Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 123-бабына түсініктеме. Жыныстық қатынасқа, еркек пен еркектің жыныстық қатынасына, лесбияндық қатынасқа немесе өзге де сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасауға мәжбүрлеу
1. Адамды бопсалау, мүлкін жоюмен, бүлдірумен немесе алып қоюмен қорқыту не жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалану арқылы жыныстық қатынасқа, еркек пен еркектің жыныстық қатынасына, лесбияндық қатынасқа немесе өзге де сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасауға мәжбүрлеу — үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Дәл сол әрекетті кәмелетке толмаған адамға қатысты жасау — бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға және белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыруға жазаланады.
Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі жәбірленушіге сексуалдық сипаттағы қол сұғушылықтарға көндіру құралы ретінде психикалық қысым көрсетуден көрінеді, осылайша адамның жыныстық бостандығына құқығы бұзылады.
Қылмыстың объектісі: жыныстық қатынасқа немесе лесбияндық қатынасқа мәжбүрлеу кезінде — әйелдің жыныстық бостандығы; еркек пен еркектің жыныстық қатынасына мәжбүрлеу кезінде — ер адамның жыныстық бостандығы; өзге де сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасауға мәжбүрлеу кезінде — әйелдің немесе ер адамның жыныстық бостандығы болып табылады.
Жәбірленушілер ретінде әйелдер де, ерлер де, оның ішінде 16 жасқа толған кәмелетке толмағандар да болуы мүмкін.
Егер жыныстық қатынас, еркек пен еркектің жыныстық қатынасы, лесбияндық қатынас немесе өзге де сексуалдық сипаттағы әрекеттер 16 жасқа толмаған адамдарға қатысты зорлық-зомбылық қолданбай немесе оны қолдану қатерін төндірмей жасалса, жауаптылық ҚК-нің 122-бабы бойынша туындайды.
Құқық бұзушылықтың объективтік жағы адамды бопсалау, мүлкін жоюмен, бүлдірумен немесе алып қоюмен қорқыту не жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалану арқылы жыныстық қатынасқа, еркек пен еркектің жыныстық қатынасына, лесбияндық қатынасқа немесе өзге де сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасауға мәжбүрлеуден тұрады.
Мәжбүрлеу деп жәбірленушіні өзінің еркіне қарсы кінәлі адаммен сексуалдық байланысқа түсуге көндіру мақсатында оған психикалық ықпал жасауды түсіну керек. Жәбірленушілерге қатысты зорлық-зомбылық қолдану қатері түріндегі психикалық ықпал қарастырылып отырған қылмыс құрамымен қамтылмайды және ҚК-нің 120 немесе 121-баптары бойынша саралануға жатады. Мәжбүрлеу әртүрлі нысанда жасалуы мүмкін: жәбірленушіге тікелей ауызша немесе жазбаша түрде жүгіну, үшінші тұлғалар арқылы жеткізу, байланыс құралдарын пайдалану арқылы.
Мәжбүрлеу дегеніміз — адамды қандай да бір әрекетті жасау қажеттілігіне қою. Ең алдымен, мәжбүрлеу жәбірленушіні сексуалдық сипаттағы қол сұғушылықтарға көндіру құралы ретінде оған психикалық қысым көрсетуді білдіреді.
Мәжбүрлеу әйелдің жұмыс орнында әділетсіз мін тағу, тәртіптік жазалар қолдану арқылы төзгісіз жағдай жасау, оның қызметтік жағдайын нашарлатумен (жұмыстан шығару, лауазымын төмендету және т.б.) қорқыту түрінде көрініс табуы мүмкін.
Мәжбүрлеу кінәлінің әрекеттері арқылы да, әрекетсіз мінез-құлқы арқылы да көрініс табуы мүмкін. Ол жәбірленушіні өзінің заңды мүдделеріне зиян келуінің алдын алу үшін сексуалдық байланысқа түсуге мәжбүр болатын жағдайға қоюдан тұруы мүмкін. Бұл әсіресе материалдық немесе өзге де тәуелділікті пайдалану арқылы мәжбүрлеу жағдайларында айқын көрінеді.
Мәжбүрлеу тәсілдері мыналар болып табылады: 1) бопсалау; 2) мүлікті жоюмен, бүлдірумен немесе алып қоюмен қорқыту; 3) жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалану.
Бопсалау арқылы мәжбүрлеу адамның өзімен немесе басқа адаммен жыныстық қатынасқа түсу туралы талабын білдіреді, бұл талап жәбірленушінің немесе ол үшін беделі маңызды басқа адамдардың абыройына нұқсан келтіретін мәліметтерді жария ету қатерімен қатар жүреді.
Жария ету деп ымыраға келтіретін мәліметтердің кем дегенде бір бөгде адамға берілуіне әкеп соғатын әрекет танылады. Бұл ретте мәліметтер шынайы да, жалған да болуы мүмкін (мысалы, жыныстық жолмен берілетін аурумен немесе АИТВ-мен ауырады деген жалған мәліметтер). Жәбірленуші олардың шын мәнінде таратылуынан негізді түрде қауіптенуі тиіс. Бұл ретте кінәлінің аталған қорқытуларды іс жүзінде орындау ниетінің болған-болмағаны маңызды емес. Егер жеке және отбасылық құпияны, хат алмасу құпиясын және т.б. құрайтын мәліметтер таратылса, ҚК-нің 147, 148-баптары бойынша қосымша саралау қажет.
Жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалану арқылы мәжбүрлеу кінәлі адам өзіне материалдық, қызметтік немесе өзге де жағынан тәуелді адамға қатысты оның заңды құқықтары мен мүдделерінің шектелуіне әкеп соғатын қандай да бір әрекеттер жасаумен қорқытқан жағдайда ғана орын алады.
Мүлікті жоюмен, бүлдірумен немесе алып қоюмен қорқыту арқылы мәжбүрлеу психикалық ықпал етуді білдіреді және мүліктің бір бөлігіне де, бүкіл мүлікке де қатысты болуы мүмкін. Алайда психикаға қысым көрсету үшін жеткілікті дәрежеде салмақты дәлел болу үшін қорқыту жәбірленушінің елеулі материалдық мүдделеріне қатысты болуы тиіс. Аталған қорқытулардың кез келгенін іс жүзінде жүзеге асыру меншікке қарсы қылмыстар туралы баптар бойынша (ҚК-нің 191 немесе 202-баптары) ҚК-нің 123-бабымен жиынтықта дербес саралануға жататынын ескеру қажет.
Мүлікті алып қоюмен қорқыту арқылы мәжбүрлеу сексуалдық талаптардан бас тартқан жағдайда кінәлінің меншікке қарсы кез келген қылмысты (тонау, қарақшылық, мүлікті қасақана жою немесе бүлдіру) жасайтыны туралы ашық білдірілген уәдесін білдіреді.
Жәбірленушінің кінәлі адамға материалдық тәуелділігі оның толық немесе ішінара асырауында болуына, кінәлінің тұрғын үй алаңында тұруына немесе жәбірленушінің материалдық жағдайының жақсаруы не нашарлауы оған байланысты болуына және т.б. негізделуі мүмкін. Материалдық тәуелділік жағдайын борышкер мен кредитор, мұрагер мен мұра қалдырушы арасындағы қатынастар да құрауы мүмкін.
Қызметтік тәуелділік жәбірленушінің кінәлі адамның қызметтік бағыныстылығында болуын білдіреді, бұл ретте ол жәбірленушіні жұмыстан шығара алады, жалақысын төмендете алады, сыйақыдан, жеңілдіктерден және т.б. айыра алады.
Өзге де тәуелділік бір адамның екінші адамға тәуелді жағдайының барлық басқа түрлерін қамтиды. Мұнда азаматтың билік өкілінен, балалардың ересектерден, спортшылардың жаттықтырушыдан, студенттің оқытушыдан және т.б. тәуелді жағдайы болуы мүмкін.
ҚК-нің 123-бабы бойынша мәжбүрлеу тәсілдері баптың диспозициясында толық әрі түпкілікті көрсетілген және кеңейтілген түсіндіруге жатпайды. Сондықтан осы қылмыстың құрамын жыныстық қатынасқа түсу, еркек пен еркектің жыныстық қатынасын, лесбияндық қатынасты жасау немесе өзге де сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасау туралы кез келген ұсыныс емес, тек түсіндіріліп отырған баптың диспозициясында көрсетілген тәсілдермен жасалған ұсыныс құрайды.
Адамның өзімен жыныстық қатынасқа түсу немесе өзге де сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасау туралы ашық ұсынысы, ол субъективті түрде дөрекі, арсыз, әдепсіз деп қабылдануы мүмкін болғанымен, бопсалау, қорқыту немесе тәуелділікті пайдалану болмаса, қылмыс болып табылмайды. Сексуалдық сипаттағы өзара әрекеттесудің қалаулы екеніне меңзеп сыйлықтар беру, жеңілдіктер ұсыну да қылмыс болып табылмайды.
Егер кінәлі адам жәбірленушіні жыныстық қатынасқа түсуге мәжбүрлеу мақсатына жету үшін физикалық зорлық-зомбылық, физикалық зорлық-зомбылық қолдану қатері сияқты тәсілдерді пайдаланса, жауаптылық ҚК-нің 120 немесе 121-баптары бойынша туындайды.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Зорлау және сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерімен байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 14-2-тармағында да зорлаудан (ҚК-нің 120-бабы) және сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерінен (ҚК-нің 121-бабы) айырмашылығы, жыныстық қатынасқа, еркек пен еркектің жыныстық қатынасына, лесбияндық қатынасқа немесе өзге де сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасауға мәжбүрлеу кезінде (ҚК-нің 123-бабы) жәбірленуші адамға аталған әрекеттерді жасауға мәжбүрлі келісімін алу мақсатында ықпал ету тәсілдері бопсалау, мүлікті жоюмен, бүлдірумен немесе алып қоюмен қорқыту не жәбірленуші адамның материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалану болып табылатыны атап көрсетілген.
Сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасауға мәжбүрлеу жәбірленуші адамның мұндай әрекеттерді жасауға келісімінің немесе бас тартуының болуына не олардың нақты жүзеге асырылуына қарамастан, тиісті талаптың кез келген нысанда білдірілген сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.
Жәбірленушіні алдау немесе сенімін теріс пайдалану арқылы (мысалы, некеге тұру туралы көрінеу жалған уәде беру және т.б.) жыныстық қатынасқа түсуге немесе сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасауға келісімін алған адамның әрекеттері сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасауға мәжбүрлеу ретінде қарастырылмайды.
Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам басқа адамды ҚК-нің 123-бабында көрсетілген әрекеттерді жасауға бопсалауды немесе қорқытуды және т.б. пайдалану арқылы мәжбүрлеп отырғанын сезінеді, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды. Әдетте, себеп ретінде өзінің жыныстық құмарлығын қанағаттандыруға деген ұмтылыс көрініс табады. Өзге де себептер болуы мүмкін.
Қарастырылып отырған қылмыстың субъектісі 16 жасқа толған ер адам да, әйел адам да болуы мүмкін.
Қылмыстың сараланған түрі сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасауға мәжбүрлеуді кәмелетке толмаған адамға қатысты жасау болып табылады.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі бойынша жәбірленушілер ер немесе әйел жынысты, 14 пен 18 жас аралығындағы адамдар болуы мүмкін. Бұл ретте заң шығарушы аталған баптың 2-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтың міндетті шарты ретінде «көрінеу» белгісін көрсетпейді. Мұндай әрекеттерді 14 жасқа толмаған адамға қатысты жасау ҚК-нің 120 немесе 121-баптары бойынша саралануы тиіс.
ҚК-нің 123-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвилидің түсініктемесі.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заң қызметі Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Указ Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
