Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 126-бабына түсініктеме. Заңсыз бас бостандығынан айыру
1. Адамды ұрлауға байланысты емес, оны заңсыз бас бостандығынан айыру —
үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
- 2. Дәл сол әрекет, егер ол:
- 1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша;
- 2) бірнеше рет;
- 3) өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы;
- 4) қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы;
- 5) кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі адамға қатысты;
- 6) кінәлі адамға жүктілігі көрінеу белгілі әйелге қатысты;
- 7) екі немесе одан да көп адамға қатысты;
- 8) пайдакүнемдік ниетпен;
- 9) жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалану арқылы;
- 10) өзінің қызметтік жағдайын пайдалана отырып, адам жасаған;
- 11) жәбірленушінің жеке басын куәландыратын құжаттарды қолдан жасау, жасыру немесе жою арқылы жасалса, —
- 12) мүлкі тәркіленіп немесе тәркіленбей, бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
- 3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген әрекеттер, егер олар:
- 1) қылмыстық топ жасаған;
- 2) заңсыз бас бостандығынан айырылған адамды пайдалану мақсатында жасалған;
- 3) абайсызда жәбірленушінің өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан болса, —
- мүлкі тәркіленіп немесе тәркіленбей, бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігі әркімнің жеке бас бостандығына конституциялық құқығының бұзылуынан көрінеді (ҚР Конституциясының 16-бабы).
Қылмыстың объектісі адамның жеке бас бостандығы болып табылады. Қосымша объект ретінде адамның өмірі мен денсаулығы танылады.
Бас бостандығынан заңды түрде айырудың ықтимал жағдайларына қатысты жалпы ережелер 1950 жылғы 4 қарашадағы Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын қорғау туралы Еуропалық конвенцияның 5-бабында қамтылған. Оған сәйкес, ешкім де мынадай жағдайлардан басқа кезде және заңда белгіленген тәртіппен өзгеше түрде бас бостандығынан айырылуы мүмкін емес:
құзыретті сот соттаған адамның заңды түрде қамауда ұсталуы;
заңға сәйкес шығарылған сот шешімін орындамағаны үшін немесе заңда көзделген кез келген міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету мақсатында адамды заңды түрде ұстау немесе қамауға алу;
адамды құқық бұзушылық жасады деген негізді күдік бойынша құзыретті органның алдына келтіру мақсатында немесе оның құқық бұзушылық жасауына жол бермеу не оны жасағаннан кейін жасырынып кетуіне кедергі келтіру үшін жеткілікті негіздер болған жағдайда заңды түрде ұстау немесе қамауға алу;
кәмелетке толмаған адамды тәрбиелік қадағалау мақсатында заңды қаулы негізінде қамауда ұстау немесе оны құзыретті органның алдына келтіру мақсатында заңды түрде қамауға алу;
жұқпалы аурулардың таралуына жол бермеу мақсатында адамдарды заңды түрде қамауға алу, сондай-ақ психикалық ауруға шалдыққан адамдарды, маскүнемдерді, нашақорларды немесе қаңғыбастарды заңды түрде қамауға алу;
адамды елге заңсыз кіруінің алдын алу мақсатында заңды түрде ұстау немесе қамауға алу не елден шығару немесе беру жөнінде шаралар қолданылып жатқан адамды ұстау немесе қамауға алу.
Сонымен қатар, адамды бас бостандығынан айырғаны үшін қылмыстық жауаптылықты жоққа шығаратын өзге де мән-жайлар бар. Атап айтқанда, іс-әрекеттің қылмыстылығын жоққа шығаратын мән-жайлар кезінде бас бостандығынан айыру қылмыс болып саналмайды: азаматтың қылмыс жасаған адамды ұстау құқығын жүзеге асыруы кезінде, қажетті қорғану жағдайында, аса қажеттілік жағдайында, бұйрықты немесе өкімді орындау кезінде, жедел-іздестіру, қарсы барлау іс-шараларын немесе жасырын тергеу әрекеттерін жүзеге асыру кезінде бас бостандығынан айыру.
Жәбірленушіге қатысты оның жүріп-тұру бостандығын шектеуге заңға негізделген құқықтардың болуы, мысалы, ата-аналардың кәмелетке толмаған баласына қатысты құқықтары, педагогтердің оқу процесі жағдайында оқушыға қатысты құқықтары және т.б., заңсыз бас бостандығынан айыру қылмысы құрамының болуын жоққа шығарады.
Қылмыстың объективтік жағы адамның өз қалауы бойынша жүріп-тұру, болатын жерін таңдау бостандығынан заңсыз айыру арқылы көрініс табады. Әрекет адамды күш қолдану арқылы (психикалық немесе физикалық күш қолдану) заңсыз бас бостандығынан айырудан тұрады.
Бас бостандығынан айыру нысандарына адамды оның өз қалауымен болған жерде (бөлмеде, кабинетте) ұстап қалу да, сондай-ақ жәбірленушіні ол болғысы келмейтін және одан еркін шыға алмайтын басқа жерге (жертөлеге, сарайға және т.б.) орналастыру да жатады.
Адамды ұрлаудан айырмашылығы, ол әрдайым жәбірленушіні басып алумен және кейіннен оны оқшаулап ұстаумен байланысты болса, заңсыз бас бостандығынан айыру кезінде жәбірленушіні өзі еркімен болған ортадан алып кету орын алмайды, алайда оның сол ортадан (үй-жайдан) еркін шығуына жол берілмейді, жүріп-тұру бостандығы шектеледі.
Жәбірленушінің заңсыз бас бостандығынан айырылған кезеңінің ұзақтығы осы әрекетті саралауға әсер етпейді.
Заңсыз бас бостандығынан айыру күш қолдану арқылы (байлау, кісенмен батареяға бекіту және т.б.), қорқыту, алдау арқылы да, сондай-ақ күш қолданбай да жасалуы мүмкін.
Заңсыз бас бостандығынан айыру кезінде өмірге немесе денсаулыққа қауіпті емес күш қолдану немесе оны қолданамын деп қорқыту, сондай-ақ өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданамын деп қорқыту (оның ішінде өлтіремін немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіремін деп қорқыту) 126-баптың 1-бөлігімен толық қамтылады және ҚР ҚК-нің 115-бабымен қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша қосымша саралауды талап етпейді.
Жәбірленушінің бас бостандығын шектеуге келісім беруі қылмыс құрамын жоққа шығарады.
Қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальдық болып табылады және бас бостандығынан нақты айырылған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.
ҚР ҚПК-нің 7-бабының 29) тармағына сәйкес, нақты ұстап алу дегеніміз — ұсталған адамның бас бостандығын, оның ішінде жүріп-тұру бостандығын шектеу, белгілі бір жерде мәжбүрлеп ұстау, анықтау және тергеу органдарына мәжбүрлеп жеткізу (басып алу, үй-жайға қамап қою, қандай да бір жерге баруға немесе сол жерде қалуға мәжбүрлеу және тағы басқа), сондай-ақ адамның жеке бас бостандығын елеулі түрде шектейтін өзге де қандай да бір әрекеттер, аталған шектеулер нақты жүзеге асырылған сәттен бастап минутына дейінгі дәлдікпен есептеледі және ұсталған адамға қандай да бір процестік мәртебе берілгеніне немесе өзге де ресми рәсімдердің орындалғанына қарамастан айқындалады.
Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам жәбірленушіні оның еркінен тыс заңсыз бас бостандығынан айырып отырғанын сезінеді және соны қалайды. Бұл қылмыстың себептері кек алу, пайдакүнемдік, бұзақылық ниеттер және басқалар болуы мүмкін.
Қылмыстың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Қарастырылып отырған қылмыс құрамының саралаушы және аса саралаушы белгілері ҚР ҚК-нің 126-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген. ҚР ҚК-нің 126-бабының 2-бөлігінде дәл сол әрекет үшін мынадай жағдайларда жауаптылық белгіленген: 1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша; 2) бірнеше рет; 3) өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы; 4) қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы; 5) кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі адамға қатысты; 6) кінәлі адамға жүктілігі көрінеу белгілі әйелге қатысты; 7) екі немесе одан да көп адамға қатысты; 8) пайдакүнемдік ниетпен; 9) жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалану арқылы; 10) өзінің қызметтік жағдайын пайдалана отырып, адам жасаған; 11) жәбірленушінің жеке басын куәландыратын құжаттарды қолдан жасау, жасыру немесе жою арқылы (ҚР ҚК-нің 125-бабы 2-бөлігінің 9), 10) тармақтарына түсініктемені қараңыз).
ҚР ҚК-нің 126-бабының 3-бөлігінде осы баптың 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер үшін мынадай жағдайларда қылмыстық жауаптылық белгіленген: 1) қылмыстық топ жасаған; 2) заңсыз бас бостандығынан айырылған адамды пайдалану мақсатында жасалған; 3) абайсызда жәбірленушінің өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан.
ҚР ҚК-нің 126-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген саралаушы және аса саралаушы белгілер ҚР ҚК-нің 125-бабының 2 және 3-бөліктеріндегі тиісті белгілермен толығымен сәйкес келеді (125-бапқа түсініктемені қараңыз). Алайда бір ерекшелік бар. Әңгіме өмір мен денсаулыққа қауіпті күш қолданумен ұштасқан заңсыз бас бостандығынан айыру туралы болып отыр (ҚР ҚК-нің 126-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы). Бұл жағдайда күш қолдану ұрып-соғуды, азаптауды, денсаулыққа жеңіл зиян келтіруді немесе денсаулыққа ауырлығы орташа зиян келтіруді қамтиды. Денсаулыққа ауыр зиян келтірілген жағдайда кінәлінің әрекеттері ҚР ҚК-нің 126-бабы 3-бөлігінің 3) тармағы бойынша «өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан» белгісімен саралануға тиіс. Адамды ұрлау кезінде (ҚР ҚК-нің 125-бабы) өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану денсаулыққа зиян келтірудің барлық түрлерін, оның ішінде ауыр зиян келтіруді де қамтиды. Бұдан басқа, ҚР ҚК-нің 126-бабы 2-бөлігінің 9) тармағында көзделген «жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалану арқылы» деген белгі ҚР ҚК-нің 125-бабында көзделмеген.
ҚР ҚК-нің 2 және 3-бөліктерінде көзделген ауырлататын мән-жайлар болған кезде заңсыз бас бостандығынан айыруды саралау тек 3-бөлік бойынша жүргізіледі. Мысалы, адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша заңсыз бас бостандығынан айыру орын алып, ол жәбірленушінің абайсызда өліміне әкеп соққан. Мұндай жағдайларда әрекетті түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша қосымша сараламай, тек ҚР ҚК-нің 126-бабы 3-бөлігінің 3) тармағы бойынша ғана саралау қажет.
Заңсыз бас бостандығынан айыруды адамды ұрлаудан (ҚР ҚК-нің 125-бабы) және адамды психиатриялық стационарға заңсыз орналастырудан (ҚР ҚК-нің 127-бабы) ажырату қажет. Олардан айырмашылығы, бұл қылмыс адамды оның еркіне қарсы басқа жерге ауыстырусыз жасалады.
Түсіндіріліп отырған бапта көзделген заңсыз бас бостандығынан айыруды сот төрелігіне қарсы қылмыс ретінде заңсыз бас бостандығынан айырудан (ҚР ҚК-нің 414, 418-баптары) ажырату қажет. Айырмашылығы мынада: ҚР ҚК-нің 126-бабында көзделген қылмыстың субъектісі он алты жасқа толған кез келген есі дұрыс адам болуы мүмкін, ал ҚР ҚК-нің 414-бабы бойынша — судья, прокурор, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам. Өзге жағдайларда лауазымды адам жасаған заңсыз бас бостандығынан айыру билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдалану ретінде (ҚР ҚК-нің 362-бабы) саралануы мүмкін және ҚР ҚК-нің 126-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді.
ҚР ҚК-нің 126-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
ҚР ҚК-нің 126-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
