Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 145-бабына түсініктеме. Адам мен азаматтың тең құқықтылығын бұзу

1. Адамның (азаматтың) құқықтары мен бостандықтарын шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық немесе мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, сеніміне, тұрғылықты жеріне, қоғамдық бірлестіктерге тиесілігіне немесе кез келген өзге де мән-жайларға байланысты тікелей немесе жанама шектеу —

айлық есептік көрсеткіштің жүз алпыс есесіне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Осы іс-әрекетті өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған адам не қоғамдық бірлестіктің басшысы жасаған дәл сол әрекет —

айлық есептік көрсеткіштің екі жүз есесіне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.

Қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі Қазақстан Республикасының Конституциясымен кепілдік берілген азаматтардың тең құқықтылығын бұзудан, конституциялық құқықтарды елемеуден көрінеді.

1948 жылғы 10 желтоқсандағы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 2-бабына сәйкес, әрбір адам осы Декларацияда жарияланған барлық құқықтар мен барлық бостандықтарға нәсіліне, терісінің түсіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе өзге де наным-сенімдеріне, ұлттық немесе әлеуметтік шығу тегіне, мүліктік, сословиелік немесе өзге де жағдайына қарамастан, ешқандай айырмашылықсыз ие болуға тиіс. Бұдан басқа, адам тиесілі елдің немесе аумақтың саяси, құқықтық немесе халықаралық мәртебесі негізінде, бұл аумақ тәуелсіз, қамқорлықтағы, өзін-өзі басқармайтын немесе өзінің егемендігі қандай да бір өзге түрде шектелген аумақ болып табылатынына қарамастан, ешқандай айырмашылық жүргізілмеуге тиіс.

Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясымен қатар жеке адамның құқықтары мен бостандықтарына 1966 жылғы 16 желтоқсандағы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт, 1966 жылғы 16 желтоқсандағы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт және басқа да бірқатар халықаралық-құқықтық актілер кепілдік береді.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 14-бабында барлық азаматтардың сот пен заң алдында теңдігі бекітілген (1-тармақ). Ешкімді де шыққан тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, наным-сеніміне, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге де мән-жайларға байланысты қандай да бір кемсітуге болмайды (2-тармақ). Мемлекет адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, шығу тегіне, мүліктік және лауазымдық жағдайына, тұрғылықты жеріне, дінге көзқарасына, наным-сеніміне, қоғамдық бірлестіктерге тиесілігіне, сондай-ақ басқа да мән-жайларға қарамастан тең болуына кепілдік береді.

Қылмыстық кодекстің 15-бабының 4-бөлігінде де осыған ұқсас норма қамтылған, оған сәйкес қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған адамдар шыққан тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, наным-сеніміне, қоғамдық бірлестіктерге тиесілігіне, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге де мән-жайларға қарамастан заң алдында тең.

Талданып отырған іс-әрекеттің объектісі — жоғарыда аталған теңдікке деген конституциялық құқық. Адам мен азаматтың тең құқықтылығын бұзу өмір тіршілігінің барлық салаларында — саяси, әлеуметтік, экономикалық және т.б. салаларда орын алуы мүмкін. Адамдарды нәсіліне, ұлтына және тіліне қарай ажырату жаһандану мен экономикалық интеграцияның әлемдік үдерістерімен байланысты қазіргі ұлттық қатынастардағы шиеленісті ескере отырып, ерекше қауіпті болып табылады.

Қосымша объектілерге адамның ар-намысы мен қадір-қасиеті, оның еңбек құқықтары, діни сенім бостандығы және адам мен азаматтың теңдігі бұзылатын Қазақстан Республикасы Конституциясында бекітілген өзге де құқықтары мен бостандықтары жатуы мүмкін.

Объективтік жағы адамның (азаматтың) құқықтары мен бостандықтарын оның шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық немесе мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, наным-сеніміне, тұрғылықты жеріне, қоғамдық бірлестіктерге тиесілігіне немесе кез келген өзге де мән-жайларға байланысты тікелей немесе жанама шектеуге бағытталған әрекеттермен не әрекетсіздікпен көрінеді.

Шығу тегі (бұл жағдайда әлеуметтік шығу тегін түсіну қажет) — адамның туған кезінен бастап әртүрлі байланыстар мен өзара қарым-қатынастар арқылы біріккен белгілі бір әлеуметтік топқа жатуы.

Әлеуметтік жағдай — адамның қоғамдағы немесе қоғамның жекелеген әлеуметтік кіші жүйесіндегі мәртебесі, ол нақты қоғамға тән белгілер бойынша айқындалады. Мұндай белгілер ретінде экономикалық, ұлттық, жас ерекшеліктері және басқа да белгілер болуы мүмкін. Әлеуметтік мәртебе билік және (немесе) материалдық мүмкіндіктермен, сирек жағдайда ерекше қабілеттермен немесе дағдылармен, харизмамен, біліммен сипатталады.

Белгілі бір азамат атқаратын лауазымдық жағдай ұйымдастырушылық-өкімдік, әкімшілік-шаруашылық өкілеттіктердің немесе бағынысты қызметкерлерге және (немесе) адамдардың шектеусіз тобына қатысты жүзеге асырылатын өкілеттіктердің (билік өкілінің) болуымен сипатталады.

Мүліктік жағдай — азаматтың өзінің жеке қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін пайдаланатын қаржылық кірістері мен меншік құқығындағы мүлкінің болуы (аса бай, бай, ауқатты, қамтамасыз етілген, кедей, қайыршы және т.б.).

Жыныс — адамның организмінің морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктерінің жиынтығы, ұрықтану үдерісіндегі рөлін айқындайтын адам дарақтарының генетикалық тұрғыдан анықталған белгілерінің жиынтығы (еркек, әйел).

Нәсіл — белгілі бір географиялық өңірде қалыптасқан және сыртқы фенотиптік көрінісі бар белгілі бір тұқым қуалайтын биологиялық белгілер кешені бойынша ұқсастығымен сипатталатын адам популяцияларының жүйесі. Әртүрлі нәсілдерді сипаттайтын белгілер көбінесе көптеген ұрпақтар бойы қалыптасқан қоршаған ортаның әртүрлі жағдайларына бейімделудің нәтижесінде пайда болады.

Ұлт, біріншіден, тілінің, мәдениетінің, психологиясының, дәстүрлерінің, әдет-ғұрыптарының және өмір салтының ерекшеліктерімен сипатталатын адамдардың белгілі бір этникалық қауымдастығына жатуды білдіреді; екіншіден, бірқатар мемлекеттерде ұлт ұғымы азаматтықты немесе адамның белгілі бір ұлттық мемлекетке тиесілігін білдіру үшін қолданылады.

Тіл — ақпарат алмасуға арналған, ұғымдық мазмұн мен типтік дыбысталуды (жазылуды) өзара байланыстыратын белгілер жүйесі немесе қарым-қатынас жасау барысында алмасуға болатын біркелкі түсіндірілетін және пайымдалатын хабарламалар (сигналдар) жүйесі.

Дін — табиғаттан тыс күштерге сенуге негізделген, моральдық нормалар мен мінез-құлық түрлерінің, рәсімдердің, діни ғұрыптардың жиынтығын қамтитын және адамдарды ұйымдарға (шіркеуге, діни қауымдастыққа) біріктіретін дүниені танудың ерекше нысаны. Ең көп таралған діндер — христиандық, ислам, индуизм, буддизм, даосизм, сикхизм, иудаизм (иудейлік). Бұдан басқа, атеистер, жергілікті наным-сенімдерді ұстанушылар және дінге сенбейтін адамдар бар.

Наным-сенім — жеке тұлғаға немесе әлеуметтік топқа дүниеге, білімге және объективті шындықты бағалауға қатысты көзқарастарына сенімділік беретін дүниетаным элементтерінің бірі. Наным-сенім мінез-құлық пен ерікті әрекеттерді бағыттайды. Көптеген адамдар үшін сенімділіктің ең жоғары (абсолютті) дәрежесі сенім (наным) арқылы көрініс табады. Бұл наным-сенімдер құқықтық шеңберде болуы және халықаралық актілер мен мемлекеттердің заңдарында айқындалған адами құндылықтарға сәйкес келуі тиіс.

Тұрғылықты жер — азамат тұрақты немесе көбінесе тұратын жер. Азаматтар арасындағы айырмашылықтар белгілі бір адамның ауылдық жерде, қалада, құрамында бірнеше ауданы бар қаланың аудандарының бірінде, облыста, астанада немесе басқа елде тұруына байланысты жүргізілуі мүмкін.

Қоғамдық бірлестіктерге тиесілілік деп ортақ мүдделер негізінде біріккен азаматтардың бастамасы бойынша құрылған және қоғамдық бірлестіктің жарғысында көрсетілген ортақ мақсаттарға қол жеткізу үшін қызмет ететін ерікті, өзін-өзі басқаратын, коммерциялық емес құрылымның (ұйымның, одақтың) қызметіне тікелей қатысу немесе оған мүшелік ету түсініледі.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 23-бабының 1-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасының азаматтары өз мүдделерін қорғау үшін кәсіптік одақтар құру құқығын қоса алғанда, бірлесу бостандығына құқылы. Қоғамдық бірлестіктердің қызметіне кепілдік беріледі.

Қазақстан Республикасында 1996 жылғы 31 мамырдағы «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 2-бабына сәйкес қоғамдық бірлестіктер деп заңнамаға қайшы келмейтін ортақ мақсаттарға қол жеткізу үшін ерікті негізде құрылған саяси партиялар, кәсіптік одақтар және азаматтардың басқа да бірлестіктері танылады. Қоғамдық бірлестіктер коммерциялық емес ұйымдар болып табылады.

Қазақстан Республикасының «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Заңының 5-бабына сәйкес, қоғамдық бірлестіктер саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар мен бостандықтарды іске асыру және қорғау; азаматтардың белсенділігі мен өзіндік қызметін дамыту; кәсіптік және әуесқойлық мүдделерді қанағаттандыру; ғылыми, техникалық және көркем шығармашылықты дамыту; адамдардың өмірі мен денсаулығын қорғау; қоршаған табиғи ортаны қорғау; қайырымдылық қызметке қатысу; мәдени-ағартушылық, спорттық-сауықтыру жұмыстарын жүргізу; тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау; патриоттық, құқықтық және гуманистік тәрбие беру; халықаралық ынтымақтастықты кеңейту және нығайту; Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған өзге де қызметті жүзеге асыру мақсатында құрылады және жұмыс істейді.

Адамның құқықтары мен бостандықтарын бұзу түрлері әртүрлі болуы мүмкін және бұзылған құқықтың, бостандықтың, заңды мүдденің сипатына байланысты болады. Барлық бұзушылықтарға ортақ белгі — олардың азаматтың өзіне тиесілі құқығын, бостандығын немесе заңды мүддесін жүзеге асыруына кедергі келтіруі.

Адамның (азаматтың) құқықтары мен бостандықтарын жоғарыда көрсетілген негіздер бойынша тікелей шектеу азаматтарға оларды жүзеге асыру мүмкіндігін бермеуден көрінеді; ал құқықтар мен бостандықтарды жанама шектеу оларды жүзеге асыруға кедергілер жасаумен байланысты. Бұған белгілі бір ұлтқа жатуына байланысты заңсыз әкімшілік ұстау; сол негіздер бойынша тұрғылықты жері бойынша тіркеуден негізсіз бас тарту; осы баптың диспозициясында көрсетілген себептер бойынша жұмысқа қабылдаудан бас тарту немесе жұмыстан заңсыз шығару; діни тиесілігіне байланысты үй-жайды жалға беруден бас тарту және т.б. мысал бола алады.

Қылмыстық кодекстің 145-бабының диспозициясында көрсетілмеген өзге де мән-жайларға немесе өзге де негіздерге байланысты адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтарын және заңды мүдделерін бұзу қарастырылып отырған қылмыстық теріс қылық құрамын құрамайды.

Адамның (азаматтың) құқықтары мен бостандықтарын шектеу бір құқықтың емес, кемінде екі құқықтың бұзылуымен көрінетінін атап өткен жөн. Біріншісі — әрдайым теңдік бұзылады; екіншісі — өзге құқықтың немесе бостандықтың бұзылуы. Тең құқықтылықты бұзу басқа бұзылған құқыққа тәуелсіз, өздігінен жасалуы мүмкін емес. Тең құқықтылықты бұзу белгілі бір түрде көрініс табуға тиіс, ал ол комментаторлық баптың диспозициясында айтылған құқықтарды бұзу арқылы көрініс табуы мүмкін. Мысалы, әйелді жынысына байланысты жұмысқа қабылдаудан негізсіз бас тарту арқылы азаматтардың тең құқықтылығына қол сұғу жүзеге асырылады. Осы арқылы еңбек ету бостандығына конституциялық құқық бұзылады (Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-бабының 1-тармағы). Жүктілігі немесе үш жасқа дейінгі балаларының болуы себептері бойынша әйелмен еңбек шартын жасасудан негізсіз бас тартқаны үшін қылмыстық жауаптылық Қылмыстық кодекстің 152-бабының 2-бөлігінде белгіленген. Бұл жағдайда іс-әрекет тең құқықтылықты бұзудан (ҚК-нің 145-бабы) және еңбек шартын жасасудан негізсіз бас тартудан (ҚК-нің 152-бабының 2-бөлігі) тұрады. Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығының бар-жоғы туралы мәселе туындайды, өйткені ҚК-нің 145-бабын ҚК-нің 152-бабына қатысты жалпы норма ретінде қарастыруға болады. ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігінің талаптарына сәйкес, іс-әрекет ҚК-нің 152-бабының 2-бөлігі бойынша саралануға тиіс. Алайда, бір әрекетпен әртүрлі конституциялық құқықтар мен бостандықтар бұзылатынын, әрқайсысы Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің дербес бабымен қорғалатын әртүрлі тікелей объектілердің бар екенін атап өткім келеді. Мұндай қол сұғушылықтар қылмыстар жиынтығының бар екенін білдірмей ме? Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысында түсініктеме беруі қажет сияқты.

Қылмыстық теріс қылық құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыстық теріс қылық баптың диспозициясында көрсетілген себептер бойынша құқықтар мен бостандықтарды тікелей немесе жанама шектеу сәтінен бастап, туындаған салдарға қарамастан аяқталған деп танылады.

Егер адам (азамат) тең құқықтылығын бұзу оның денсаулығына зиян келтіруге әкеп соққан күш қолданумен ұштасса, жасалған әрекет тиісті баптардың (ҚК-нің 106, 107-баптары) жиынтығы бойынша саралануға тиіс. Қалған жағдайларда осы қылмысты жасау тәсілі ҚК-нің 145-бабының 1-бөлігі бойынша саралауға әсер етпейді.

Азаматтардың тең құқықтылығын бұзудың субъективтік жағы тікелей немесе жанама қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам Конституциямен кепілдік берілген азаматтардың тең құқықтылығын бұзып отырғанын сезінеді, адамның (азаматтың) құқықтары мен бостандықтарына зиян келтіру мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және оның туындауын қалайды не оған саналы түрде жол береді.

Осы іс-әрекет құрамының субъективтік жағының міндетті белгісі болып ниет табылады. Ниеттер әртүрлі болуы мүмкін: шовинизм, діни фанатизм, ұлтшылдық және басқалары, алайда олардың барлығы қоғамдағы тұлғааралық қатынастардың конституциялық тұрғыдан бекітілген қағидаттарына қайшы келеді, елеулі қақтығыстарды туындатуы мүмкін және т.б., бірақ олар іс-әрекетті саралау үшін маңызға ие емес.

Азаматтардың тең құқықтылығын бұзудың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам болуы мүмкін.

ҚК-нің 145-бабының 2-бөлігінде заң шығарушы осы әрекетті өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған адамды немесе қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы жасаған әрекетті саралаушы белгі ретінде қарастырады.

Қызмет бабын пайдалану деп адамның өзінің атқаратын лауазымына байланысты берілген құқықтары мен міндеттері шегінде, қызметтік құзыреті аясында жасаған адам мен азаматтың тең құқықтылығын бұзуын түсіну қажет. Бұл ретте дәл атқаратын лауазымы ойластырылған әрекетті жүзеге асыруды жеңілдеткен болуы тиіс. Мысалы, кадр қызметі басқармасының басшысы қызметке қабылдануға үміткерлердің түскен түйіндемелерін жынысына байланысты қабылдамайды.

Азаматтардың тең құқықтылығын бұзатын лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану ҚК-нің 145-бабының 2-бөлігінде, 361 немесе 362-баптарында не 250-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша сараланады.

Қазақстан Республикасында республикалық, өңірлік және жергілікті қоғамдық бірлестіктер құрылып, қызмет ете алады. Республикалық қоғамдық бірлестіктерге Қазақстан Республикасының облыстарының жартысынан астамының аумағында өзінің құрылымдық бөлімшелері (филиалдары мен өкілдіктері) бар бірлестіктер жатады. Өңірлік қоғамдық бірлестіктерге Қазақстан Республикасының облыстарының жартысынан аз аумағында өзінің құрылымдық бөлімшелері (филиалдары мен өкілдіктері) бар бірлестіктер жатады. Жергілікті қоғамдық бірлестіктерге Қазақстан Республикасының бір облысының шегінде қызмет ететін бірлестіктер жатады (жоғарыда аталған Заңның 7-бабы).

ҚК-нің 3-бабының 21) тармақшасына сәйкес, қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы деп қоғамдық бірлестіктің басшысы, сондай-ақ өзінің ықпалы мен беделі арқылы осы қоғамдық бірлестіктің қызметіне жеке-дара басқарушылық ықпал етуге қабілетті қоғамдық бірлестіктің өзге де қатысушысы танылады.

Қазақстан Республикасының аумағында халықаралық және шетелдік коммерциялық емес үкіметтік емес бірлестіктердің құрылымдық бөлімшелері (филиалдары мен өкілдіктері) құрылып, қызмет ете алады. Олар өз қызметінде Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін жағдайда соңғыларының жарғыларын басшылыққа алады (аталған Заңның 9-бабы).

Жауаптылыққа тіркеуші мемлекеттік органға мәліметтері ұсынылған қоғамдық бірлестіктің басшысы ғана емес, сонымен қатар қоғамдық бірлестікте іс жүзінде көшбасшылық жағдайға ие болған және оған бейресми басшылықты жүзеге асыратын адам да тартылады.

ҚК-нің 145-бабының 2-бөлігі бойынша іс-әрекетті саралау үшін кінәлі адамның адам (азамат) тең құқықтылығын өзінің қызметтік жағдайына немесе қоғамдық бірлестіктегі көшбасшылық жағдайына байланысты берілген өкілеттіктерді пайдалана отырып бұзуы қажет.

Егер әрекеттер әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, сословиелік немесе діни алауыздықты қоздыруға бағытталса және олар құқықтарды бұзумен немесе шектеумен қатар жүруі мүмкін болса, онда олар ҚК-нің 174-бабы — «Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, сословиелік немесе діни алауыздықты қоздыру» бойынша саралануға тиіс.

ҚК-нің 145-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 145-бабына түсініктеме. Адам мен азаматтың тең құқықтылығын бұзу

1. Адамның (азаматтың) құқықтары мен бостандықтарын шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық немесе мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, сеніміне, тұрғылықты жеріне, қоғамдық бірлестіктерге тиесілігіне немесе кез келген өзге де мән-жайларға байланысты тікелей немесе жанама шектеу —

айлық есептік көрсеткіштің жүз алпыс есесіне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Осы іс-әрекетті өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған адам не қоғамдық бірлестіктің басшысы жасаған дәл сол әрекет —

айлық есептік көрсеткіштің екі жүз есесіне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.

Қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі Қазақстан Республикасының Конституциясымен кепілдік берілген азаматтардың тең құқықтылығын бұзудан, конституциялық құқықтарды елемеуден көрінеді.

1948 жылғы 10 желтоқсандағы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 2-бабына сәйкес, әрбір адам осы Декларацияда жарияланған барлық құқықтар мен барлық бостандықтарға нәсіліне, терісінің түсіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе өзге де наным-сенімдеріне, ұлттық немесе әлеуметтік шығу тегіне, мүліктік, сословиелік немесе өзге де жағдайына қарамастан, ешқандай айырмашылықсыз ие болуға тиіс. Бұдан басқа, адам тиесілі елдің немесе аумақтың саяси, құқықтық немесе халықаралық мәртебесі негізінде, бұл аумақ тәуелсіз, қамқорлықтағы, өзін-өзі басқармайтын немесе өзінің егемендігі қандай да бір өзге түрде шектелген аумақ болып табылатынына қарамастан, ешқандай айырмашылық жүргізілмеуге тиіс.

Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясымен қатар жеке адамның құқықтары мен бостандықтарына 1966 жылғы 16 желтоқсандағы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт, 1966 жылғы 16 желтоқсандағы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт және басқа да бірқатар халықаралық-құқықтық актілер кепілдік береді.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 14-бабында барлық азаматтардың сот пен заң алдында теңдігі бекітілген (1-тармақ). Ешкімді де шыққан тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, наным-сеніміне, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге де мән-жайларға байланысты қандай да бір кемсітуге болмайды (2-тармақ). Мемлекет адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, шығу тегіне, мүліктік және лауазымдық жағдайына, тұрғылықты жеріне, дінге көзқарасына, наным-сеніміне, қоғамдық бірлестіктерге тиесілігіне, сондай-ақ басқа да мән-жайларға қарамастан тең болуына кепілдік береді.

Қылмыстық кодекстің 15-бабының 4-бөлігінде де осыған ұқсас норма қамтылған, оған сәйкес қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған адамдар шыққан тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, наным-сеніміне, қоғамдық бірлестіктерге тиесілігіне, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге де мән-жайларға қарамастан заң алдында тең.

Талданып отырған іс-әрекеттің объектісі — жоғарыда аталған теңдікке деген конституциялық құқық. Адам мен азаматтың тең құқықтылығын бұзу өмір тіршілігінің барлық салаларында — саяси, әлеуметтік, экономикалық және т.б. салаларда орын алуы мүмкін. Адамдарды нәсіліне, ұлтына және тіліне қарай ажырату жаһандану мен экономикалық интеграцияның әлемдік үдерістерімен байланысты қазіргі ұлттық қатынастардағы шиеленісті ескере отырып, ерекше қауіпті болып табылады.

Қосымша объектілерге адамның ар-намысы мен қадір-қасиеті, оның еңбек құқықтары, діни сенім бостандығы және адам мен азаматтың теңдігі бұзылатын Қазақстан Республикасы Конституциясында бекітілген өзге де құқықтары мен бостандықтары жатуы мүмкін.

Объективтік жағы адамның (азаматтың) құқықтары мен бостандықтарын оның шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық немесе мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, наным-сеніміне, тұрғылықты жеріне, қоғамдық бірлестіктерге тиесілігіне немесе кез келген өзге де мән-жайларға байланысты тікелей немесе жанама шектеуге бағытталған әрекеттермен не әрекетсіздікпен көрінеді.

Шығу тегі (бұл жағдайда әлеуметтік шығу тегін түсіну қажет) — адамның туған кезінен бастап әртүрлі байланыстар мен өзара қарым-қатынастар арқылы біріккен белгілі бір әлеуметтік топқа жатуы.

Әлеуметтік жағдай — адамның қоғамдағы немесе қоғамның жекелеген әлеуметтік кіші жүйесіндегі мәртебесі, ол нақты қоғамға тән белгілер бойынша айқындалады. Мұндай белгілер ретінде экономикалық, ұлттық, жас ерекшеліктері және басқа да белгілер болуы мүмкін. Әлеуметтік мәртебе билік және (немесе) материалдық мүмкіндіктермен, сирек жағдайда ерекше қабілеттермен немесе дағдылармен, харизмамен, біліммен сипатталады.

Белгілі бір азамат атқаратын лауазымдық жағдай ұйымдастырушылық-өкімдік, әкімшілік-шаруашылық өкілеттіктердің немесе бағынысты қызметкерлерге және (немесе) адамдардың шектеусіз тобына қатысты жүзеге асырылатын өкілеттіктердің (билік өкілінің) болуымен сипатталады.

Мүліктік жағдай — азаматтың өзінің жеке қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін пайдаланатын қаржылық кірістері мен меншік құқығындағы мүлкінің болуы (аса бай, бай, ауқатты, қамтамасыз етілген, кедей, қайыршы және т.б.).

Жыныс — адамның организмінің морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктерінің жиынтығы, ұрықтану үдерісіндегі рөлін айқындайтын адам дарақтарының генетикалық тұрғыдан анықталған белгілерінің жиынтығы (еркек, әйел).

Нәсіл — белгілі бір географиялық өңірде қалыптасқан және сыртқы фенотиптік көрінісі бар белгілі бір тұқым қуалайтын биологиялық белгілер кешені бойынша ұқсастығымен сипатталатын адам популяцияларының жүйесі. Әртүрлі нәсілдерді сипаттайтын белгілер көбінесе көптеген ұрпақтар бойы қалыптасқан қоршаған ортаның әртүрлі жағдайларына бейімделудің нәтижесінде пайда болады.

Ұлт, біріншіден, тілінің, мәдениетінің, психологиясының, дәстүрлерінің, әдет-ғұрыптарының және өмір салтының ерекшеліктерімен сипатталатын адамдардың белгілі бір этникалық қауымдастығына жатуды білдіреді; екіншіден, бірқатар мемлекеттерде ұлт ұғымы азаматтықты немесе адамның белгілі бір ұлттық мемлекетке тиесілігін білдіру үшін қолданылады.

Тіл — ақпарат алмасуға арналған, ұғымдық мазмұн мен типтік дыбысталуды (жазылуды) өзара байланыстыратын белгілер жүйесі немесе қарым-қатынас жасау барысында алмасуға болатын біркелкі түсіндірілетін және пайымдалатын хабарламалар (сигналдар) жүйесі.

Дін — табиғаттан тыс күштерге сенуге негізделген, моральдық нормалар мен мінез-құлық түрлерінің, рәсімдердің, діни ғұрыптардың жиынтығын қамтитын және адамдарды ұйымдарға (шіркеуге, діни қауымдастыққа) біріктіретін дүниені танудың ерекше нысаны. Ең көп таралған діндер — христиандық, ислам, индуизм, буддизм, даосизм, сикхизм, иудаизм (иудейлік). Бұдан басқа, атеистер, жергілікті наным-сенімдерді ұстанушылар және дінге сенбейтін адамдар бар.

Наным-сенім — жеке тұлғаға немесе әлеуметтік топқа дүниеге, білімге және объективті шындықты бағалауға қатысты көзқарастарына сенімділік беретін дүниетаным элементтерінің бірі. Наным-сенім мінез-құлық пен ерікті әрекеттерді бағыттайды. Көптеген адамдар үшін сенімділіктің ең жоғары (абсолютті) дәрежесі сенім (наным) арқылы көрініс табады. Бұл наным-сенімдер құқықтық шеңберде болуы және халықаралық актілер мен мемлекеттердің заңдарында айқындалған адами құндылықтарға сәйкес келуі тиіс.

Тұрғылықты жер — азамат тұрақты немесе көбінесе тұратын жер. Азаматтар арасындағы айырмашылықтар белгілі бір адамның ауылдық жерде, қалада, құрамында бірнеше ауданы бар қаланың аудандарының бірінде, облыста, астанада немесе басқа елде тұруына байланысты жүргізілуі мүмкін.

Қоғамдық бірлестіктерге тиесілілік деп ортақ мүдделер негізінде біріккен азаматтардың бастамасы бойынша құрылған және қоғамдық бірлестіктің жарғысында көрсетілген ортақ мақсаттарға қол жеткізу үшін қызмет ететін ерікті, өзін-өзі басқаратын, коммерциялық емес құрылымның (ұйымның, одақтың) қызметіне тікелей қатысу немесе оған мүшелік ету түсініледі.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 23-бабының 1-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасының азаматтары өз мүдделерін қорғау үшін кәсіптік одақтар құру құқығын қоса алғанда, бірлесу бостандығына құқылы. Қоғамдық бірлестіктердің қызметіне кепілдік беріледі.

Қазақстан Республикасында 1996 жылғы 31 мамырдағы «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 2-бабына сәйкес қоғамдық бірлестіктер деп заңнамаға қайшы келмейтін ортақ мақсаттарға қол жеткізу үшін ерікті негізде құрылған саяси партиялар, кәсіптік одақтар және азаматтардың басқа да бірлестіктері танылады. Қоғамдық бірлестіктер коммерциялық емес ұйымдар болып табылады.

Қазақстан Республикасының «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Заңының 5-бабына сәйкес, қоғамдық бірлестіктер саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар мен бостандықтарды іске асыру және қорғау; азаматтардың белсенділігі мен өзіндік қызметін дамыту; кәсіптік және әуесқойлық мүдделерді қанағаттандыру; ғылыми, техникалық және көркем шығармашылықты дамыту; адамдардың өмірі мен денсаулығын қорғау; қоршаған табиғи ортаны қорғау; қайырымдылық қызметке қатысу; мәдени-ағартушылық, спорттық-сауықтыру жұмыстарын жүргізу; тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау; патриоттық, құқықтық және гуманистік тәрбие беру; халықаралық ынтымақтастықты кеңейту және нығайту; Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған өзге де қызметті жүзеге асыру мақсатында құрылады және жұмыс істейді.

Адамның құқықтары мен бостандықтарын бұзу түрлері әртүрлі болуы мүмкін және бұзылған құқықтың, бостандықтың, заңды мүдденің сипатына байланысты болады. Барлық бұзушылықтарға ортақ белгі — олардың азаматтың өзіне тиесілі құқығын, бостандығын немесе заңды мүддесін жүзеге асыруына кедергі келтіруі.

Адамның (азаматтың) құқықтары мен бостандықтарын жоғарыда көрсетілген негіздер бойынша тікелей шектеу азаматтарға оларды жүзеге асыру мүмкіндігін бермеуден көрінеді; ал құқықтар мен бостандықтарды жанама шектеу оларды жүзеге асыруға кедергілер жасаумен байланысты. Бұған белгілі бір ұлтқа жатуына байланысты заңсыз әкімшілік ұстау; сол негіздер бойынша тұрғылықты жері бойынша тіркеуден негізсіз бас тарту; осы баптың диспозициясында көрсетілген себептер бойынша жұмысқа қабылдаудан бас тарту немесе жұмыстан заңсыз шығару; діни тиесілігіне байланысты үй-жайды жалға беруден бас тарту және т.б. мысал бола алады.

Қылмыстық кодекстің 145-бабының диспозициясында көрсетілмеген өзге де мән-жайларға немесе өзге де негіздерге байланысты адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтарын және заңды мүдделерін бұзу қарастырылып отырған қылмыстық теріс қылық құрамын құрамайды.

Адамның (азаматтың) құқықтары мен бостандықтарын шектеу бір құқықтың емес, кемінде екі құқықтың бұзылуымен көрінетінін атап өткен жөн. Біріншісі — әрдайым теңдік бұзылады; екіншісі — өзге құқықтың немесе бостандықтың бұзылуы. Тең құқықтылықты бұзу басқа бұзылған құқыққа тәуелсіз, өздігінен жасалуы мүмкін емес. Тең құқықтылықты бұзу белгілі бір түрде көрініс табуға тиіс, ал ол комментаторлық баптың диспозициясында айтылған құқықтарды бұзу арқылы көрініс табуы мүмкін. Мысалы, әйелді жынысына байланысты жұмысқа қабылдаудан негізсіз бас тарту арқылы азаматтардың тең құқықтылығына қол сұғу жүзеге асырылады. Осы арқылы еңбек ету бостандығына конституциялық құқық бұзылады (Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-бабының 1-тармағы). Жүктілігі немесе үш жасқа дейінгі балаларының болуы себептері бойынша әйелмен еңбек шартын жасасудан негізсіз бас тартқаны үшін қылмыстық жауаптылық Қылмыстық кодекстің 152-бабының 2-бөлігінде белгіленген. Бұл жағдайда іс-әрекет тең құқықтылықты бұзудан (ҚК-нің 145-бабы) және еңбек шартын жасасудан негізсіз бас тартудан (ҚК-нің 152-бабының 2-бөлігі) тұрады. Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығының бар-жоғы туралы мәселе туындайды, өйткені ҚК-нің 145-бабын ҚК-нің 152-бабына қатысты жалпы норма ретінде қарастыруға болады. ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігінің талаптарына сәйкес, іс-әрекет ҚК-нің 152-бабының 2-бөлігі бойынша саралануға тиіс. Алайда, бір әрекетпен әртүрлі конституциялық құқықтар мен бостандықтар бұзылатынын, әрқайсысы Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің дербес бабымен қорғалатын әртүрлі тікелей объектілердің бар екенін атап өткім келеді. Мұндай қол сұғушылықтар қылмыстар жиынтығының бар екенін білдірмей ме? Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысында түсініктеме беруі қажет сияқты.

Қылмыстық теріс қылық құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыстық теріс қылық баптың диспозициясында көрсетілген себептер бойынша құқықтар мен бостандықтарды тікелей немесе жанама шектеу сәтінен бастап, туындаған салдарға қарамастан аяқталған деп танылады.

Егер адам (азамат) тең құқықтылығын бұзу оның денсаулығына зиян келтіруге әкеп соққан күш қолданумен ұштасса, жасалған әрекет тиісті баптардың (ҚК-нің 106, 107-баптары) жиынтығы бойынша саралануға тиіс. Қалған жағдайларда осы қылмысты жасау тәсілі ҚК-нің 145-бабының 1-бөлігі бойынша саралауға әсер етпейді.

Азаматтардың тең құқықтылығын бұзудың субъективтік жағы тікелей немесе жанама қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам Конституциямен кепілдік берілген азаматтардың тең құқықтылығын бұзып отырғанын сезінеді, адамның (азаматтың) құқықтары мен бостандықтарына зиян келтіру мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және оның туындауын қалайды не оған саналы түрде жол береді.

Осы іс-әрекет құрамының субъективтік жағының міндетті белгісі болып ниет табылады. Ниеттер әртүрлі болуы мүмкін: шовинизм, діни фанатизм, ұлтшылдық және басқалары, алайда олардың барлығы қоғамдағы тұлғааралық қатынастардың конституциялық тұрғыдан бекітілген қағидаттарына қайшы келеді, елеулі қақтығыстарды туындатуы мүмкін және т.б., бірақ олар іс-әрекетті саралау үшін маңызға ие емес.

Азаматтардың тең құқықтылығын бұзудың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам болуы мүмкін.

ҚК-нің 145-бабының 2-бөлігінде заң шығарушы осы әрекетті өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған адамды немесе қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы жасаған әрекетті саралаушы белгі ретінде қарастырады.

Қызмет бабын пайдалану деп адамның өзінің атқаратын лауазымына байланысты берілген құқықтары мен міндеттері шегінде, қызметтік құзыреті аясында жасаған адам мен азаматтың тең құқықтылығын бұзуын түсіну қажет. Бұл ретте дәл атқаратын лауазымы ойластырылған әрекетті жүзеге асыруды жеңілдеткен болуы тиіс. Мысалы, кадр қызметі басқармасының басшысы қызметке қабылдануға үміткерлердің түскен түйіндемелерін жынысына байланысты қабылдамайды.

Азаматтардың тең құқықтылығын бұзатын лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану ҚК-нің 145-бабының 2-бөлігінде, 361 немесе 362-баптарында не 250-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша сараланады.

Қазақстан Республикасында республикалық, өңірлік және жергілікті қоғамдық бірлестіктер құрылып, қызмет ете алады. Республикалық қоғамдық бірлестіктерге Қазақстан Республикасының облыстарының жартысынан астамының аумағында өзінің құрылымдық бөлімшелері (филиалдары мен өкілдіктері) бар бірлестіктер жатады. Өңірлік қоғамдық бірлестіктерге Қазақстан Республикасының облыстарының жартысынан аз аумағында өзінің құрылымдық бөлімшелері (филиалдары мен өкілдіктері) бар бірлестіктер жатады. Жергілікті қоғамдық бірлестіктерге Қазақстан Республикасының бір облысының шегінде қызмет ететін бірлестіктер жатады (жоғарыда аталған Заңның 7-бабы).

ҚК-нің 3-бабының 21) тармақшасына сәйкес, қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы деп қоғамдық бірлестіктің басшысы, сондай-ақ өзінің ықпалы мен беделі арқылы осы қоғамдық бірлестіктің қызметіне жеке-дара басқарушылық ықпал етуге қабілетті қоғамдық бірлестіктің өзге де қатысушысы танылады.

Қазақстан Республикасының аумағында халықаралық және шетелдік коммерциялық емес үкіметтік емес бірлестіктердің құрылымдық бөлімшелері (филиалдары мен өкілдіктері) құрылып, қызмет ете алады. Олар өз қызметінде Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін жағдайда соңғыларының жарғыларын басшылыққа алады (аталған Заңның 9-бабы).

Жауаптылыққа тіркеуші мемлекеттік органға мәліметтері ұсынылған қоғамдық бірлестіктің басшысы ғана емес, сонымен қатар қоғамдық бірлестікте іс жүзінде көшбасшылық жағдайға ие болған және оған бейресми басшылықты жүзеге асыратын адам да тартылады.

ҚК-нің 145-бабының 2-бөлігі бойынша іс-әрекетті саралау үшін кінәлі адамның адам (азамат) тең құқықтылығын өзінің қызметтік жағдайына немесе қоғамдық бірлестіктегі көшбасшылық жағдайына байланысты берілген өкілеттіктерді пайдалана отырып бұзуы қажет.

Егер әрекеттер әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, сословиелік немесе діни алауыздықты қоздыруға бағытталса және олар құқықтарды бұзумен немесе шектеумен қатар жүруі мүмкін болса, онда олар ҚК-нің 174-бабы — «Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, сословиелік немесе діни алауыздықты қоздыру» бойынша саралануға тиіс.

ҚК-нің 145-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар