Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 134-бабы. Кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту туралы түсініктеме

1. Кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту —

мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, үш жылдан алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Кәмелетке толмаған адамды күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру, тәуелді жағдайын пайдалану, бопсалау, мүлкін жою немесе бүлдіру не алдау арқылы жезөкшелікпен айналысуға тарту —

мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, бес жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

1-1) телекоммуникация желілерін, оның ішінде Интернет желісін пайдалану арқылы;

2) бірнеше рет жасалса, —

мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, алты жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер:

1) қылмыстық топпен;

2) ата-анасы, педагог немесе Қазақстан Республикасының заңымен кәмелетке толмаған адамды тәрбиелеу жөніндегі міндеттер жүктелген өзге де адам жасаған болса, —

мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

134-бапта көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі кәмелетке толмағандардың әлі қалыптаспаған психикасына азғындатушы ықпал жасалуында, олардың қалыпты рухани-адамгершілік дамуының бұзылуында, оларға бұрмаланған құндылық бағдарларының сіңірілуінде болып табылады. Кәмелетке толмағандар қоғамның барынша қорғалмаған және осал бөлігі болып табылады, олардың адамгершілік және дене саулығы қылмыстық әрекеттер нәтижесінде барынша бұзылуға ұшырайды.

Қазақстан Республикасының Конституциясында балалық шақ пен отбасының мемлекет қорғауында болатыны атап көрсетілген (27-бап). Бұл конституциялық ереже отбасы мен кәмелетке толмағандарды қорғау саласындағы халықаралық-құқықтық стандарттарды дамытады (1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы, 1959 жылғы Бала құқықтары декларациясы, 1966 жылғы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт, 1966 жылғы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт, 1986 жылғы Балаларды қорғау мен олардың әл-ауқатына қатысты әлеуметтік және құқықтық қағидаттар туралы декларация).

Қылмыстың объектісі кәмелетке толмаған адамның қалыпты адамгершілік және дене дамуы болып табылады, ал қосымша объект ретінде кәмелетке толмаған адамның денсаулығы танылады.

Объективтік жағы әрекеттің сипаты бойынша ҚК-нің 132-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағына ұқсас, тек кәмелетке толмаған адам тартылатын қызмет түрінен ерекшеленеді. Бұл жерде қылмыстық құқық бұзушылық туралы емес, жезөкшелікпен айналысу түріндегі қоғамға жат мінез-құлық нысаны туралы сөз болып отыр.

Жезөкшелікпен айналысу — жеке ұнату мен құштарлыққа негізделмей, әртүрлі серіктестермен ақыға бірнеше рет жыныстық қатынасқа түсу. Жыныстық қатынастар табиғи нысандағы жыныстық актіні, сондай-ақ анальдық және оральдық жыныстық қатынасты, сонымен қатар сыйақы үшін басқа адамның жыныстық қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатындағы кез келген әрекеттерді білдіруі мүмкін.

Кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту деп тартушының кәмелетке толмаған адамда әртүрлі серіктестермен ақыға жыныстық қатынасқа түсуге деген ниеті мен дайындығын қалыптастыруға бағытталған мақсатты әрекеттерін түсіну қажет. Бұл ретте кінәлінің әрекеттері белсенді сипатта болуға тиіс және психикалық ықпал етумен (көндіру, пара беру, ақы төлеуге уәде ету және т.б.) қатар жүруі мүмкін. ҚК-нің 134-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін ықпал ету күш қолданусыз, бопсалаусыз және алдаусыз жүзеге асырылуы тиіс.

ҚК-нің 134-бабы бойынша жауаптылық үшін кәмелетке толмаған қыздың бұрынғы, оның ішінде аморальдық мінез-құлқының маңызы жоқ.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады. Кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға көндірген сәттен бастап, яғни ересек адамның ықпалымен онда әртүрлі серіктестермен ақыға бірнеше рет жыныстық қатынасқа түсуге деген қасақана ниет пайда болған кезден бастап қылмыс аяқталған деп есептеледі. Мұны Жоғарғы Сот та көрсетеді. Мәселен, «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулының 25-тармағында ҚК-нің 134-бабында көзделген кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту ересек адамның ықпалымен онда осындай әрекеттерді жасауға деген ниет пайда болған кезде аяқталған деп есептелетіні туралы түсіндірме берілген. Егер көрсетілген ықпалға қарамастан, тартылып отырған адам жезөкшелікпен айналыспаса және онда мұндай ниет пайда болмаса, онда тартушының әрекеттері кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тартуға оқталу ретінде саралануға тиіс (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және ҚК-нің 134-бабының тиісті бөлігі).

Кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тартудың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі өз әрекеттерінің қоғамға қауіпті сипатын сезінеді, қоғамға қауіпті зардаптардың туындауын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды. Бұл ретте қылмыстық жауаптылық кінәлі тартылып отырған адамның кәмелетке толмаған жасын анық білген және мұндай тартудың нақты белгілері болған жағдайда ғана туындайды. Ал егер адам басқа адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту кезінде жәбірленушіні кәмелетке толған деп адал ниетпен жаңсақ түсінсе (ол өз жасынан үлкен болып көрінсе), онда бұл қылмыстың құрамы болмайды. Мұндай жағдайларда ҚК-нің 308-бабы «Жезөкшелікпен айналысуға тарту» бойынша қылмыстық жауаптылық жоққа шығарылмайды.

Қылмыстың саралануы үшін оның себептері маңызды емес, алайда оларды анықтау қажет, өйткені олар жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін.

ҚК-нің 134-бабында көзделген қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға. Әділдік үшін айта кету керек, түсіндірме беріліп отырған қылмыстың субъектісі 18 жасқа толған адам болып табылады. Мұндай қорытындыға түсіндірме беріліп отырған бапты қисынды және сөзбе-сөз түсіндіру арқылы келуге болады.

ҚК-нің 134-бабының 2-бөлігінде кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға мынадай тәсілдермен тарту көзделген: а) күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру; б) тәуелді жағдайын пайдалану; в) бопсалау; г) мүлкін жою немесе бүлдіру; не д) алдау арқылы.

Кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту кезіндегі дене күшін қолдану деп ұрып-соғуды, дене ауырсынуын келтірумен байланысты зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауды, кәмелетке толмаған адамның денсаулығына жеңіл, ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруді түсіну қажет. Бұл ретте ҚК-нің 106, 107-баптары бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту кезіндегі психикалық зорлық-зомбылық деп дене күшін қолдану қатерін, мысалы, өлтіремін деп қорқытуды, денсаулыққа зиян келтіру қатерін және т.б. түсіну қажет. Бұл ретте ҚК-нің 115-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Тәуелді жағдайын пайдалану материалдық тәуелділіктен көрінеді. Оның сипатты белгісі кәмелетке толмаған адамның күнкөріс көздерінің бірі кінәлі тарапынан көрсетілетін елеулі материалдық көмек болуы, кәмелетке толмаған адамның оның асырауында болуы, сондай-ақ тұрғын үй алаңында тұру фактісінен туындайтын тәуелділік, қамқорлыққа алынған адамның қорғаншыға тәуелділігі, кәмелетке толмаған адамды борыштық кіріптарлыққа тарту, яғни оны белгілі бір ақша сомасын қайтаруға немесе өтеуге міндетті адамға толық тәуелді жағдайға қою және т.б. болып табылады.

Бопсалау — кәмелетке толмаған адам туралы масқаралайтын мәліметтерді (мысалы, құқыққа қайшы әрекеттер туралы) жария ету немесе тарату қатерін төндіру. Бұл ретте бопсалау ретінде шынайы да, жалған да мәліметтерді жария ету қатері танылуы мүмкін. Жария ету деп кез келген нысанда кем дегенде бір адамға мәліметтерді хабарлауды түсіну қажет.

Қажетті мүлікті жою оны өзінің шаруашылық-экономикалық құндылығын біржола жоғалтатын және қалпына келтіруге келмейтін, соның салдарынан мақсаты бойынша пайдалануға жарамсыз болатын жағдайға келтіруді білдіреді.

Мүлікті бүлдіру деп бөтеннің мүлкіне оның шаруашылық-экономикалық құндылығын едәуір төмендететін, қалпына келтіру немесе жөндеу жұмыстарынсыз мақсаты бойынша пайдалануға мүмкіндік бермейтін зиян келтіру түсініледі. Бұл ретте кінәлі бүлдірген мүлікті жөндеу және қалпына келтіру үшін қажетті еңбек және қаржы шығындары жұмсалған жағдайда, ол уақытша немесе ішінара жоғалтқан пайдалы қасиеттері мен сипаттамаларын қайта иеленіп, өзінің тікелей функционалдық мақсаты бойынша белгілі бір тиімділік дәрежесімен қайта пайдаланылуы мүмкін.

Алдау кәмелетке толмаған адамды жыныстық қатынасқа түсу мақсатына қатысты жаңылыстыруды білдіреді, яғни кінәлі көрсетілетін қызметтер үшін ақы төлеу фактісін жасырады.

ҚК-нің 134-бабының 3-бөлігінде осы әрекетті жасаудың мынадай аса саралаушы белгілері көзделген: 1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен; 2) бірнеше рет жасалуы.

ҚК-нің 31-бабының 3-бөлігіне сәйкес, адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасалған кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту деп оны жүзеге асыруға екі немесе одан да көп адамның ортақ күш-жігері біріктірілген, әрбір сыбайлас қатысушының әрекеттері алдын ала бөлінген рөлдерге сәйкес басқа сыбайлас қатысушылардың әрекеттерін жасау үшін қажетті шарт болып табылатын және барлық сыбайлас қатысушылардың қызметінен туындаған ортақ қылмыстық нәтижемен себептік байланыста болатын жағдай танылады. Мұндай жағдайларда қылмысқа екі немесе одан да көп орындаушының қатысуы міндетті емес, сыбайлас қатысушылардың басқа түрлері болған кезде бір орындаушының болуы жеткілікті.

«Бірнеше рет» белгісінің сипаттамасын ҚК-нің 133-бабының 3-бөлігіне және ҚК-нің 12-бабына берілген түсініктемеден қараңыз.

ҚК-нің 134-бабының 4-бөлігінде осы әрекетті жасаудың мынадай аса саралаушы белгілері көзделген: 1) қылмыстық топпен; 2) ата-анасы, педагог немесе Қазақстан Республикасының заңымен кәмелетке толмаған адамды тәрбиелеу жөніндегі міндеттер жүктелген өзге де адам жасаған болуы.

ҚК-нің 134-бабының 4-бөлігінің 1) тармағына сәйкес, қылмыстық топ жасаған кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту деп ұйымдасқан топтың, қылмыстық ұйымның, қылмыстық қоғамдастықтың, трансұлттық ұйымдасқан топтың, трансұлттық қылмыстық ұйымның, трансұлттық қылмыстық қоғамдастықтың, террористік топтың, экстремистік топтың, банданың, заңсыз әскерилендірілген құралымның болуы және олардың кәмелетке толмағандарға қатысты қарастырылып отырған әрекетті жасау үшін алдын ала бірігуі түсініледі (қылмыстық топ туралы толығырақ ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 15) тармағына берілген түсініктемені қараңыз).

«Ата-анасы, педагог немесе Қазақстан Республикасының заңымен кәмелетке толмаған адамды тәрбиелеу жөніндегі міндеттер жүктелген өзге де адам» деген аса саралаушы белгі ҚК-нің 132-бабының 2-бөлігін талдау кезінде қарастырылған.

ҚК-нің 134-бабының 1, 2, 3 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар