Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 142-бабына түсініктеме. Қорғаншының немесе қамқоршының құқықтарын теріс пайдалану
Қорғаншылықты немесе қамқоршылықты пайдакүнемдік немесе өзге де төмен мақсаттарда қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамның мүдделеріне зиян келтіре отырып пайдалану не қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамды қадағалаусыз немесе қажетті көмексіз қасақана қалдыру, соның салдарынан қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамның құқықтары мен заңды мүдделерінің елеулі түрде бұзылуына әкеп соғу —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
ҚК-нің 142-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі заңда белгіленген қорғаншылық және қамқоршылық тәртібінің бұзылуынан көрінеді, соның нәтижесінде қамқорлықтағы адамның мүдделеріне зиян келтіріледі.
Қорғаншылардың (қамқоршылардың) баланы тәрбиелеу және дамыту үшін жауаптылығы қағидаты халықаралық құқық нормаларында бекітілген, тиісінше, олардың басты қамқорлығының нысанасы баланың ең үздік мүдделері болуға тиіс (Бала құқықтары туралы конвенцияның 18-бабы). Бұл ереже Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 126-бабында да бекітілген, онда қорғаншының немесе қамқоршының қорғаншылықтағы немесе қамқоршылықтағы баланы тәрбиелеуге, оның денсаулығына, дене, психикалық, рухани және адамгершілік дамуына қамқорлық жасауға қатысты құқықтары мен міндеттері белгіленген.
Қылмыстың объектісі қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамның заңды мүдделері мен құқықтары болып табылады.
Ата-анасы қайтыс болған, ата-ана құқықтарынан айырылған, ата-ана құқықтары шектелген, ата-анасы әрекетке қабілетсіз деп танылған, ата-анасы ауырған, ата-анасы ұзақ уақыт болмаған, ата-анасы балаларды тәрбиелеуден немесе олардың құқықтары мен мүдделерін қорғаудан жалтарған, оның ішінде ата-анасы балаларын стационарлық, емдеу және басқа да осыған ұқсас мекемелерден алып кетуден бас тартқан, сондай-ақ ата-анасының қамқорлығы болмаған өзге де жағдайларда балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғау мақсатында қорғаншылық немесе қамқоршылық белгіленеді.
Қазақстан Республикасы «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 1-бабы 1-тармағының 19) тармақшасына сәйкес, қамқоршылық — он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі балалардың, сондай-ақ спирттік ішімдіктерді немесе есірткі құралдарын теріс пайдалану салдарынан сот әрекет қабілеттілігі шектелген кәмелетке толған адамдардың құқықтары мен мүдделерін қорғаудың құқықтық нысаны. Қорғаншылық — он төрт жасқа толмаған балалардың және сот әрекетке қабілетсіз деп таныған адамдардың құқықтары мен мүдделерін қорғаудың құқықтық нысаны (Кодекстің 1-бабы 1-тармағының 21) тармақшасы).
Қорғаншылық немесе қамқоршылық ата-анасының қамқорлығынсыз қалған жетім балалар мен балаларға қатысты оларды күтіп-бағу, тәрбиелеу және оқыту, сондай-ақ олардың мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтары мен мүдделерін қорғау мақсатында белгіленеді (Кодекстің 119-бабының 1-тармағы).
Қорғаншылық немесе қамқоршылық әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеттілігі шектеулі кәмелетке толған адамдардың мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін де белгіленеді (Кодекстің 119-бабының 2-тармағы).
«Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 129-бабының 3-тармағына және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Балаларды тәрбиелеуге байланысты дауларды шешу кезінде соттардың заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысына сәйкес, қорғаншының немесе қамқоршының өз міндеттерін тиісінше орындамауына, оның ішінде қорғаншылықты немесе қамқоршылықты пайдакүнемдік мақсаттарда пайдалануына не қамқорлықтағы адамды қадағалаусыз және қажетті көмексіз қалдыруына тыйым салынады. Қорғаншылық немесе қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын орган қорғаншыны немесе қамқоршыны осы міндеттерді орындаудан шеттетуге және қажетті шараларды қабылдауға міндетті.
Объективтік жағынан қорғаншылық және қамқоршылық құқықтарын теріс пайдалану мынадай әрекеттерден көрінеді:
қорғаншылықты және қамқоршылықты пайдакүнемдік немесе өзге де төмен мақсаттарда қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамның мүдделеріне зиян келтіре отырып пайдалану;
қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамды қадағалаусыз немесе қажетті көмексіз қасақана қалдыру, соның салдарынан қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамның құқықтары мен заңды мүдделерінің елеулі түрде бұзылуы.
Қорғаншылықты және қамқоршылықты қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамның мүдделеріне зиян келтіре отырып, пайдакүнемдік немесе өзге де төмен мақсаттарда пайдалану тұрғын үй алаңын иелену, ата-анасы қайтыс болғаннан кейін қалған мүлікті пайдалану, қорғаншылықтағы немесе қамқоршылықтағы адамға тиесілі заттарды иемдену, құндылықтарды ысырап ету, кінәлі адамға қандай да бір пайда әкелетін, жәбірленуші үшін тиімсіз мәмілелер жасасу және т.б. түрінде көрініс табуы мүмкін.
Мысалы, Қазақстан Республикасы «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 128-бабының 2-тармағы қорғаншыларға қорғаншылық немесе қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын органның алдын ала рұқсатынсыз қамқорлықтағы адамның мүлкін иеліктен шығару, оның ішінде айырбастау немесе сыйға тарту жөніндегі мәмілелерді жасауға, ал қамқоршыларға мұндай мәмілелерді жасауға келісім беруге, оның атынан кепілгерлік шартын жасасуға, оны жалға (мүліктік жалдауға), өтеусіз пайдалануға немесе кепілге беруге, қамқорлықтағы адамның заң бойынша және өсиет бойынша мұрагерлік құқығынан бас тартуына әкеп соғатын мәмілелерді жасауға, оның мүлкін бөлуге немесе одан үлес бөліп шығаруға, сондай-ақ қамқорлықтағы адамның мүлкінің азаюына әкеп соғатын кез келген басқа да мәмілелерді жасауға тыйым салады. Қорғаншылық немесе қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын орган қорғаншының көрсетілген мәмілелер нәтижесінде алған қаражатының қандай тәртіппен жұмсалуға тиіс екенін айқындайды.
Қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамды қадағалаусыз және қажетті көмексіз қасақана қалдыру, соның салдарынан оның құқықтары мен заңды мүдделерінің елеулі түрде бұзылуы кінәлі адамның әрекетсіздігінен көрінеді. Мұндай жағдайда қорғаншы немесе қамқоршы балаларға тиісті қадағалауды қамтамасыз етпейді, олардың денсаулығы мен қауіпсіздігіне қамқорлық жасамайды, материалдық қамтамасыз етуді жүзеге асырмайды, ауыр науқас адамға күтім жасаудан, оны емдеуден және т.б. жалтарады. Ауыр зардаптар және құрамның өзге де қажетті белгілері туындаған жағдайда ҚК-нің 142-бабы бойынша ғана емес, ҚК-нің тиісті баптарының тиісті бөліктері бойынша да қылмыстық жауаптылық туындауы мүмкін.
Қазақстан Республикасы «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 126-бабына сәйкес, кәмелетке толмағандардың қорғаншылары немесе қамқоршылары, қамқорлықтағы адамдар білім беру ұйымында немесе медициналық ұйымда тәрбиеленіп жатқан немесе емделіп жатқан жағдайларды қоспағанда, олармен бірге тұруға міндетті. Он алты жасқа толған қамқорлықтағы адаммен қамқоршының бөлек тұруына, егер бұл қамқорлықтағы адамның тәрбиесіне және құқықтары мен мүдделерінің қорғалуына қолайсыз әсер етпейтін болса, қорғаншылық немесе қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын органның рұқсатымен жол беріледі. Қорғаншылар немесе қамқоршылар тұрғылықты жерінің өзгергені туралы қорғаншылық немесе қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын органдарға хабарлауға міндетті.
Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Қылмыс қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамның мүдделеріне зиян келтіретін және оның құқықтары мен заңды мүдделерінің елеулі түрде бұзылуына әкеп соққан әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Субъективтік жағынан қорғаншылықты және қамқоршылықты қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамның мүдделеріне зиян келтіре отырып пайдалану тек тікелей қасақаналықпен және пайдакүнемдік немесе өзге де төмен мақсаттарда жасалуы мүмкін.
Қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамды қадағалаусыз және қажетті көмексіз қалдыру тікелей де, жанама да қасақаналықпен жасалуы мүмкін. Бұл ретте қорғаншы (қамқоршы) қорғаншылықтағы (қамқоршылықтағы) адамның құқықтары мен заңды мүдделерінің елеулі түрде бұзылуын қалайды және оған саналы түрде жол береді.
Қылмыстың субъектісі — арнайы. Ол тек қорғаншылар немесе қамқоршылар, яғни заңда белгіленген жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлғалар болуы мүмкін. Қазақстан Республикасы «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 1-бабы 1-тармағының 22) тармақшасына сәйкес, қорғаншы немесе қамқоршы — Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен қорғаншылық немесе қамқоршылық функцияларын жүзеге асыру үшін тағайындалған адам. Қазақстан Республикасы «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 122-бабының 1-тармағына сәйкес: «Қорғаншылар мен қамқоршылар болып, мына жағдайларды қоспағанда, тек кәмелетке толған адамдар ғана тағайындалуы мүмкін:
сот әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеттілігі шектеулі деп таныған адамдар;
сот ата-ана құқықтарынан айырған немесе ата-ана құқықтарын шектеген адамдар;
Қазақстан Республикасының заңнамасында жүктелген міндеттерді тиісінше орындамағаны үшін қорғаншы немесе қамқоршы міндеттерінен шеттетілген адамдар;
егер бала асырап алу олардың кінәсінен сот тәртібімен жойылған болса, бұрынғы бала асырап алушылар;
денсаулық жағдайына байланысты қорғаншы немесе қамқоршы міндеттерін жүзеге асыра алмайтын адамдар;
тұрақты тұрғылықты жері жоқ адамдар;
қорғаншылық (қамқоршылық) белгіленген кезде қасақана қылмыс жасағаны үшін өтелмеген немесе алынбаған сотталғандығы бар адамдар, сондай-ақ осы тармақтың 12) тармақшасында көрсетілген адамдар;
азаматтығы жоқ адамдар;
тіркелген некеде (ерлі-зайыптылықта) тұрмайтын ер жынысты адамдар, анасының қайтыс болуына немесе оның ата-ана құқықтарынан айырылуына байланысты баланы кемінде үш жыл нақты тәрбиелеген жағдайларды қоспағанда;
қорғаншылық немесе қамқоршылық белгіленген кезде Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген ең төмен күнкөріс деңгейін қамқорлықтағы адамға қамтамасыз ететін табысы жоқ адамдар;
наркологиялық немесе психоневрологиялық диспансерлерде есепте тұрған адамдар;
сотталғандығы бар немесе болған, мынадай қылмыстық құқық бұзушылықтар: адам өлтіру, денсаулыққа қасақана зиян келтіру, халықтың денсаулығы мен адамгершілікке, жыныстық қолсұғылмаушылыққа қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар, экстремистік немесе террористік қылмыстар, адам саудасы үшін қылмыстық қудалауға ұшырап жатқан немесе ұшыраған адамдар (Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 35-бабы бірінші бөлігінің 1) және 2) тармақшалары бойынша қылмыстық қудалау тоқтатылған адамдарды қоспағанда);
Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, осы Кодекстің 91-бабының 4-тармағында белгіленген тәртіппен психологиялық даярлықтан өтпеген Қазақстан Республикасының азаматтары (баланың жақын туыстарын қоспағанда)».
ҚК-нің 142-бабында көзделген іс-әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісім Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
