Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 141-бабына түсініктеме. Балалардың өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі міндеттерді тиісінше орындамау

1. Қызметі бойынша осындай міндеттер жүктелген адамның не арнайы тапсырма бойынша осы міндеттерді орындайтын немесе оларды өз еркімен мойнына алған адамның кәмелетке толмаған баланың өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі міндеттерді тиісінше орындамауы, егер бұл абайсызда кәмелетке толмаған баланың денсаулығына ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруге әкеп соқса, —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

2. Абайсызда кәмелетке толмаған баланың өліміне әкеп соққан дәл сол іс-әрекет —

бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

Түсіндіріліп отырған қылмыстың қоғамға қауіптілігі кәмелетке толмаған баланың өмірі мен денсаулығын қамтамасыз ету жөніндегі өз міндеттеріне адал қарамау нәтижесінде оған денсаулыққа зиян келтірілуінен немесе оның өлімінен көрінеді.

Қылмыстың объектісі кәмелетке толмаған баланың қалыпты дене және адамгершілік дамуын қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде балалардың өмірі мен денсаулығы танылады. Жәбірленуші 14 жасқа толмаған адам болып табылады.

Объективтік жағы балалардың өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі міндеттерді тиісінше орындамаудан көрінеді. Міндеттерді тиісінше орындамау дегеніміз — өз міндеттерін орындауға немқұрайлы, адал емес немесе уақтылы қарамау, соның салдарынан кәмелетке толмаған адамның өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігі қамтамасыз етілмеуі және абайсызда денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтірілуі. Әрекетсіздігі үшін қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін адамның қызметі бойынша, арнайы тапсырма бойынша немесе өз еркімен мойнына алған қандай нақты әрекетті орындамағанын, осы әрекеттің оның міндеттеріне кірген-кірмегенін және кінәлі адамның бұл міндеттерді орындауға нақты мүмкіндігі болған-болмағанын анықтау қажет.

Егер кәмелетке толмаған баланың өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі міндеттерді тиісінше орындамау нәтижесінде ҚК-нің 141-бабының диспозициясында көрсетілген зардаптар туындамаса, қылмыстық жауаптылық жоққа шығарылады. Мұндай жағдайларда тәртіптік теріс қылық немесе неке-отбасы заңнамасын бұзу туралы сөз болуы мүмкін.

Кәмелетке толмаған баланың денсаулығына абайсызда ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтірілуі кінәлі адамның кәмелетке толмаған баланың өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі өз міндеттерін тиісінше орындамауымен себептік байланыста болуы тиіс. Мұндай себептік байланыстың болмауы ҚК-нің 141-бабы бойынша қылмыстық жауаптылықты жоққа шығарады.

Айта кету қажет, «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» ҚР Кодексінің 82-бабының 1-тармағына сәйкес, баланың өміріне немесе денсаулығына тікелей қатер төнген кезде қорғаншылық немесе қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын орган баланы ата-анасынан немесе ол қамқорлығында болған басқа адамдардан дереу алып қоюға құқылы. Баланы дереу алып қою қорғаншылық және қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын орган тарапынан республикалық маңызы бар қалалардың, астананың, облыстық маңызы бар ауданның, қаланың жергілікті атқарушы органының сот шешімі қабылданғанға дейінгі актісі негізінде жүргізіледі.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады. ҚК-нің 141-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс кәмелетке толмаған баланың денсаулығына абайсызда ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтірілген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Денсаулыққа ауыр зиян және денсаулыққа ауырлығы орташа зиян ұғымдарын ҚК-нің 3-бабының 11), 12) тармақтарына, ҚК-нің 106 және 107-баптарына берілген түсініктемелерден қараңыз.

Қылмыстың субъективтік жағы балалардың өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі міндеттерді тиісінше орындамау әрекетіне қатысты қасақаналықпен немесе абайсыздықпен, ал өз әрекетінің зардаптарына — баланың денсаулығына ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіруге не оның өліміне қатысты қылмыстық менмендік немесе қылмыстық немқұрайлылық түріндегі абайсыз кінәмен сипатталады. Бұл қылмысты жасау тәртіпсіздікпен, бейқамдықпен, кәмелетке толмаған баланың өмірі мен денсаулығына ұқыпсыз қараумен, өзінің кәсіби, қызметтік немесе өзге де міндеттерін орындауға немқұрайлы қараумен байланысты.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі мынадай санаттағы адамдар болуы мүмкін.

Бірінші санатқа қызметі бойынша кәмелетке толмаған баланың өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі міндеттер жүктелген адамдар жатады. Оларға, ең алдымен, кәмелетке толмағандардың өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндетті оқу, тәрбиелеу, емдеу немесе өзге де мекеменің педагогы немесе басқа қызметкері (мұғалім, тәрбиеші және т.б.) жатады. Екінші санатқа осы міндеттерді арнайы тапсырма бойынша орындайтын адамдар: қорғаншылар, қамқоршылар және патронат тәрбиешілер жатады. Үшінші санатқа осындай міндеттерді өз еркімен мойнына алған адамдар жатады. Оларға ата-аналарды, бала асырап алушыларды және аталған арнайы субъектілерді қоспағанда, кәмелетке толған барлық басқа адамдар жатқызылуы мүмкін.

ҚК-нің 141-бабының екінші бөлігі кінәлі адамның кәмелетке толмаған адамның өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі өз міндеттерін тиісінше орындамауы абайсызда кәмелетке толмаған баланың өліміне әкеп соққан жағдайларда қылмыстық жауаптылықты күшейтуді көздейді. Бұл ретте кәмелетке толмаған баланың өлімі кінәлі адамның іс-әрекетімен тікелей себептік байланыста болуы және одан заңды түрде туындауы тиіс.

ҚК-нің 141-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 141-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер, даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Указ Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар