Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 13-бабына түсініктеме. Қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы
Қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы деп осы Кодекстің әртүрлі баптарында немесе бір бабының әртүрлі бөліктерінде көзделген, олардың ешқайсысы үшін адам сотталмаған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылмаған екі немесе одан да көп іс-әрекеттің жасалуы танылады. Қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы болған кезде, егер осы іс-әрекеттердің белгілері неғұрлым қатаң жаза көздейтін осы Кодекстің бір бабының немесе бір бөлігі нормасымен қамтылмаса, адам осы Кодекстің тиісті бабы немесе бабының бөлігі бойынша әрбір жасаған іс-әрекеті үшін қылмыстық жауаптылықта болады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы деп осы Кодекстің екі немесе одан да көп бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың белгілерін қамтитын бір әрекеттің (әрекетсіздіктің) жасалуы да танылады. Мұндай жиынтық кезінде, егер бір іс-әрекеттің белгілері басқа іс-әрекет үшін неғұрлым қатаң жаза көздейтін осы Кодекстің бабының нормасымен қамтылмаса, адам әрбір жасалған іс-әрекеті үшін осы Кодекстің тиісті баптары бойынша қылмыстық жауаптылықта болады.
Егер бір және сол іс-әрекет осы Кодекстің тиісті баптарының жалпы және арнайы нормаларының белгілеріне сәйкес келсе, қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы болмайды және қылмыстық жауаптылық осы Кодекстің Ерекше бөлігінің арнайы норманы қамтитын бабы бойынша туындайды.
ҚР ҚК-нің 13-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы деп ҚК-нің әртүрлі баптарында немесе бір бабының әртүрлі бөліктерінде көзделген, олардың ешқайсысы үшін адам сотталмаған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылмаған екі немесе одан да көп іс-әрекеттің жасалуы танылады.
Осы анықтамадан қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығының мынадай белгілерін бөліп көрсетуге болады:
Адамның екі немесе одан да көп қылмыстық құқық бұзушылық жасауы;
Жасалған әрбір іс-әрекеттің дербес қылмыстық құқық бұзушылық жасауға бағытталған ниетті ескере отырып, ҚР ҚК-нің әртүрлі баптарымен немесе бір баптың әртүрлі бөліктерімен саралануы;
Жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтардың ешқайсысы үшін адамның сотталмауы немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылмауы.
Кінәлі адам жасаған қоғамға қауіпті іс-әрекеттердің жиынтығы кезінде екі немесе одан да көп қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілері болады. Кінәлі жасаған іс-әрекеттер ҚК Ерекше бөлігінің әртүрлі баптарында немесе бір баптың әртүрлі бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың белгілеріне сәйкес келуге тиіс.
Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығын тану үшін оған кіретін іс-әрекеттердің ешқайсысы үшін адамның сотталмаған болуы міндетті шарт болып табылады. Әйтпесе, бұл жиынтық емес, ҚК-нің 14-бабында көзделген шарттар болған жағдайда қылмыстардың қайталануы болады. Бұдан басқа, жиынтыққа кіретін қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімдері өтпеуі және осы құқық бұзушылықтардың қандай да біреуі бойынша заңда белгіленген негіздермен қылмыстық жауаптылықтан босату орын алмауы қажет.
ҚР Жоғарғы Сотының «Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуын және жиынтығын саралау туралы» нормативтік қаулысының 6-тармағында: «Егер кінәлі адам жасаған кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтары үшін сотталған немесе қылмыстық заңда көзделген негіздер бойынша жауаптылықтан босатылған болса, онда бұл қылмыстық құқық бұзушылықтар іс бойынша қаралып жатқан басқа қылмыстық құқық бұзушылықтармен жиынтық құра алмайды. Бұл мән-жай жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін», — деп атап көрсетілген.
Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы адам біртектес әрекеттер жасаған жағдайларда да орын алады, олардың кейбіреулері аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық ретінде, ал басқалары қылмыстық құқық бұзушылыққа дайындалу, оқталу немесе оған қатысу ретінде сараланады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығын бір немесе бірнеше әрекетпен, әртүрлі уақытта да, бір мезгілде де жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар құрауы мүмкін. Осыған байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығының екі түрі ажыратылады: нақты және идеалдық.
Қылмыстық құқық бұзушылықтардың нақты жиынтығы бір адамның ҚК Ерекше бөлігінің әртүрлі баптарында (баптарының бөліктерінде) көзделген белгілі бір қылмыстық құқық бұзушылық құрамын қамтитын екі немесе одан да көп қылмыстық жазаланатын іс-әрекет жасауы нәтижесінде қалыптасады. Идеалдық жиынтық кезінде кінәлінің бір іс-әрекетінде ҚК-нің екі немесе одан да көп бабында не бір баптың әртүрлі бөліктерінде көзделген кемінде екі түрлі қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілері болады және жасалған әрекеттің барлығы тұтастай алғанда қылмыстық заңның осы нормаларының ешқайсысымен толық қамтылмайды.
Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы институтының сипаттамасы ҚК-нің Жалпы бөлімінде көзделгенімен, нақты қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау кезінде қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы мәселелері оның Ерекше бөлімінде қарастырылады. Осыған байланысты кінәлі адам жауаптылығы бір баптың әртүрлі бөліктерінде көзделген бірнеше біртектес қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кезде, ҚК-нің 13-бабының 2-бөлігіне сәйкес, іс-әрекет барлық саралаушы белгілерін көрсете отырып, неғұрлым қатаң жаза көздейтін ҚК бабының бір бөлігі бойынша саралануға тиіс.
Жиынтықты идеалдық және нақты түрлерге бөлу тек теориялық қана емес, сонымен қатар маңызды практикалық мәнге ие. Біріншіден, нақты жиынтықтың болуы, әдетте, қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның қоғамдық қауіптілігінің жоғары екенін көрсетеді, бұл соттың неғұрлым қатаң жаза қолдануына әкелуі мүмкін, өйткені нақты жиынтық кезінде бірінші қылмыстық құқық бұзушылықты екінші қылмыстық құқық бұзушылық үшін жаза тағайындау кезінде ауырлататын мән-жай деп тануға болады (ҚК-нің 54-бабы 1-бөлігінің 1) тармағы). Екіншіден, идеалдық және нақты жиынтық кезінде қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі әртүрлі есептеледі.
Нақты жиынтыққа мынадай белгілер тән:
екі немесе одан да көп жеке қылмыстық құқық бұзушылықтың болуы;
қылмыстық құқық бұзушылықтардың екі немесе одан да көп дербес әрекет арқылы жасалуы;
барлық қылмыстық құқық бұзушылықтардың ҚР ҚК-нің әртүрлі баптары немесе бір баптың әртүрлі бөліктері бойынша саралануы.
Қылмыстық құқық бұзушылықтардың нақты жиынтығына мынадай жағдай мысал бола алады: адам ҚК-нің 188-бабының 1-бөлігінде көзделген ұрлық жасаған, ал бірнеше күннен кейін сол адам ҚК-нің 106-бабының 1-бөлігінде көзделген денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтірген.
Нақты жиынтыққа қылмыстық құқық бұзушылықтардың әртүрлі уақытта жасалуы тән. Бірінші қылмыстық құқық бұзушылық бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі өтпеген жағдайда, уақыт аралығы кейбір жағдайларда ұзақ, тіпті бірнеше жыл болуы мүмкін. Басқа жағдайларда бұл аралық елеусіз уақытты ғана қамтуы мүмкін. Қылмыстық құқық бұзушылықтар арасында уақыт аралығы мүлдем болмауы да мүмкін. Мұндай жағдайлар қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірі созылмалы сипатта болған кезде орын алады. Мысалы, адам қарақшылық шабуыл жасау кезінде (ҚК-нің 192-бабы) өзінде заңсыз сақталып жүрген тапаншаны пайдаланған (ҚК-нің 287-бабының 1-бөлігі).
Қылмыстық құқық бұзушылықтардың нақты жиынтығы әртүрлі объектілерге (кісі өлтіру және денсаулыққа зиян келтіру), сондай-ақ ұқсас объектілерге қол сұғылған жағдайларда да болуы мүмкін.
Нақты жиынтықтан айырмашылығы, идеалдық жиынтық дегеніміз — адамның бір іс-әрекет арқылы ҚК-нің әртүрлі баптарында көзделген екі немесе одан да көп қылмыстық құқық бұзушылық жасауы. Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығының бұл түрі ҚК-нің 13-бабының 2-бөлігінде тікелей көзделген.
Идеалдық жиынтықтың белгілері:
тек бір ғана іс-әрекеттің болуы;
ҚР ҚК-нің әртүрлі баптарында немесе бір баптың әртүрлі бөліктерінде көзделген қоғамдық қауіпті салдарлардың туындауы.
Идеалдық жиынтықтың болуы үшін кінәлі жасаған іс-әрекеттің бір реттік сипатта болуы немесе азды-көпті ұзақ уақыт бойы жалғасуы маңызды емес.
Идеалдық жиынтық кезінде субъект екі немесе одан да көп қылмыстық құқық бұзушылықты жасайтын әрекет кейде бір ғана жеке әрекет сипатында болады. Мұндай идеалдық жиынтықтың мысалы ретінде үйде отырған адамды өлтіру мақсатында үйді өртеуді келтіруге болады — бір әрекет арқылы бірден екі қылмыстық құқық бұзушылық жасалады: 1) бөтеннің мүлкін өртеу арқылы қасақана жою немесе бүлдіру (ҚК-нің 202-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы); 2) адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы). Жасалған әрекетті дұрыс саралау үшін кінәлінің үй ішіндегі адамды өлтіруге бағытталған ниетінің болуы немесе болмауы шешуші мәнге ие. Егер ниет адамды өмірінен айыруға бағытталған болса, көрсетілген баптардың жиынтығы бойынша саралау мүмкін болады. Ал егер адам өлтіруге бағытталған ниет болмаса, тиісті мән-жайлар болған кезде жасалған әрекет бір ғана қылмыстық құқық бұзушылық ретінде сараланады (ҚК-нің 202-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы).
Идеалдық жиынтыққа субъект бір әрекет арқылы қандай да бір қылмыстық құқық бұзушылыққа оқталуды жасап, сонымен қатар басқа аяқталған қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамын жүзеге асыратын жағдайлар да жатады. Мәселен, Д. кек алу мақсатында Б.-ға мылтықпен оқ атты, бірақ мүлт кетті. Оқ бензовоз цистернасына тиіп, өрт туғызып, соның салдарынан жарылыс болды. Келтірілген мысалда Д. бір әрекетпен (Б.-ға мылтықпен оқ ату) екі қылмыстық құқық бұзушылық жасады: адам өлтіруге оқталу (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі, 99-бабының 1-бөлігі) және бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіру (ҚК-нің 204-бабы).
Қылмыстық құқық бұзушылықтарды дұрыс саралау үшін екі немесе одан да көп бап бойынша сараланатын идеалдық жиынтықты және екі объектінің болуына әрі әртүрлі салдарлардың туындауына қарамастан, жасалған әрекет бір бап бойынша сараланатын біртұтас құрамдас қылмыстық құқық бұзушылықтан ажырату мәселесі маңызды мәнге ие.
Қылмыстық құқық бұзушылықтардың идеалдық жиынтығын ҚК бабының (бабының бөлігінің) біреуі бойынша саралануға жататын жалғасатын қылмыстық құқық бұзушылықтан ажырату кезінде қол сұғылған объектілер мен осы қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесінде туындаған салдарлар бір немесе бірнеше қылмыстық-құқықтық нормада көзделгенін анықтау, сондай-ақ жасалған әрбір іс-әрекеттің субъективтік жағының қалай сипатталатынын ескеру қажет.
Жалғасатын қылмыстық құқық бұзушылықтар дегеніміз — ортақ мақсатқа бағытталған және жиынтығында біртұтас қылмыстық құқық бұзушылықты құрайтын біртектес қылмыстық әрекеттер қатарынан тұратын құқық бұзушылықтар. Жалғасатын қылмыстық құқық бұзушылықты құрайтын эпизодтар, тіпті оларда дербес қылмыстық құқық бұзушылық белгілері болғанның өзінде, дербес мәнге ие болмайды, өйткені кінәлінің бірыңғай қылмыстық ниетін іске асыру кезеңдері ғана болып табылады.
Жалғасатын қылмыстық құқық бұзушылыққа белгілі бір ниет тән. Белгілі бір ниет болған кезде іс-әрекет кінәлінің ниеті толық іске асырылған жағдайда ғана аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық ретінде саралануы мүмкін. Сондықтан жалғасатын қылмыстық құқық бұзушылық соңғы әрекет жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Жалғасатын қылмыстық құқық бұзушылықтың жекелеген эпизодтары қылмыстар жиынтығы бойынша дербес саралануға жатпайды. Егер кінәлінің ниеті нақтыланбаған болса, ол жасаған біртектес қылмыстық әрекеттер дербес бағалануға тиіс немесе бірнеше рет жасалған іс-әрекеттер ретінде саралануы мүмкін. Егер оларда дербес қылмыс құрамдарының белгілері болса, жиынтық бойынша саралау қажет.
Созылмалы қылмыстық құқық бұзушылықтар біртұтас қылмыстық құқық бұзушылықты құрайды және жасалған әрекетті қылмыстар жиынтығы бойынша саралауды да жоққа шығарады.
Заңмен қорғалатын және ҚК-нің әртүрлі баптарында көрсетілген бірнеше объектіге қол сұғылған, әрі бір бапта көрсетілген объект екінші бапта көрсетілген объектінің құрамдас бөлігі болып табылмайтын жағдайларда, әрекет әрбір объектіге қол сұғу үшін жауаптылық көздейтін ҚК-нің тиісті баптары бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы ретінде саралануға тиіс. Қол сұғу нысанасы бойынша бір-бірінен ерекшеленетін іс-әрекеттер де осылай саралануға жатады (мысалы, бір адамның ерекше құндылығы бар заттарды жымқырып, сонымен қатар басқа мүлікті ұрлауы кезінде бірінші іс-әрекет ҚК-нің 193-бабы бойынша, ал екінші іс-әрекет ҚК-нің басқа тиісті бабы бойынша саралануға тиіс).
Қылмыстық құқық бұзушылықтың әртүрлі қоғамдық қауіпті салдарлары қолданылуға жататын қылмыстық заңның бір нормасында көзделмеген және әртүрлі қылмыстық құқық бұзушылықтардың тікелей объектілеріне қатысты болған кезде, іс-әрекет әрбір қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылық белгілейтін ҚК-нің тиісті баптары бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы ретінде саралануға тиіс.
Идеалдық жиынтықта ҚК-нің әртүрлі бөліктерінде көзделген қылмыстар да болуы мүмкін, егер осы бөліктерде бір қылмыстың құрамының түрлері емес, жеке дербес қылмыстардың белгілері бекітілген болса.
ҚК-нің бір бабының дербес қылмыс құрамдарының белгілерін қамтитын бірнеше бөлігі бойынша жасалған әрекетті идеалдық жиынтық ретінде саралау жағдайлары сирек кездесетінін атап өткен жөн. Бұл Қылмыстық кодексті құрудың жалпы тұжырымдамасына байланысты, өйткені ҚК Ерекше бөлігінің бір бабы, әдетте, тек бір қылмыс құрамының белгілерін қамтиды, ал егер бірнеше құрам болса, оларды бір әрекетпен (әрекетсіздікпен) жүзеге асыру мүмкін болмайды.
Сонымен бірге ҚР Жоғарғы Сотының 2011 жылғы 29 маусымдағы «Жол жүрісі және көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуға байланысты қылмыстар туралы істер бойынша қылмыстық заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 9-тармағының 2-абзацында ұсынылған, жол-көлік оқиғасы нәтижесінде екі немесе одан да көп адам зардап шеккен жағдайларды саралау тәртібімен келісу қиын. Аталған қаулыда: «Егер жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу кезінде бір мезгілде абайсызда бір немесе бірнеше адамның денсаулығына зиян келтіріліп, сондай-ақ бір немесе бірнеше адамның өліміне әкеп соқса, онда іс-әрекет тұтастай алғанда тиісінше ҚК-нің 345, 346-баптарының неғұрлым ауыр зардаптардың туындауын көздейтін тиісті бөлігі бойынша саралануға тиіс. Бұл ретте дәл осы әрекетпен келтірілген неғұрлым жеңіл зардаптар айыптау актісін жасау кезінде және үкімде көрсетілуге тиіс», — делінген.
Менің ойымша, егер жол-көлік оқиғасы нәтижесінде бір адамға, мысалы, денсаулыққа ауыр зиян келтіріліп, ал екінші адам қайтыс болса, жасалған әрекет ҚК-нің 345-бабының 2, 3-бөліктері бойынша саралануға тиіс, өйткені ҚК-нің 345-бабының бұл бөліктерінде бір қылмыстың құрамының түрлері емес, дербес қылмыс құрамдары көзделген. Ал ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысында ұсынылғандай, тек ҚК-нің 345-бабының 3-бөлігі бойынша саралау дұрыс емес.
ҚК-нің 13-бабының 2-бөлігінің қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы деп тек белгілері ҚК-нің екі немесе одан да көп бабында көзделген әрекеттерді (әрекетсіздікті) тану туралы ережелеріне сыни тұрғыдан қарау қажет және заң шығарушының ойлануына негіз бар. Менің сенімімше, идеалдық жиынтықта ҚК бабының әртүрлі бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар да болуы мүмкін, егер осы бөліктерде бір қылмыстық құқық бұзушылық құрамының түрлері емес, жеке дербес қылмыстық құқық бұзушылықтардың белгілері бекітілген болса. ҚК-нің 345-бабының 2 және 3-бөліктерінде дәл осындай жеке қылмыстар көзделген. ҚК-нің 345-бабының 2-бөлігі салдар ретінде денсаулыққа ауыр зиян келтіруді, ал 3-бөлігі адамның өліміне әкеп соғуды көздейді. Қарастырылып отырған жағдайда тек ҚК-нің 345-бабының 3-бөлігі бойынша саралау жәбірленушілердің біріне денсаулыққа ауыр зиян келтіру фактісін құқықтық бағалаусыз қалдырады.
Егер адам жасаған іс-әрекетте бір баптың әртүрлі бөліктеріне жататын, бірақ дербес қылмыс құрамдарын емес, бір қылмыстың құрамының түрін көздейтін қылмыс белгілері болса, идеалдық жиынтық қалыптаспайды. Мысалы, сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иемденіп алу немесе талан-таражға салу адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша ірі мөлшерде жасалса, ол ҚК-нің 189-бабының 2-бөлігі және 189-бабының 3-бөлігі бойынша жиынтық ретінде емес, ҚК-нің 189-бабының 3-бөлігі бойынша сараланады.
Егер бір қылмыс неғұрлым ауыр басқа қылмысқа ұласып кетсе, яғни қылмысты жасау барысында, ол толық аяқталғанға дейін кінәлінің ниеті өзгерсе, қылмыстар жиынтығы қалыптаспайды. Мұндай жағдайда жасалған әрекет неғұрлым ауыр қылмыс үшін жауаптылық көздейтін бап бойынша саралануға тиіс. Сонымен бірге кінәлінің ниеті ішінара ғана өзгеріп, ал оның басқа бөлігі кінәлі тарапынан іске асырыла берсе, оның әрекеттері қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға тиіс. Мысалы, егер кінәлі қорқытып алушылық жасау кезінде жәбірленушінің мүлкінің бір бөлігін дереу иемденіп, ал екінші бөлігін болашақта күш қолдану қатерімен беруді талап етсе, жасалған әрекет ҚК-нің 190 (немесе 192) және 194-баптарында көзделген қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға тиіс, өйткені бұл жағдайда ҚК-нің екі бабы бойынша саралауды талап ететін нақты қылмыстар жиынтығы қалыптасады.
ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігінде заң шығарушы жиынтықты құрамайтын жалпы және арнайы нормалардың бәсекелестігі ұғымын түсіндіреді. Ғылымда нормалардың бәсекелестігі бір және сол іс-әрекеттің ҚК Ерекше бөлігінің бірнеше бабының белгілеріне сәйкес келуі жағдайында орын алады деп есептеледі. Нормалардың бәсекелестігі кезінде жиынтықтан айырмашылығы, бір ғана қылмыстық құқық бұзушылық жасалады және сот қылмыстық заңның бірнеше бабынан біреуін таңдап, жасалған әрекетті сол бойынша саралауы қажет.
Жалпы норма — көптеген түрлерді қамтитын жинақталған ұғым. Жалпы нормадан бөлініп алынған түр арнайы нормаға айналады, ол жалпы норманың барлық елеулі белгілеріне ие бола отырып, осы белгілердің біреуін немесе бірнешеуін нақтылайды. Мұндай арақатынас кезінде арнайы нормамен қамтылатын қоғамға қауіпті іс-әрекеттер шеңбері тарылғанымен, сонымен қатар оның қоғамға жат іс-әрекеттерді сипаттайтын белгілерінің саны артады.
Жалпы және арнайы нормалар бәсекелескен кезде арнайы норма қолданылуға тиіс.
Егер бір және сол іс-әрекет ҚР ҚК-нің тиісті баптарының жалпы және арнайы нормаларының белгілеріне сәйкес келсе, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болмайды және қылмыстық жауаптылық ҚК Ерекше бөлігінің арнайы норманы қамтитын бабы бойынша туындайды. Мысалы, ҚК-нің 361-бабы лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдаланғаны үшін жауаптылықты (жалпы норма), ал 366-бап пара алғаны үшін жауаптылықты (арнайы норма) көздейді. Бұл ретте заң шығарушы екінші қылмыстық құқық бұзушылықты біріншісімен салыстырғанда неғұрлым ауыр деп таниды. Бұл жағдайда қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болмайды және іс-әрекет ҚК-нің 366-бабы бойынша сараланады.
Жалпы және арнайы нормалардың бәсекелестігінің өзіндік ерекшелігі — арнайы норманы қылмыстық заңнан алып тастаған жағдайда, бұрын осы арнайы нормамен көзделген іс-әрекет үшін жауаптылық жойылмайды. Жауаптылық жалпы норма шеңберінде сақталады.
Сараланған және аса сараланған құрамдарды қамтитын нормалар бәсекелескен кезде аса сараланған құрамды қамтитын норма қолданылуға тиіс. Мысалы, ірі мөлшерде қылмыстық топ жасаған жалған ақша жасау әрекеті ҚК-нің ірі мөлшерді саралаушы белгі ретінде көздейтін 231-бабының 2-бөлігі және әрекетті қылмыстық топ жасауды аса саралаушы белгі ретінде көздейтін осы баптың 3-бөлігі бойынша жиынтық ретінде сараланбауға тиіс. Бұл жағдайда кінәлілердің әрекеттері аса сараланған құрамды қамтитын ҚК-нің 231-бабының 3-бөлігі бойынша ғана сараланады, алайда айыптаудың тұжырымдамасында сараланған және аса сараланған құрамдарды құрайтын барлық саралаушы белгілер көрсетілуге тиіс.
Екі жеңілдетілген құрам (жеңілдететін мән-жайлары бар құрамдар) бәсекелескен жағдайда басымдық неғұрлым жеңілдетілген құрамға беріледі. Мысалы, жан күйзелісі жағдайында қажетті қорғаныс шегінен асып кетіп, осыған байланысты шабуыл жасаған адамды өлтірген тұлғаның әрекеті екі баптың: ҚК-нің 101 және 102-баптарының қолданылу аясына жатады. Бұл жағдайда неғұрлым жеңіл жауаптылық көздейтін 102-бап қолданылуға тиіс.
Сараланған және жеңілдетілген құрамдарды қамтитын нормалардың бәсекелестігі жеңілдетілген құрамды қамтитын норманың пайдасына шешіледі. Мысалы, жәбірленушілердің заңсыз әрекеттерінен туындаған кенеттен пайда болған қатты жан күйзелісі жағдайында субъект екі адамды өлтірсе, оның әрекеті ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша емес, ҚК-нің 101-бабының 2-бөлігі бойынша саралануға тиіс.
Жасалған әрекетте ҚК-нің сараланған құрам үшін жауаптылық көздейтін бабында көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылық белгілері (мысалы, адам өлтіру кезіндегі ерекше қатыгездік) және сонымен қатар осы іс-әрекетті жеңілдететін мән-жайлар кезінде саралауға негіз болатын басқа белгілер (мысалы, жан күйзелісі жағдайы) анықталған кезде, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болмайды. Мұндай жағдайларда іс-әрекет осы қылмыстық құқық бұзушылық үшін неғұрлым жеңіл жауаптылық көздейтін ҚК бабы бойынша саралануға тиіс (мысалы, жан күйзелісі жағдайында ерекше қатыгездікпен жасалған адам өлтіру тек ҚК-нің 101-бабы бойынша саралануға тиіс).
Егер қылмыс жасау тәсілі өзі қолданылатын қылмыстың тәсілінен неғұрлым қауіпті болса, қылмыстар жиынтығы бойынша саралау қажет. Көбінесе мұндай тәсіл күш қолдану болып табылады (бұл ретте күш қолданудың нақты мазмұны көбінесе санкцияны талдау арқылы анықталады), сирек жағдайларда — қызметтік жағдайын пайдалану және алдау немесе сенімді теріс пайдалану. Мысалы, қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту кезінде орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиян келтіруге дейін күш қолданылса, жасалған әрекет ҚК-нің 133-бабының 3-бөлігімен қамтылады және жиынтық бойынша саралауды қажет етпейді. Ал денсаулыққа ауыр зиян келтірілген жағдайда ҚК-нің 133-бабының 3-бөлігі және 106-бабының тиісті бөлігі бойынша жиынтық ретінде саралау қажет.
Бір қылмыс құрамында баламалы түрде көзделген, әрқайсысын жасау аяқталған қылмыс құрамын қалыптастыратын бірнеше әрекеттің жасалуы жиынтық құрамайды. Қылмысты біртұтас ретінде саралау осындай әрекеттердің біреуі болған кезде де, бірнешеуі болған кезде де, сондай-ақ әрекеттердің бірі аяқталмаған жағдайда да жүзеге асырылады.
Бір қылмыстық құқық бұзушылықтың екіншісімен ұштасуы қылмыстық құқық бұзушылықтардың өзара байланысын, бір қылмыстық құқық бұзушылықтың екінші қылмыстық құқық бұзушылықты жасаумен қатар жүруін білдіреді. Мұндай жағдайларда кінәлі әрбір қылмыстық құқық бұзушылықты орындауға бағытталған әрекеттерді (уақыт аралығы бар немесе онсыз) жасайды.
Қылмыстық құқық бұзушылықтардың нақты жиынтығы (яғни олар кінәлінің бірнеше әрекетімен жасалған кезде), сондай-ақ идеалдық жиынтығы (бір әрекет немесе әрекетсіздік ҚК-нің екі немесе одан да көп бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың белгілерін қамтыған кезде) кезінде олардың ұштасуы ҚК-нің 13-бабына сәйкес әрбір қылмыстық құқық бұзушылықты ҚК-нің тиісті бабы бойынша жеке-жеке саралауға әкеп соғады.
Жиынтыққа кіретін бірнеше біртекті емес қылмыстық құқық бұзушылық кінәлінің бірінен кейін бірі жасалған бірнеше әрекетімен жүзеге асырылған және олардың біріншісін жасау екінші қылмыстық құқық бұзушылықты бірінші қылмыстық құқық бұзушылықпен ұштасу сияқты саралаушы белгі бойынша саралауға негіз болған жағдайда (мысалы, бастапқыда жәбірленушіге қатысты қарақшылық, қорқытып алушылық, бандитизм, зорлау, сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасалып, содан кейін оны өлтіру), әрбір қылмыстық құқық бұзушылық ҚК-нің тиісті бабы бойынша дербес саралануға тиіс.
Жиынтықты құрайтын қылмыстық құқық бұзушылықтар да осылай саралануға тиіс, егер бірінші қылмыстық құқық бұзушылық (мысалы, адам өлтіру) кейіннен екінші қылмыстық құқық бұзушылықты (мысалы, мүлікті жымқыру) жасауды жеңілдету мақсатында жасалса немесе бірінші қылмыстық құқық бұзушылық жасалғаннан кейін (мысалы, зорлау) кінәлі бірінші құқық бұзушылықты жасыру мақсатында басқа қылмыстық құқық бұзушылық (мысалы, адам өлтіру) жасаса (ҚР Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы нормативтік қаулысының 17-тармағы).
Егер нақты іс бойынша қолданылуға жататын қылмыстық заң нормасы қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығын көрсете отырып, жасалған әрбір қылмыстық құқық бұзушылықтың барлық белгілерін толық қамтыса және олардың әрқайсысының қоғамдық қауіпті салдарының туындауын көздесе, жасалған әрекет тұтастай алғанда осындай саралаушы белгісі бар неғұрлым ауыр қылмыстық құқық бұзушылықты жасағаны үшін жауаптылық көздейтін ҚК-нің тиісті бабы бойынша саралануға тиіс.
Мұның типтік мысалы ретінде қарақшылықты (ҚК-нің 192-бабы) келтіруге болады, оның міндетті белгілерінің бірі жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына қауіпті күш қолдану болып табылады. Егер қарақшылық шабуыл жасау барысында кінәлі жәбірленушінің денсаулығына зиян келтірсе, оның әрекеттерін денсаулыққа ауыр зиян келтіргені үшін жауаптылық көздейтін ҚК баптарының жиынтығы бойынша саралау талап етілмейді. Бұл жерде жасалған әрекетке неғұрлым толық құқықтық баға беретін норма, яғни ҚК-нің 192-бабы қолданылады.
Адам аяқталған қылмыстық құқық бұзушылықтармен қатар, оларды жасаудың қандай да бір сатысында тоқтатылған қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасаған жағдайда, олар ҚК-нің бір бабы бойынша саралана алмайды. Мұндай жағдайларда аяқталмаған қылмыстық құқық бұзушылық ҚК-нің Жалпы бөлігінің тиісті бабы (бабының бөлігі) және Ерекше бөлігінің қылмыстық жауаптылық көздейтін бабы (бабының бөлігі) бойынша, ал аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық осы қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылық көздейтін ҚК бабы бойынша сараланады.
Жиынтыққа кіретін іс-әрекеттерді әрбір нақты жағдайда дұрыс саралауды қамтамасыз ету мақсатында істің барлық мән-жайларын мұқият зерттеп, қылмыстық құқық бұзушылықтардың жасалу реттілігін, себептерін, мақсаттарын, кінә нысанын анықтау, сондай-ақ қылмыстық заңның әрбір нормасының диспозицияларын талдап, салыстыру және бір бап бойынша жауаптылық көзделетін бір іс-әрекеттің белгілері басқа қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылық көздейтін екінші баптың диспозициясымен қамтыла ма, соны анықтау қажет. Бұл ретте қылмыстық құқық бұзушылықтың белгілері деп оның құрамын құрайтын белгілерді: объектіні, объективтік жағын, субъектіні, субъективтік жағын түсіну қажет.
Қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрайтын белгілердің қылмыстық құқық бұзушылықтың саралаушы белгілерінен айырмашылығы мынада: қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілерінің кем дегенде біреуінің болмауы іс-әрекетті қылмыстық құқық бұзушылық деп тануды жоққа шығарады, ал қылмыстық құқық бұзушылықтың саралаушы белгілерінің болмауы осы іс-әрекетті сол қылмыстық құқық бұзушылық үшін неғұрлым жеңіл жауаптылық көздейтін заң нормасы (жай құрам) бойынша саралауға негіз болады.
Соңында заң шығарушыға өз пікірімді білдіргім келеді. ҚК-нің 12-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыс пен қылмыстық теріс қылық өзара бірнеше рет жасалуды құрамайды. Осыған байланысты қылмыс пен қылмыстық теріс қылық жасалған жағдайда олардың жиынтық ретінде танылуы қаншалықты негізді? Өйткені қылмыс және қылмыстық теріс қылық жасағаны үшін адам жеке өндіріс шеңберінде жауаптылыққа тартылады және жаза дербес орындалады. Оның үстіне, қылмыстық теріс қылық соттылыққа әкеп соқпайды және ол үшін бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделмеген, ал қолданыстағы ҚК-ге сәйкес, қылмыс пен қылмыстық теріс қылықтың жиынтығы бойынша бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы және жалпы соттылық туындауы мүмкін.
Егер менің осы мәселеге қатысты көзқарасым негізді болса, заң шығарушы ҚК-нің 13-бабын мынадай ережемен толықтыруы қажет: «Қылмыс пен қылмыстық теріс қылық өзара қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығын құрамайды».
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар
