Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 186-бабы. Мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтер жеткізгіштерін жоғалту туралы түсініктеме
1. Қызметі, жұмысы немесе Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де негіздер бойынша сеніп тапсырылған, мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтер жеткізгіштерін, егер жоғалту мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтер жеткізгіштерімен жұмыс істеудің белгіленген қағидаларын бұзу салдарынан орын алса, абайсызда жоғалту —
екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не үш жылға дейінгі мерзімге белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
2. Ірі залал келтіруге немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан дәл сол іс-әрекет —
төрт мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.
Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2-бөлігі — қылмыс) жоғалған, мемлекеттік құпияларды қамтитын құжаттар мен заттардың шетелдік арнаулы қызметтердің қолына түсуі және Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін екендігінде.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі мемлекеттік және қызметтік құпияны құрайтын құжаттар мен заттармен жұмыс істеудің және олардың сақталуының белгіленген тәртібін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың заты мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтер жеткізгіштері болып табылады.
1999 жылғы 15 наурыздағы Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік құпиялар туралы» Заңының 1-бабына сәйкес, мәліметтер жеткізгіштері — мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтер символдар, бейнелер, сигналдар, техникалық шешімдер мен процестер түрінде көрініс табатын материалдық объектілер, оның ішінде физикалық өрістер.
Тиісінше, қылмыстық құқық бұзушылықтың заты ретінде мыналар болуы мүмкін: 1) мемлекеттік құпияны қамтитын құжаттар; 2) мәліметтері мемлекеттік құпияны құрайтын заттар.
Құжат — бұл деректемелері, құпиялылық белгісі, құпияландыруды жүзеге асыратын мемлекеттік билік органының, кәсіпорынның, мекеменің немесе ұйымның тіркеу нөмірі, сақтаудың, берудің және жұмыс істеудің ерекше тәртібі бар жазбаша (графикалық, электрондық) акт.
Мәліметтері мемлекеттік құпияларды құрайтын заттар — осындай сипаттағы ақпаратты қамтитын әртүрлі материалдар мен бұйымдар. Оларға құпия техника үлгілері, отын, жабдықтар, шикізат, қару-жарақ, шифрлар, кодтар және т.б. жатады.
Мемлекеттік құпия болып табылатын мәліметтердің сипаты мен түрлері Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік құпиялар туралы» Заңында айқындалады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы мынадай белгілермен сипатталады:
әрекет немесе әрекетсіздік (мемлекеттік құпияны қамтитын құжаттармен, сондай-ақ мәліметтері мемлекеттік құпияны құрайтын заттармен жұмыс істеудің белгіленген қағидаларын бұзу);
осы әрекеттің нәтижесінде мемлекеттік құпияларды қамтитын мәліметтер жеткізгіштерінің жоғалуы түріндегі қоғамдық зардаптардың туындауы;
көрсетілген әрекет (әрекетсіздік) пен зардаптардың арасындағы себепті байланыс.
Мемлекеттік құпияны қамтитын құжаттармен және заттармен жұмыс істеу қағидаларын бұзу белгіленген қағидалардан ауытқу немесе оларды толықтай елемеу арқылы көрінеді, бұл құжаттың немесе заттың жоғалуына жағдай жасайды.
Қылмыстық жауаптылықтың туындауы үшін кінәлі адамның нақты қандай жұмыс істеу қағидаларын және осы қағидалардың нақты қандай тармақтарын бұзғанын анықтау қажет.
Сот практикасы көрсеткендей, бұзушылықтар көбінесе құжаттармен жұмыс істеу орны мен уақытына, оларды сақтау, жөнелту, беру және т.б. қағидаларын сақтамаумен байланысты болады.
Мемлекеттік құпияларды қамтитын мәліметтер жеткізгіштерін жоғалту деп олардың жауапты адамның иелігінен құқыққа қайшы түрде шығуын түсіну керек. Мемлекеттік құпияларды қамтитын мәліметтер жеткізгіші адамның иелігінен шыққан кезде оны тікелей бақылау және оған материалдық ықпал ету мүмкіндігі жоғалады. Бұл ретте осы белгі бойынша саралау үшін мәліметтер жеткізгішінің адамның иелігінен қандай мерзімге шыққаны, яғни уақытша ма немесе біржола ма, маңызы жоқ.
Мемлекеттік құпияларды қамтитын мәліметтер жеткізгіштерімен жұмыс істеу қағидаларын бұзу фактісі мен олардың иеліктен шығуы арасында себепті байланыс анықталуы тиіс. Егер олардың арасында себепті байланыс болмаса, қылмыстық теріс қылық түріндегі қылмыстық құқық бұзушылық құрамы туралы айтуға негіз жоқ.
Қылмыстық құқық бұзушылық құрамы мемлекеттік құпияларды қамтитын мәліметтер жеткізгіштерінің абайсызда жоғалған сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.
ҚК-нің 186-бабына қатысты ірі залал деп ҚК-нің 3-бабының 38) тармағына сәйкес айлық есептік көрсеткіштен бес жүз есе асатын мөлшердегі залал түсініледі.
Субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады: менмендік жағдайында адам өз әрекеттерінің нәтижесінде мемлекеттік құпияларды қамтитын мәліметтер жеткізгіштерінің жоғалуы түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала білген, бірақ бұған жеткілікті негіздер болмаса да, олардың алдын алуға жеңілтектікпен сенген; немқұрайлылық жағдайында адам тиісті мұқияттылық пен сақтық танытқан жағдайда мемлекеттік құпияларды қамтитын мәліметтер жеткізгіштерінің жоғалуы түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжамаған, алайда оларды болжауға тиіс және болжай алатын болған.
Қылмыстық теріс қылықтың субъектісі арнайы болып табылады: есі дұрыс, 16 жасқа толған, мемлекеттік құпияларды қамтитын мәліметтер жеткізгіштері қызметі, жұмысы немесе Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де негіздер бойынша сеніп тапсырылған адам. Мәліметтерді адамның сеніміне беру оның мемлекеттік құпияларға тиісті түрде ресімделген рұқсатының не қолжетімділігінің болуын көздейді.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде ірі залал келтіруге немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан дәл сол іс-әрекет үшін қылмыстық жауаптылық көзделген. Заң шығарушы бұл зардаптардың туындауын баламалы түрде көрсеткен, сондықтан олардың біреуінің туындауы ҚК-нің 186-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамының бар екенін тану үшін жеткілікті.
Ірі залал және өзге де ауыр зардаптар ұғымдары туралы ҚК-нің 185-бабының 3-бөлігіне берілген түсініктемені қараңыз.
ҚК-нің 186-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
ҚК-нің 186-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвили авторлығымен.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік құқықтық кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар
