы шаралар қабылдаған мүлікті ұрлауға ұмтыла отырып, қылмыскер өз мақсатына жетуде ерекше табандылық танытады, көбінесе меншік иесі қабылдаған сақтық шараларын жоққа шығаратын тәсілдер мен құралдарды пайдаланады.

Мұндай заңсыз кіру арқылы жасалған жымқырудың қауіптілігі олардың, әсіресе бөтеннің мүлкін ұрлау жағдайларында, көп эпизодты сипатта болуымен де байланысты.

Кіру арқылы жасалған жымқырудың, әдетте, алдын ала ойластырылған ниетпен жасалатынын және бөтеннің мүлкін бүлдірумен немесе жоюмен қатар жүруі мүмкін екенін де ескермеуге болмайды.

Қарастырылып отырған аса саралау белгісі қылмыстың объективтік жағын, атап айтқанда, оны жасау тәсілі мен орнын сипаттайды.

ҚПК-нің 7-бабының 49) тармағына сәйкес, тұрғын үй деп бір немесе бірнеше адамның уақытша немесе тұрақты тұруына арналған үй-жай немесе құрылыс түсініледі. Оның ішінде: жеке меншіктегі немесе жалға алынған пәтер, үй, саяжай үйі, қонақүй нөмірі, каюта, купе; оларға тікелей жалғасатын верандалар, террасалар, галереялар, балкондар, мансардалық құрылыстар, тұрғын құрылыстың жертөлесі мен шатыры, көппәтерлі тұрғын үйді қоспағанда, сондай-ақ өзен немесе теңіз кемесі және басқалары.

Тұрақты немесе уақытша тұруға арналмаған және бейімделмеген үй-жайлар тұрғын үй-жайларға жатпайды (мысалы, тұрғын құрылыстардан оқшауланған жертөлелер, қамбалар, гараждар және басқа да шаруашылық үй-жайлар).

Қойма деп материалдық құндылықтарды тұрақты немесе уақытша сақтауға арналған құрылыстар, арнайы құрылғылар, орындар немесе аумақ учаскелері түсініледі. Олар арнайы қоршаумен немесе техникалық құралдармен жабдықталады не күзетпен қамтамасыз етіледі (мысалы, мүлікті сақтауға арналған немесе осы мақсатта пайдаланылатын автомобильдердің салондары мен басқа да жабық бөліктері, жылжымалы автодүкендер, рефрижераторлар, контейнерлер, сейфтер, қоймалар, жүк тиелген және күзетілетін теміржол платформалары, қоршалған немесе қоршалмаған күзетілетін алаңдар және т.б.).

Сақтауға арналмаған, бірақ осы мақсатта пайдаланылатын аумақ учаскелері (акваториялар) мен ыдыстар (мысалы, комбайн бункерлері, автомобильдердің ашық кузовтары, күзетілмейтін немесе оларға кіруге кедергі келтіретін құрылғылары жоқ платформалар мен жартылай вагондар) «қойма» ұғымына жатпайды.

Мәселен, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Тараз қалалық сотының үкімін және Жамбыл облыстық сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасының Д.-ның ауласынан ақша мен азық-түлікті ұрлауға оқталған Б.-ның ісі бойынша қаулысын өзгерткен. Үкімді өзгертуге сотталған адамға «қоймаға кіру» белгісінің негізсіз тағылуы себеп болған, өйткені іс материалдарымен Б.-ның осы ұрлықты азық-түлік сату мақсатында аулаға уақытша шығарылған үстелден жасауға әрекеттенгені анықталған. Осы мән-жайға байланысты (аулада тұрған үстелді «қойма» деп тануға болмайды) Б.-ның әрекеттері саралау белгісі жоқ ұрлық ретінде қайта сараланған.

Автомобильдің құрамдас бөліктерін (автомагнитоланы және автомобильге орнатылған басқа да бөлшектерді) ұрлаған кінәлі адамның әрекеттері көлік құралына заңсыз кіру арқылы жымқырудың саралау белгісін құрайды.

Қойма жасанды түрде жасалған, заттарды сақтауға арнайы салынған болуы керек. Табиғи күштердің әсерінен пайда болған табиғи кедергілер «қойма» ұғымына жатпайды (мысалы, мүлік жатқан шатқал; мүлік жасырылған ойықты басып қалған мұз). Қойма затқа қол жеткізуге кедергі келтіретін құрылыстардың болуын көздейді және оған тек кедергіні еңсергеннен кейін ғана қол жеткізуге болады. Бұл ретте олар затты барлық жағынан немесе тек әдеттегі кіру жағынан ғана қоршауы мүмкін (ауланы қоршап тұрған қоршау). Заттарды сақтауға арналғанымен, оларды қоршамайтын құрылыстар мен құрылғылар қойма болып табылмайды (мысалы, өзенде қалдырылған қайықты бекітіп қойған шынжыр немесе құлып). Құрылыстың беріктік дәрежесі маңызды емес және оны бұзу үшін қандай да бір құралдардың қажет болуы немесе оны жалаң қолмен бұзуға болатындығы да ескерілмейді. Кедергінің материалы біртекті болуы да, оның үздіксіз болуы да талап етілмейді: кінәлі адам өткен жерде қорғалатын орынға бөгде адамдардың кіруіне кедергі келтіретін құрылыс түріндегі кедергінің болуы жеткілікті. Бұл ретте оның жалғасы мүлікке қол жеткізуді мүмкін емес немесе қиын ететін кез келген жасанды кедергілер болуы мүмкін.

Дүкендердің, асханалардың және т.б. үй-жайларында орналасқан кассалық аппараттардың жәшіктерін қоймаға жатқызу керек пе деген сұрақтар туындауы мүмкін. Мәселе мынада: қылмыскерлер бұл үй-жайларға ешқандай кедергілерді еңсермей еркін кіріп, содан кейін кассалық аппараттардан жымқыру жасауы мүмкін. Біздің ойымызша, мұндай ыдыстарды қоймаларға жатқызу қажет, өйткені үй-жайларда орналасқан кассалық аппараттар оқшауланған, көбінесе құлыптау құрылғылары бар және материалдық жауапты адамдардың күзетінде болады.

Сот және тергеу практикасын зерделеу кассалық аппараттардан ақша ұрлауды саралау кезінде әртүрлі тәсіл қолданылатынын көрсетеді. Мәселен, Е. мен Г. супермаркетке азық-түлік сатып алу мақсатында кірген. Сатушының басқа бөлімге шығып кеткенін және кассалық аппараттың жәшігін ашық қалдырғанын пайдаланып, олар ақшаны ұрлауға шешім қабылдаған. Тергеу органдары мен Алматы қаласы Әуезов аудандық соты жасалған әрекетті қоймаға кіру арқылы жасалған ұрлық ретінде саралаған. Алматы қалалық сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы адвокаттың кассациялық шағымы бойынша істі қарап, кассалық аппаратты қойма деп танымағандықтан, осы белгіні алып тастаған.

Бұрын В.-ның ісі бойынша бұл мәселе өзгеше шешілген. Істің мән-жайлары мынадай: В. мас күйде ұрлық жасау мақсатында есіктерді күшпен ашу арқылы жүргізушісі уақытша болмаған автобустың салонына кірген. Металл пластинаның көмегімен кассаның құлпын бұзып, ақшаны ұрлаған. Тергеу органдары мен Қарағанды қаласы Қазыбек би ауданының соты оның әрекеттерін қоймаға кіру арқылы жасалған ұрлық ретінде саралаған. Демек, кассалық аппарат сотпен қойма деп танылған, өйткені бұл іс кассациялық тәртіппен қаралмаған.

Қойманы ыдыстан, заттар салынатын сыйымдылықтан және қаптамадан ажырату қажет. Қоймадан айырмашылығы, сыйымдылық пен ыдыс заттың сақталуын қамтамасыз ету немесе оны тасымалдау мен алып жүру ыңғайлылығы үшін заттың табиғатына байланысты қажет болатын құрылыстар болып табылады (бидондар, бөшкелер, жәшіктер, чемодандар және т.б.). Сондықтан мұндай сыйымдылықтар мен ыдыстарды ашу, сондай-ақ олардың ішіндегі мүлікті алып қою осы саралау белгісін құрамайды.

Бұл саралау белгісі жымқыруға қатысты пиғыл нақты жасырын немесе ашық заңсыз басып кіру басталғанға дейін туындаған жағдайларда болуы мүмкін.

Егер адам тұрғын үйге, қызметтік немесе өндірістік үй-жайға, қоймаға не көлік құралына жәбірленушіні алдау арқылы, мысалы, өзін билік өкілі ретінде таныстырып, кіру мақсатында жалған құжат көрсетіп және т.б. жолмен кірсе, оның әрекеттері де тұрғын үйге, қызметтік немесе өндірістік үй-жайға, қоймаға не көлік құралына заңсыз кіру ретінде саралануға тиіс. Негіздер болған кезде бұл әрекеттер лауазымды адамның өкілеттіктерін иемдену немесе көрінеу жалған құжатты пайдалану үшін жауаптылық көздейтін ҚК баптары бойынша да саралануға тиіс.

Егер кінәлі адам аталған үй-жайларға кірмей-ақ, техникалық құралдар мен басқа да құрылғыларды пайдаланып, ұрланатын заттарды сыртқа шығарса да, кіру орын алады.

Егер кінәлі адам тұрғын үйде, қызметтік немесе өндірістік үй-жайда не қоймада жәбірленушінің немесе мүлік күзетінде тұрған адамдардың ерікті келісімімен, туыстық қатынастар, таныстық және басқа да мән-жайлар бойынша болған болса не осы үй-жайларда жүрген кезінде ғана мүлікті иелену туралы пиғыл туындаса, оның әрекеттері осы саралау белгісін құрамайды.

Сондай-ақ кінәлі адам үй-жайда немесе қоймада заңды түрде бола тұра, осы үй-жайдың немесе қойманың кіруге ашық бөлмелерінен, бөлімдерінен немесе басқа бөліктерінен ұрлық жасаған жағдайларда да қылмыстың осы саралау белгісі болмайды.

Қылмыстың саралау белгісі деп танылған заңсыз кіру арқылы жымқыру жасау кезінде тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзу қылмыс жасау тәсілі болып табылады және ҚК-нің 149-бабы бойынша тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзу ретінде қосымша саралауды талап етпейді.

Тонау мен қарақшылық жасау кезінде үй-жайға кіру де жасырын болуы мүмкін, бірақ одан кейін мүлікті ашық (күш қолданып немесе күш қолданбай) ұрлау орын алады. Алайда бұл тонау немесе қарақшылық арқылы жымқыруды жасаудың өзі де, үй-жайға кірудің өзі де ашық түрде немесе күзетшінің не үй-жайда жүрген басқа адамдардың қарсылығын еңсеру үшін күш қолдану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін екенін жоққа шығармайды.

Тұрғын үйге, қызметтік немесе өндірістік үй-жайға, қоймаға не көлік құралына кіру арқылы жымқыру жасау кезінде кінәлі адам көбінесе бұзып кіру тәсілін қолданады, сол арқылы бөтеннің мүлкін бүлдіреді. Егер адам ұрлық, тонау немесе қарақшылық жасай отырып, заңда көрсетілген объектілерге есіктерді, құлыптарды, торларды және т.б. бұзу арқылы заңсыз кірсе, оның әрекеттері ҚК-нің 188, 191 немесе 192-баптарының тиісті тармақтары мен бөліктері бойынша саралануға тиіс, ал ҚК-нің 202-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді. Өйткені мұндай жағдайларда жәбірленушінің аталған мүлкін қасақана жою тұрғын үйге заңсыз басып кіру кезіндегідей жымқыру жасаудың тәсілі болып табылады. Егер ұрлық, тонау немесе қарақшылық жасау барысында кінәлі адам жымқыру нысанасы болып табылмайтын жәбірленушінің мүлкін (мысалы, жиһазды және басқа да заттарды) қасақана жойса немесе бүлдірсе, жағдай өзгереді. Мұндай мән-жайларда, оған негіздер болған кезде, кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 202-бабы бойынша қосымша саралануға тиіс.

Егер үй-жайға немесе қоймаға кіру арқылы келтірілген материалдық залал оны ҚК-нің 202-бабы бойынша қосымша саралау үшін жеткіліксіз болса, яғни қылмыстық жазаланатын әрекеттің белгілері болмаса, сот жаза тағайындау кезінде осы мән-жайларды ескеріп, азаматтық талап қою тәртібімен кінәлі адамды келтірілген материалдық залалды өтеуге міндеттеуге тиіс.

Тұрғын үйге, қызметтік, өндірістік үй-жайға немесе қоймаға кіруді бір немесе бірнеше адам жасауы мүмкін. Бұл ретте үй-жайға немесе қоймаға өзі кірмеген, бірақ рөлдерді бөлу туралы уағдаластыққа сәйкес есіктерді, бекітпелерді, терезе торларын бұзуға қатысқан, сондай-ақ қылмыс жасау барысында басқа адамның үй-жайға немесе қоймаға кіруіне не одан мүлікті алып шығуына байланысты өзге де әрекеттерді орындаған кінәлі адамның әрекеттері қоса орындаушылық болып табылады және ҚК-нің 28-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді. Жымқыруға тікелей қатыспаған, бірақ кіруге айдап салған, кіру тәсілдері туралы кеңестер мен нұсқаулар берген немесе ұрланған мүлікті сатып алуға алдын ала уәде берген сыбайластар ҚК-нің 28-бабы және 188-бабы 3-бөлігінің 3) тармағы бойынша жымқыруға көмектесушілер ретінде жауаптылыққа тартылады. Алайда кез келген жағдайда сыбайластардың пиғылы жымқырудың үй-жайға немесе қоймаға кіру арқылы жасалатынын қамтуға тиіс, әйтпесе олардың әрекеттерін «кіру» белгісі бойынша саралауға болмайды.

Осылайша, қарастырылып отырған аса саралау белгісінің барлық құрамдас элементтері (мүлік алынатын орын – тұрғын үй, үй-жай, қойма немесе көлік құралы; тәсілі – кіру арқылы; кірудің рұқсат етілмегендігі – заңсыз болуы) бірдей міндетті және бірлікте бағалануға тиіс. Аталған элементтердің ең болмағанда біреуі болмаған жағдайда осы саралау белгісі қолданылмауға тиіс.

ҚК-нің 188-бабының 4-бөлігінде мынадай түрде жасалған ұрлық үшін жауаптылық көзделген:

қылмыстық топ жасаған;

мұнай-газ құбырынан жасалған;

аса ірі мөлшерде жасалған ұрлық.

Қылмыстық топ жасаған қылмыс ұғымы ҚК-нің 3-бабының 24) тармағында берілген. Онда қылмыстық топ ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, қылмыстық қоғамдастық, трансұлттық ұйымдасқан топ, трансұлттық қылмыстық ұйым, трансұлттық қылмыстық қоғамдастық, террористік топ, экстремистік топ, банда, заңсыз әскерилендірілген құралым болып табылатыны көрсетілген.

Қарастырылып отырған қылмыстық топ ұғымына ұйымдасқан қылмыстылықтың іс жүзінде барлық нысандары енгізілгенін атап өткен жөн.

Егер жымқыруды қылмыстық топ жасаса, қылмыстық топты ұйымдастырушының, басшысының және мүшелерінің әрекеттері қылмыстық топ жасаған жымқыру үшін жауаптылық көздейтін ҚК-нің 188-бабының 4-бөлігі және тиісінше ҚК-нің 182, 257, 262–265-баптары бойынша экстремистік топты, террористік топты құру, оларға басшылық ету және олардың қызметіне қатысу не ұйымдасқан топты, қылмыстық ұйымды, қылмыстық қоғамдастықты, трансұлттық ұйымдасқан топты, трансұлттық қылмыстық ұйымды, трансұлттық қылмыстық қоғамдастықты құру және оларға басшылық ету, сондай-ақ оларға қатысу ретінде қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.

Мұндай қорытынды ҚК-нің 31-бабын талдаудан туындайды. Оның 4 және 5-бөліктерінде қылмыстық топ құрған немесе оған басшылық еткен адам ҚК Ерекше бөлігінің тиісті баптарында көзделген жағдайларда қылмыстық топты ұйымдастырғаны және оған басшылық еткені үшін, сондай-ақ қылмыстық топ жасаған, оның пиғылымен қамтылған барлық қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылатыны айтылған.

Қылмыстық топтың басқа қатысушылары ҚК Ерекше бөлігінің тиісті баптарында көзделген жағдайларда оған қатысқаны үшін, сондай-ақ дайындалуына немесе жасалуына өздері қатысқан қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылады.

Жоғарғы Сот та осы ұстанымды жоғарыда аталған нормативтік қаулының 11-тармағында қолдайды. Онда 2-абзацта тиісті жағдайларда кінәлі адамдардың әрекеттері қылмыстық топты құру немесе оған қатысу үшін жауаптылық көздейтін ҚК баптары бойынша қосымша саралануға тиіс екені көрсетілген.

Алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған жымқыруды қылмыстық топ жасаған жымқырудан дұрыс ажыратудың маңызы зор. Осы белгілерді ажырату үшін Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы «Соттардың бандитизм және сыбайлас қатысумен жасалған басқа да қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысын басшылыққа алу қажет. Қаулының 11-тармағында былай делінген: «Белгілі бір уақыт ішінде келісілген әрекеттер, қылмыстық қызметтің тұрақты нысандары мен әдістері арқылы адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен бірқатар қылмыс жасауының өзі қылмыстық топтың бар екенін тануға жеткілікті негіз болып табылмайды.

Қылмыстық топ адамдар тобының алдын ала сөз байласуынан анағұрлым жоғары ұйымдасқандығымен және тұрақтылығымен ерекшеленеді. Оның белгілеріне, атап айтқанда, басшының (басшылардың) болуы және басқа мүшелердің оған (оларға) бағыныстылығы, басқа қатысушылардың өздерінің осы топқа мүше екенін түсінуі, белгілі бір иерархия мен ортақ материалдық және қаржылық қаражаттың болуы, қылмыстық топта белгіленген ережелерді (тәртіпті) сақтау және т.б. жатуы мүмкін.

ҚК-нің 113-бабының талаптарына сәйкес қылмыстық топтың белгілері қылмыс құрамының басқа белгілерімен қатар дәлелденуге тиіс».

Тағы бір аса саралау белгісі – мұнай-газ құбырынан ұрлық жасау.

Мұнай деп шикі мұнай, газ конденсаты, сондай-ақ шикі мұнайды тазартудан және жанғыш тақтатастарды, мұнай-битуминозды жыныстарды немесе шайырлы құмдарды өңдеуден кейін алынған көмірсутектер танылады.

Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 27 желтоқсандағы «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодексінің 10-бабының 2-тармағында осы Кодекспен мынадай ресурстарға қатысты жер қойнауын пайдалану реттелетіні белгіленген: 1) пайдалы қазбалар; 2) техногендік минералдық түзілімдер; 3) жер қойнауы кеңістігі.

Бұл ретте пайдалы қазбалар мынадай топтарға бөлінеді: 1) жерасты сулары; 2) көмірсутекті пайдалы қазбалар (көмірсутектер); 3) қатты пайдалы қазбалар (Кодекстің 12-бабының 2-тармағы).

Аталған Кодекстің 12-бабының 3-тармағында көмірсутектерге мұнай, шикі газ және табиғи битум жататыны түсіндіріледі. Осы норманың өзінде аталған ұғымдарға түсініктеме беріледі.

Бұдан басқа, Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 9 қаңтардағы «Газ және газбен жабдықтау туралы» Заңының 1-бабының 6) тармағында газ шикі, тауарлық, сұйытылған мұнай және сұйытылған табиғи газ болып табылатыны көрсетілген. Сондай-ақ аталған Заңның 1-бабының 34), 31), 32) тармақтарында шикі газ, тауарлық газ және сұйытылған табиғи газ ұғымдарына түсініктеме беріледі.

Жоғарыда баяндалғандарды негізге ала отырып, ҚК-нің 188-бабы 4-бөлігінің 2) тармағында көзделген қылмыстың нысанасы тек көмірсутектер, яғни мұнай, шикі газ және табиғи битум, сондай-ақ шикі, тауарлық, сұйытылған мұнай және сұйытылған табиғи газ болуы мүмкін деген қорытынды жасауға болады.

ҚК-де «мұнай құбыры» ұғымы ашылмаған. Тек ҚК-нің 3-бабының 20) тармағында көлік ұғымын айқындау кезінде оған теміржол, автомобиль, теңіз, ішкі су көлігі, оның ішінде теңіз және өзен шағын кемелері, әуе, қалалық электр көлігі, оның ішінде метрополитен, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан магистральдық құбыржол көлігі жататыны көрсетілген. Осы анықтамаға сүйене отырып, магистральдық құбыржол көлігі көліктің бір түрі болып табылады деген қорытынды жасауға болады.

Қазақстан Республикасының 2018 жылғы 27 желтоқсандағы «Табиғи монополиялар туралы» Заңының 5-бабы 1-тармағының 2) тармақшасына сәйкес, Қазақстан Республикасындағы табиғи монополиялар салаларына Қазақстан Республикасының аумағы арқылы транзит мақсатында және Қазақстан Республикасының шегінен тыс экспорттау үшін тасымалдауды қоспағанда, магистральдық құбырлар арқылы мұнайды және (немесе) мұнай өнімдерін тасымалдау жөніндегі реттелетін қызметтер жатады.

Қазақстан Республикасының «Газ және газбен жабдықтау туралы» Заңының 1-бабының 28), 5), 14), 15), 20), 22), 23) тармақтарында мынадай ұғымдардың анықтамалары берілген: магистральдық газ құбыры, бірыңғай техникалық дәліз, газ құбыры, газ тарату жүйесі, газ тұтыну жүйесі, жалғастырушы газ құбыры, кәсіпшілік газ құбыры.

Осылайша, адамның әрекеттерін ҚК-нің 188-бабы 4-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралау үшін оның көмірсутектерді тасымалдауға арналған кез келген түрдегі құбырдан жасырын жымқыру жасауы қажет.

Заң шығарушы қылмыстық-құқықтық норманы ұрланған мүліктің құны саралауға әсер етпейтіндей етіп құрастырғанын атап өткен жөн. Сондықтан мұндай әрекеттер бірден ҚК-нің 188-бабы 4-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралануға тиіс.

ҚК-нің 188-бабы 4-бөлігінің 3) тармағында ұрлық жасаудың аса саралау белгісі – аса ірі мөлшерде жасау көзделген. ҚК-нің 3-бабының 3) тармағына сәйкес, аса ірі мөлшер деп мүліктің құны немесе залал мөлшері айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын мөлшер танылады.

Ұрлық күш қолданбай жасалатын қылмыстарға жатады. Сондықтан қылмыскердің әрекеттерін бақылау мүмкіндігінен күш қолдану арқылы айырылған (үй-жайға қамалған) адамнан мүлікті жасырын алып қою қолданылған күштің сипатына қарай ҚК-нің 191, 192-баптары бойынша тонау немесе қарақшылық ретінде саралануға тиіс. Жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына қауіпті күшті әсер ететін, улы немесе есеңгірететін заттарды оның еркінен тыс ағзасына енгізіп, оны дәрменсіз күйге келтіру және бөтен мүлікті иелену мақсатында жасалған әрекет қарақшылық (ҚК-нің 192-бабы) ретінде саралануға тиіс. Егер дәл осы мақсатпен жәбірленушінің ағзасына оның еркінен тыс өмірі мен денсаулығына қауіп төндірмейтін заттар енгізілсе, жасалған әрекет салдарына қарай күш қолданумен ұштасқан тонау (ҚК-нің 191-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы) немесе осы қылмысқа оқталу (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі) ретінде саралануға тиіс.

Ұрлық үшін мүлікті жасырын және күш қолданбай иеленумен қатар, ұрлаушының өзі иеленетін мүлікке билік ету, оны басқару немесе сақтау жөнінде ешқандай өкілеттіктерге ие болмауы да тән. Сеніп тапсырылған бөтен мүлікті жасырын алып қою ұрлық ретінде емес, бөтеннің мүлкін иемденіп алу ретінде саралануға тиіс (ҚК-нің 189-бабы). Ал егер жымқыру бөтен мүлікке тапсырылған жұмысқа немесе қызметтік міндеттерін орындауға байланысты қол жеткізе алатын адаммен жасалса, ол ұрлық ретінде саралануға тиіс.

Ұрлықты сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иемденіп алудан немесе ысырап етуден ажырату мынада: ұрлық кезінде кінәлі адам кейде бөтен мүлікті нақты иеленуі, оған қол жеткізуі немесе оны күзетуі мүмкін, бірақ бұл мүлікке билік ету, оны басқару немесе сақтау жөнінде ешқандай өкілеттіктерге ие болмайды.

Егер жымқыру ұрлық немесе ысырап ету ретінде емес, ұрлық ретінде саралануға тиіс, егер оны ұрланатын мүлікке қатысты белгілі бір өкілеттіктер берілген, бірақ оны тек тапсырылған жұмысты орындау кезінде пайдалануға ғана құқылы адам (мысалы, жұмысшының шикізатты немесе дайын өнімді ұрлауы) немесе қызметінің сипаты бойынша басқа адамдарға тікелей сеніп тапсырылған мүлікке қол жеткізе алатын адам (мысалы, комендант) жасаса.

Ұрлықты алаяқтықтан ажырату қажет. Біріншіден, ұрлық кезінде жымқыру нысанасы тек мүлік болуы мүмкін, ал алаяқтық кезінде оның нысанасы мүлік те, мүлікке құқық та болуы мүмкін. Екіншіден, ұрлық кезінде мүлік жәбірленушіден оның еркінен тыс және одан жасырын түрде алынады. Алаяқтық кезінде меншік иесі немесе заңды иеленуші алдау немесе сенімді теріс пайдалану нәтижесінде жаңылыстырылып, мүлікті қылмыскердің өзіне береді. Үшіншіден, алаяқтық кезінде мүлікті қылмыскерге мүлікке билік ету жөніндегі әрекеттері заңдық маңызға ие әрекетке қабілетті адам беруі тиіс. Егер әрекетке қабілетсіз немесе жасы не психикалық бұзылуы салдарынан әрекет қабілеті шектелген адамның мүлкіне алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы иелік етілсе, онда оны жасаған адамның әрекеті алаяқтық емес, ұрлық құрамын құрайды, өйткені мұндай адамдардың еркі заңдық тұрғыдан жарамсыз. Төртіншіден, алаяқтық кезінде алдау мүлікті иелену тәсілі болып табылады, ал ұрлық кезінде ол тек мүлікке қол жеткізу үшін қолданылады, кейіннен мүлік меншік иесінен жасырын түрде алынады.

Ұрлықты автомобильді немесе өзге де көлік құралын жымқыру мақсатынсыз заңсыз иеленуден (ҚК-нің 200-бабы) ажырату қажет. Негізгі айырмашылық ұрлықтың жымқыру болып табылатынында, ал ҚК-нің 200-бабында көзделген қылмыс меншікке қарсы өзге де пайдакүнемдік қылмыстар қатарына жататынында. Ұрлық кезінде мүлік міндетті түрде пайдакүнемдік мақсатпен (кінәлінің немесе өзге адамдардың пайдасына айналдыру) алынады, ал көлік құралын иелену кезінде пайдакүнемдік мақсат болмайды.

ҚК-нің 188-бабының 1, 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 188-бабының 3, 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заң қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар