Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 120-бабына түсіндірме. Зорлау
Зорлау, яғни жәбірленушіге немесе басқа адамдарға күш қолдану не оны қолдану қатерін төндіру арқылы немесе жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жасалған жыныстық қатынас – бес жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған; өлтіру қатерімен ұштасқан, сондай-ақ жәбірленушіге немесе басқа адамдарға қатысты ерекше қатыгездікпен жасалған; жәбірленушінің венерологиялық ауруды жұқтыруына әкеп соққан; бірнеше рет жасалған; адам қызметтік міндеттерін орындау кезінде жасаған зорлау – тоғыз жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер, егер олар:ҚР 27.12.2019 жылғы № 292-VI Заңымен алып тасталған;абайсызда жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіруге, оның АИТВ жұқтыруына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан;ҚР 01.04.2019 жылғы № 240-VI Заңымен алып тасталған;төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған;ҚР 01.04.2019 жылғы № 240-VI Заңымен алып тасталған;ҚР 30.12.2020 жылғы № 393-V Заңымен алып тасталған болса, —
белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан он жыл мерзімге айыра отырып немесе онсыз, он екі жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3-1. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер, егер олар:кәмелетке толмаған қызға қатысты жасалған;ҚР 30.12.2020 жылғы № 393-VI Заңымен алып тасталған;қылмыстық топ жасаған болса, —
белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, он бес жылдан он жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3-2. Осы баптың бірінші, екінші, үшінші немесе 3-1-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер, егер олар:екі немесе одан да көп кәмелетке толмаған адамға қатысты жасалған;ҚР 30.12.2020 жылғы № 393-VI Заңымен алып тасталған;кәмелетке толмаған қызға қатысты оның ата-анасы, өгей әкесі, педагог не Қазақстан Республикасының заңымен оны тәрбиелеу міндеті жүктелген өзге де адам жасаған болса, —
белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып немесе өмір бойына бас бостандығынан айыра отырып, он жеті жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Осы баптың бірінші, екінші, үшінші бөліктерінде, 3-1-бөлігінің 3) тармағында және 3-2-бөлігінде көзделген іс-әрекеттер, егер олар жас балаға қатысты жасалса не абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соқса, —
белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып немесе өмір бойына бас бостандығынан айыра отырып, жиырма жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Зорлау – әйелдің жыныстық бостандығы мен жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы жасалатын ең ауыр қылмыстық қолсұғушылықтардың бірі.
Бұл қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның ауыр зардаптарға әкеп соғуымен, жәбірленушінің психикасы мен денсаулығына зиянды әсер етуімен, ұрпаққа теріс ықпал етуімен, некелердің бұзылуына жиі себеп болуымен және азғындықтың таралуына ықпал етуімен айқындалады.
Бұл қылмыстың объектісі – әйелдің жыныстық бостандығы. Бұл әйелдің ер адамдармен жыныстық қатынасқа түсу мәселесін өзі шешуге құқылы екенін білдіреді. Әйелдің жыныстық жақындыққа еркі жоқ екендігін оның анық әрі нақты білдірілген қарсылығы мен белсенді қарсылық көрсетуі айғақтай алады. Зорлау кезінде жәбірленуші тек әйел жынысты адам ғана болуы мүмкін. Зорлау үшін жәбірленушінің моральдық келбеті және, атап айтқанда, оның теріс мінез-құлқы маңызды емес, бұл ретте жезөкшені, бірге тұратын әйелді және әйелін зорлағаны үшін қылмыстық жауаптылық жоққа шығарылмайды. Қазақстанның қылмыстық заңнамасы кез келген адамның жыныстық бостандығын, оның осы бостандықты қалай пайдаланатынына қарамастан, қорғайды.
Зорлаудың қосымша объектісі – адамның денсаулығы.
Жыныстық бостандық деп адамның жеке бас бостандығының құрамдас бөлігін түсінеміз, ол адамның өзінің жыныстық қажеттіліктерін қалай қанағаттандыру керектігін өзі айқындауынан көрінеді. Мұндай бостандыққа психикалық тұрғыдан сау, 16 жасқа толған адам ие болады. Осы жасқа толмаған адамдар, сондай-ақ психикалық ауру адамдар жыныстық бостандыққа ие емес. Сондықтан 16 жасқа толмаған адаммен, сондай-ақ 16 жасқа толған психикалық толыққанды емес адаммен ерікті немесе зорлықпен жыныстық қатынас жасаған кезде қылмыстық жауаптылық ҚК-нің 120–122-баптары бойынша туындайды. Мұндай жағдайларда ҚК-нің 120, 121 және 124-баптарында көзделген қылмыстардың объектісі жыныстық қолсұғылмаушылық болып табылады. Сондықтан зорлаудың объектісі ретінде адамның жыныстық мінез-құлқы басқа адамдардың немесе қоғамдық мүдделердің құқықтары мен мүдделерін бұзбайтын жағдайдағы жыныстық бостандығы ғана танылады.
Зорлаудың объективтік жағы жәбірленушімен оған немесе басқа адамдарға күш қолдану не оны қолдану қатерін төндіру арқылы немесе жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жыныстық қатынас жасаудан көрінеді. Қылмыстық заңда жыныстық қатынастың дербес заңдық ұғымы берілмеген. Оның анықтамасы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Зорлауға және өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттеріне байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағында келтірілген. Онда зорлау деп әйел жынысты адаммен оның еркіне қарсы немесе еркінен тыс, жәбірленушіге немесе басқа адамдарға күш қолдану не оны қолдану қатерін төндіру арқылы немесе жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану арқылы табиғи нысанда жыныстық қатынас жасауды түсіну керектігі көрсетілген.
Жыныстық құмарлықты қанағаттандыру мақсатында және дәл осындай мән-жайларда әйел немесе ер жынысты адамдармен табиғи емес нысанда жасалған әрекеттерді (лесбияндық, еркек пен еркектің жыныстық қатынасы және т.б.) өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері деп есептеу керек.
«Жыныстық қатынас» термині медициналық термин болып табылады және бұл ұғым сот медицинасы мен сексологияда қалай түсіндірілсе, солай түсінілуі керек. Жыныстық қатынас – ұрпақ жалғастыруға бағытталған физиологиялық акт, ол ер адамның жыныс мүшесін әйелдің қынабына енгізуден тұрады және ену тереңдігі мен жыныстық актінің физиологиялық тұрғыдан аяқталуына қарамастан танылады.
Егер кінәлі әйелдің еркіне қарсы физикалық күш қолдану, жәбірленушіге немесе басқа адамдарға қауіп төндіру арқылы не оның дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жыныстық қатынас жасаса, мұндай жыныстық қатынас зорлау деп танылады. Күш қолдану – адамға жасалатын кез келген физикалық ықпал ету. Зорлау кезінде физикалық күш қолдану денсаулыққа әртүрлі дәрежедегі зиян келтіруден, ұрып-соғудан бастап денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиян келтіруге дейін көрініс табады. Ол ауырсыну келтіру, бостандығын шектеу, байлау, жәбірленушінің мойнын қысу, яғни әйелдің қарсылығын бұзуға көмектесетін немесе қарсылық көрсету мүмкіндігін жоятын кез келген физикалық күш қолдану түрінде көрінуі мүмкін.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Зорлауға және өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттеріне байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес, күш қолдану деп жәбірленушінің қарсылығын жеңуге бағытталған әрекеттерді, мысалы, соққы жасауды, тыныс алу жолдарын қысуды, қол-аяғын ұстап тұруды, киімін жұлуды және т.б. түсіну керек. Зорлау, өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау немесе оларды жасауға оқталу кезінде жәбірленушілердің денсаулығына қасақана жеңіл немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіру ҚК-нің 120 немесе 121-бабының диспозициясымен қамтылады және қосымша саралауды қажет етпейді.
Егер жәбірленушіге зорлау немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері жасалғаннан кейін денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян не ауыр зиян келтірілсе, онда қылмыстардың жиынтығы орын алады.
Зорлау кезінде немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау кезінде жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиянды қасақана келтіру ҚК-нің 120-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан зорлау ретінде не ҚК-нің 121-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша ауыр зардаптарға әкеп соққан өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау ретінде тиісінше саралануы керек. Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлығы сарапшының қорытындысы негізінде анықталады.
Зорлау немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау процесінде не көрсетілген қылмыстарды жасауға оқталу кезінде, сондай-ақ олар аяқталғаннан кейін жасырынған әрекетін жасыру немесе көрсетілген қарсылық үшін кек алу мақсатында жәбірленушіні заңсыз өлтіру ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағы және ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының тиісті бөліктері бойынша саралануы керек.
Кінәлілердің көрсетілген әрекеттерін саралау кезінде қылмыстық процесті жүргізетін орган ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағында, сондай-ақ ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің басқа да тармақтарында және ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының тиісті бөліктерінде көзделген барлық анықталған саралаушы белгілерді көрсетуге тиіс.
Зорлау кезінде физикалық күш қолдану механикалық жолмен ғана емес, химиялық және биологиялық әсер ету арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін.
Әйел материалдық пайда алу мақсатында зорлауды қолдан жасаған жағдайларда зорлау туралы сөз қозғауға болмайтынын ескеру қажет. Мәселен, Р. қаланың түнгі клубтарының бірінде Л.-мен танысып, оны өз үйіне шақырған. Р. қаланың элиталық аудандарының бірінде орналасқан үйде тұрған. Л. үйдің сән-салтанатын және Р.-ның материалдық жағдайының жақсы екенін көріп, ешқандай үгіттеусіз, қорқыту мен күш қолданусыз Р.-ны жыныстық қатынасқа түсуге көндірген. Таңертең Л. такси шақырып, Р. ұйықтап жатқан кезде полиция бөліміне барып, кешке қаланың түнгі клубтарының бірінде Р.-мен танысқанын, оның өзін үйіне шақырғанын, бұл ретте Р. мас күйде болғандықтан, алдымен өтінгенін, кейіннен қорқытып, өзіне қатысты күш қолданғанын, соның нәтижесінде өзін зорлағанын хабарлаған. Л. сондай-ақ өзінің қарсылық көрсетіп, көмекке шақырып айқайлағанын, бірақ оны ешкім естімегенін мәлімдеген. Осы факті бойынша Р.-ға қатысты ҚК-нің 120-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық іс қозғалған. Аудандық соттың үкімімен Р. ҚР ҚК-нің 120-бабының 1-бөлігі бойынша сотталған, кейіннен бұл айыптау облыстық сотта өзгеріссіз қалдырылған. Алайда осы қылмыстық істі қарау кезінде ҚР Жоғарғы Соты мыналарды анықтаған: жәбірленуші Л. айғақтар беру кезінде кінәлі Р. тарапынан күш қолданылғанын көрсеткен, сондай-ақ кінәліге белсенді қарсылық көрсеткенін, айқайлап, көмекке шақырғанын хабарлаған. Алайда сот-медициналық және бірқатар басқа сараптамалардың қорытындысында жәбірленуші Л.-ның денесінде көзге көрінетін зақымдану іздері анықталмаған, жәбірленуші Л.-ның тырнақ астындағы қырындыларынан кінәлі Р.-ға тиесілі микробөлшектер табылмаған, сондай-ақ жәбірленушінің киімінде де қандай да бір көзге көрінетін зақымданулар анықталмаған. Сараптаманың осындай қорытындысы кінәлі Р.-ға қатысты да берілген. Ал жәбірленуші Л.-ның айқайлап, көмек сұрағаны туралы мәселе бойынша көршілердің айғақтары зорлау жасалған кезеңде ешқандай айқай мен көмек сұраған дауыстарды естімегендерін көрсеткен. Осыған байланысты ҚР Жоғарғы Соты Р.-ның әрекеттерінен көрсетілген қылмыстың белгілерін таппаған және Р. зорлау жасамаған деген қорытындыға келіп, төменгі сатыдағы соттардың үкімдерін жойып, Р.-ды көрсетілген айыптау бойынша ақтаған. Ал Л.-ға қатысты Р.-ға жала жабу және көрінеу жалған айғақтар беру фактісі бойынша қылмыстық іс қозғалған.
Сонымен бірге зорлауды тану үшін жәбірленушінің зорлаушыға белсенді қарсылық көрсетуі талап етілмейтінін атап өткен жөн. Оның нық түрде «жоқ» деп айтуы жеткілікті. Сот тәжірибесінде зорлаушыдан қорқу жәбірленушінің еркін соншалықты дәрежеде жансыздандырып, оған қарсылық көрсету және қарсы тұру мүмкіндігінен айыратын жағдайлар да жоққа шығарылмайды. Егер жәбірленуші өз күшінің тең емес екенін бағалап, қарсылық көрсету кінәлінің тарапынан одан да агрессивті әрекеттерге әкеп соғуы мүмкін екенін түсініп, өзіне тиіспеуді, жіберуді сұраса және нақты белсенді қарсылық көрсетпесе, онда зорлау орын алады.
Зорлау жасау тәсілі ретінде күш қолдануға заңнама күш қолдану қатерін, яғни психикалық күш көрсетуді де теңестіреді. ҚК-нің 120-бабының 1-бөлігі зорлау жасау тәсілдерінің бірі ретінде психикалық күш көрсетуді, яғни қорқытуды көздейді. Ол сөзбен де, әрекеттермен де білдірілуі мүмкін. Жәбірленушінің қарсылығын басу тәсілі ретіндегі қорқыту оны кінәлінің дереу күш қолдану ниетін білдіретін сөздермен, ым-ишарамен, қаруды көрсетумен және т.б. қорқытуын білдіреді.
Зорлау немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері кезінде қорқыту деп жәбірленушілердің қарсылығын тоқтату мақсатында өздеріне немесе жақындарына қатысты физикалық күш қолданудың нақты ниетін білдіретін әрекеттермен немесе сөздермен оларды үрейлендіруді түсіну керек. Қорқыту ҚК-нің 120 және 121-баптарының диспозицияларында көрсетілген зорлау, өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері кезінде қарсылықты басу тәсілдерінің бірі болып табылатындықтан, кінәлінің әрекеттерін ҚК-нің 115-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.
Зорлау немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері жасалғаннан кейін, мысалы, жәбірленушілерді қорқыту және болған оқиғаның жария болуына жол бермеу мақсатында, адам өлтірумен, денсаулыққа ауыр зиян келтірумен, сондай-ақ жеке адамға қатысты өзге де ауыр күш қолданумен не мүлікті өртеу, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жоюмен қорқыту, егер бұл қатердің орындалуынан қауіптенуге жеткілікті негіздер болса, ҚК-нің 115-бабы бойынша дербес саралануға жатады, ал жалпы жасалған әрекет көрсетілген норма мен ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының тиісті бөлігінің жиынтығы бойынша сараланады.
Психикалық күш көрсету адамда жан азабын, қорқыныш сезімін тудырады. Қорқыту салдарынан туындайтын эмоциялар адамның денсаулығына теріс әсер етеді: оны күйзелтеді, әлсіретеді. Қазіргі медицина мен психология адам үшін ең зиянды эмоция қорқыныш екенін анықтаған, ол күйзеліс жағдайлары немесе тұрақты жабырқаңқы көңіл күй мен мазасыздық түрінде көрініс табады.
Зорлау кезіндегі қорқыту нақты болуы керек, яғни ол тікелей қауіпті, болашақта емес, нақты әрекетті дереу жасауды білдіруі тиіс. Қорқытудың сипаты жәбірленушінің оны қалай қабылдағанын ескере отырып бағаланады және кінәлінің қорқытуды іске асыруға ниеттенген- ниеттенбегенінің маңызы жоқ.
Түсіндіріліп отырған баптың диспозициясында зорлау жасау кезінде пайдаланылатын қорқытулардың сипаты мен мазмұны ашылмаған. Бұрын қылмыстық құқық ғылымында жәбірленуші туралы қандай да бір беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді таратамын деп қорқыту оның қарсылығын бұзу үшін жеткілікті және зорлау тәсілі деп танылуы мүмкін деген пікір айтылған.
Қазіргі сот тәжірибесі мен қылмыстық құқық теориясы бұл қылмыс құрамында жәбірленушіге немесе басқа адамдарға дереу физикалық күш қолдану қатері туралы ғана сөз болып отыр деген негізді ұстанымды қолдайды.
Заң әдебиетінде адамның сыртқы тіндерін зақымдамай ішкі ағзаларына әсер етуді (уландыру, ішімдікке мас қылу және т.б.) физикалық күш көрсетуге жатқызу мүмкіндігі туралы мәселе ұзақ уақыт бойы даулы болып келді. Кейбір ғалымдар адамның еркіне қарсы немесе еркінен тыс есеңгірететін заттарды енгізуді физикалық күш көрсету деп қарастырмаған. Басқалардың пікірінше, мұндай әрекеттерді физикалық күш көрсетудің бір түріне жатқызу керек, өйткені улы және есеңгірететін заттар адам ағзасына зиянды әсер етеді.
Есеңгірететін құралдар деп адам ағзасына енгізілген кезде ес-түссіз күйге әкелуі мүмкін есірткі құралдарын, психотроптық, улы және күшті әсер ететін заттарды есептеу керек.
Жәбірленушінің ағзасына есеңгірететін заттарды енгізу, егер бұл заттар оның еркіне қарсы (физикалық күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы) немесе еркінен тыс (мысалы, алдау арқылы) енгізілген жағдайда ғана физикалық күш қолдану ретінде қарастырылуы мүмкін. Есеңгірететін заттарды (есірткі құралдарын, уытты заттарды, алкогольдік ішімдіктерді және т.б.) ерікті түрде қабылдау физикалық күш қолдану ретінде бағаланбайды.
Егер жәбірленушіге одан әрі жыныстық қатынас жасау мақсатында оның ағзасына есеңгірететін заттарды енгізу арқылы оны ес-түссіз күйге келтірсе, онда міндетті екі белгіні де: физикалық күш қолдануды да, жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалануды да көрсету дұрысырақ болады.
Күш қолдану немесе оны қолдану қатері жәбірленушіге ғана емес, басқа адамдарға да қолданылуы мүмкін. ҚК-нің 120 және 121-баптарында көрсетілген басқа адамдар деп жәбірленуші адамның туыстарын, сондай-ақ кінәлі адамның жәбірленушінің қарсылығын жеңу мақсатында күш қолданатын немесе оны қолдану қатерін білдіретін адамдарды түсіну керек. Сондықтан үшінші тұлғаларға күш қолдану зорлау құрамының объективтік жағына тек ол жәбірленушінің қарсылық көрсету еркін басуға бағытталған жағдайларда ғана енгізіледі. Мысалы, жәбірленушінің анасын өлтіремін деп қорқыту арқылы алынған жыныстық қатынасқа келісім зорлау белгілеріне жатады. Барлық басқа жағдайларда күш қолдану ҚК-нің тиісті баптарында көзделген белгілер болған кезде өзге баптар бойынша саралануы керек. Мәселен, қылмыстық ниетті жүзеге асыруға кедергі келтіретін адамдарға қолданылатын күш зорлаудың объективтік жағына кірмейді және олар осы әрекеттен жәбірленуші деп таныла алмайды.
Әйелді алдау, жаңылыстыру, интимдік қатынасқа түсуге қол жеткізу мақсатында әртүрлі уәделер беру күш қолдану санатына жатпайды. Осыған байланысты әйелді алдау немесе сенімін теріс пайдалану арқылы (мысалы, онымен некеге тұру туралы көрінеу жалған уәде беру арқылы) жыныстық қатынасқа түсуге келіскен адамды зорлау жасады деп қарастыруға болмайды.
Мысалы, АҚШ-та алдау арқылы жасалған зорлау жеке қылмыс құрамын құрайды. Жапонияның Қылмыстық кодексі тек күш қолдану, қорқыту арқылы ғана емес, алдау арқылы да жыныстық қатынасқа жеткізуді жазалайды.
Зорлау ұғымы күш қолдану немесе оны қолдану қатері арқылы жасалған жыныстық қатынасты ғана емес, жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жасалған жыныстық қатынасты да қамтиды.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Зорлауға және өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттеріне байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 5-тармағына сәйкес, дәрменсіз күй деп жәбірленушінің (жәбірленушінің) өзінің физикалық немесе психикалық жағдайына байланысты кінәліге қарсылық көрсету мүмкіндігінің болмауын (жас бала, қарттық жас, физикалық кемістіктер, психикалық қызметтің бұзылуы, өзге де ауырған немесе ес-түссіз күй және т.б.) түсіну керек. Бұл ретте зорлау немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасаған адам жәбірленушінің (жәбірленушінің) осындай күйде екенін сезінуге тиіс. ҚР АК-нің 23-бабына сәйкес, жас бала жәбірленушілер деп қылмыс жасалған кезде он төрт жасқа толмаған балаларды тану керек.
Жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану арқылы зорлау оның өзінің (физикалық немесе психикалық) жағдайына байланысты өзіне қатысты жасалып жатқан әрекеттердің сипатын түсінбеуін немесе зорлаушыға қарсылық көрсете алмауын білдіреді.
Физикалық дәрменсіздік деп жәбірленушінің ауру, қан жоғалту, шаршау салдарынан туындаған физикалық әлсіздікке, сондай-ақ қарттық жасқа және т.б. байланысты зорлаушыға қарсылық көрсету мүмкіндігінен айырылған жағдайы танылады, яғни қандай да бір физикалық кемістіктердің салдары.
Психикалық дәрменсіздік әйелдің өзіне қатысты зорлық-зомбылық жасалып жатқанын түсінбейтін ерекше психикалық жағдайымен байланысты. Мұндай жағдайларға ұйқы, есінен тану, күшті есірткілік немесе алкогольдік масаң күй, ақыл-есінің кемдігі, жас бала жасы немесе ауру не ес-түссіз күй жатады.
Алкогольдік масаң күй заңмен тек ол кінәліге нақты қарсылық көрсету мүмкіндігінен айырған жағдайда ғана дәрменсіз күй ретінде ресми түрде танылған. Мәселен, көрсетілген Қаулының 5-тармағына сәйкес, жәбірленушілердің масаң күйде болуы, егер масаңдық дәрежесі кінәліге қарсылық көрсету мүмкіндігінен айырған болса, олардың дәрменсіз күйі деп танылуы мүмкін. Бұл ретте кінәлінің жәбірленушілерді осындай күйге жеткізгені немесе олардың дәрменсіз күйінің туындауы оның еркіне байланысты болмағаны маңызды емес.
Кінәлінің жәбірленушіні дәрменсіз күйге келтіру үшін дәрілік препараттарды, есірткілерді, күшті әсер ететін немесе улы заттарды қолданғаны туралы деректер болған кезде қолданылған препараттардың қасиеттері мен олардың адам ағзасына әсер ету сипатын сараптама тағайындау, мамандардан жауап алу және т.б. арқылы анықтау шараларын қабылдау қажет.
Бірқатар мемлекеттерде психикалық аурулармен ауыратын және өзге себептермен дәрменсіз күйде жүрген адамдармен жыныстық қатынас жасау дербес қылмыс құрамы ретінде қарастырылады (Голландия, Австралия, Жапония).
Он төрт жасқа толмаған жас қыздың дәрменсіз күйін анықтау үшін жәбірленушінің нақты жасын ғана анықтап қоймай, оның ер мен әйел арасындағы қатынастардың нақты мәнін түсінген-түсінбегенін, даму деңгейін, жыныстық қатынастар және олардың әлеуметтік маңызы туралы хабардарлығын анықтау қажет. Жас бала жәбірленушінің жыныстық тәжірибесінің болған-болмағанын анықтаудың да маңызы зор.
Бұл қылмыстың құрамы құрылымы бойынша формальдық болып табылады. Зорлау жыныстық актінің аяқталғанына және туындаған зардаптарға қарамастан, жыныстық акт басталған сәттен бастап аяқталған қылмыс деп есептеледі. Осылайша, кінәлінің жыныстық актіні физиологиялық тұрғыдан аяқтауы талап етілмейді.
Егер кінәлі күш қолданып, қорқытып немесе жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдаланып, зорлау жасауға әрекеттенсе, бірақ оның еркіне байланысты емес мән-жайлар бойынша (мысалы, жәбірленушінің көрсеткен қарсылығына, бөгде адамдардың пайда болуына байланысты) оған қол жеткізе алмаса, әрекет ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 120-бабы бойынша зорлауға оқталу ретінде саралануы керек. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 6-тармағына сәйкес: «Зорлауға немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауға оқталу – жәбірленушімен күш қолданып жыныстық қатынас жасауға, өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауға бағытталған тікелей қасақаналықпен жасалған, бірақ кінәліге байланысты емес мән-жайлар бойынша қалаған нәтижеге жеткізбеген әрекеттер». Сондықтан зорлауға оқталу кезінде кінәлінің жыныстық акт жасау мақсатында әрекет еткен-етпегенін және оның күш қолдануы немесе қорқытуы осы мақсатқа жетудің құралы болған-болмағанын анықтау қажет. Егер кінәлі әйелге онымен жыныстық акт жасау мақсатында емес, өзге мақсатта күш қолданса, кінәлінің әрекеттері іс-әрекеттің зардаптары мен қылмыс жасау мән-жайларына байланысты жеке адамға немесе қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстар үшін жауаптылық көздейтін ҚК баптары бойынша саралануға жатады.
Бұл ретте зорлауға оқталуды нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерінен, сондай-ақ ҚК-нің 120 және 121-баптарында көзделген қылмыстарды жасауға оқталуды жеке адамға қарсы қылмыстар үшін жауаптылық көздейтін ҚК-нің өзге баптарына жататын аяқталған қылмыстардан ажырату қажет.
Зорлауға оқталуды әйелдің бостандығына, ар-намысына, қадір-қасиетіне және қолсұғылмаушылығына қол сұғатын ер адамның онымен жыныстық акт жасау туралы табанды ұсыныстарынан (қорлау, бұзақылық, денсаулыққа қасақана зиян келтіру және т.б.) ажырату керек.
Зорлауға оқталуды қылмыстық құқық бұзушылық жасаудан өз еркімен бас тартудан (ҚК-нің 26-бабы) ажырату қажет, өйткені бұл қылмыстық жауаптылықты жоққа шығарады. Егер адам қылмыстық әрекеттерін соңына дейін жеткізу мүмкіндігін сезіне отырып, өз еркімен, яғни оның еркіне байланысты емес себептерден емес, зорлау жасаудан түпкілікті бас тартса, оның әрекеті бас тарту себептеріне қарамастан, егер оларда өзге қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамы болса, нақты жасаған әрекеттері бойынша сараланады. Ерікті бас тарту (ҚК-нің 26-бабында көрсетілген шарттар болған кезде) табиғи физиологиялық акт басталғанға дейін мүмкін болады. Егер жәбірленушінің қарсылығын жеңген кінәлі физиологиялық немесе оның еркіне байланысты емес өзге себептермен (мысалы, эрекцияның жоғалуы) әрекеттерін жалғастыра алмаса, мұндай бас тарту ерікті деп есептелмейді.
Егер кінәлінің нақты жасаған әрекеттерінде өзге қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамы (қорлау, бұзақылық, жәбірленушінің денсаулығына зиян келтіру) болса, әрекет ҚК-нің тиісті баптары бойынша сараланады.
Осы мәселелер бойынша біздің ұстанымымыз ҚР Жоғарғы Сотының ұстанымымен сәйкес келеді. Оның пікірінше, зорлауға немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауға оқталуды басқа қылмыстардан ажырату кезінде кінәлінің жәбірленушілердің еркіне қарсы жыныстық акт немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы әрекеттер жасау мақсатында әрекет еткен-етпегенін және күш қолданудың осы мақсатқа жету құралы болған-болмағанын анықтау қажет. Мұндай мән-жайлар болмаған кезде адам зорлауға оқталғаны немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасағаны үшін жауаптылыққа тартылмайды.
Жәбірленушілерді күш қолданбай немесе оны қолдану қатерін төндірмей, олардың дәрменсіз күйін пайдаланбай, тиісу, алдау немесе өзге де осыған ұқсас тәсіл арқылы жыныстық актіге немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы әрекеттерге көндірген адамның әрекеттері ҚК-нің 120 немесе 121-баптарында көзделген қылмыстарды жасауға оқталу ретінде сараланбайды (ЖС НҚ-ның 6-тармағы).
Нормативтік қаулының 7-тармағына сәйкес: «Егер адам ҚК-нің 120 немесе 121-баптарында көзделген қылмысты соңына дейін жеткізу мүмкіндігі бола тұра, өзінің жеке еркі бойынша зорлауға немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауға оқталу сатысында әрекеттерін тоқтатса, онда қылмыстан өз еркімен бас тарту орын алады.
Зорлаудан немесе нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасаудан өз еркімен бас тартқанға дейін жасалған қоғамдық қауіпті әрекеттер (ұрып-соғу, денсаулыққа зиян келтіру, киімді жұлқылау, оны бүлдіру және өзге де осыған ұқсас әрекеттер) туындаған зардаптарға және басқа да мән-жайларға байланысты денсаулыққа қасақана зиян келтіру, мүлікті қасақана бүлдіру немесе жою және т.б. үшін жауаптылық көздейтін ҚК баптары бойынша сараланады.
Жыныстық акт жасауға физиологиялық қабілеті жоқ екенін көрінеу білетін адам сырттай зорлауға оқталуға ұқсайтын әрекеттер жасағаны үшін ҚК-нің 120-бабы бойынша жауаптылыққа тартылмайды. Оның әрекеттері нақты мән-жайларға байланысты өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау, бұзақылық, қорлау және т.б. үшін жауаптылық көздейтін ҚК баптары бойынша саралануы мүмкін».
Егер бірнеше жыныстық акт жасау кінәлінің ниетімен қамтылса, жасалған әрекетті біртұтас жалғасатын қылмыс ретінде саралау керек. Ниеттің біртұтастығын қысқа уақыт аралығында немесе үзіліссіз бірнеше жыныстық акт жасауы сияқты мән-жайлар айғақтай алады. Бұл ретте біртұтас қылмыс тек біртектес әрекеттер жасалған жағдайда ғана орын алады. Сондықтан егер адамның ниеті бір жәбірленушіге қатысты зорлау және нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауды қамтыса, жасалған әрекет ҚК-нің 120 және 121-баптарында көзделген қылмыстардың жиынтығы ретінде саралануы керек.
Бұл ретте жасалған әрекетті саралау үшін жәбірленушіге қатысты зорлау мен нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау кезінде уақыт аралығының болған-болмағаны маңызды емес.
Субъективтік жағынан зорлау әрқашан тікелей қасақаналықпен жасалады. Зорлау жасау кезінде кінәлі жыныстық қатынастың күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру нәтижесінде не жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жасалып жатқанын сезінеді және соған қарамастан жыныстық қатынас жасауды қалайды. Зорлау жасаудың негізгі себебі – кінәлінің немесе басқа адамдардың жыныстық қажеттілігін қанағаттандыру. Қосымша себептер бұзақылық ниет, масқаралау немесе кек алу ниеті және т.б. болуы мүмкін. Зорлау жасаудың мақсаты кінәлінің немесе басқа адамның жыныстық құмарлығын қанағаттандыру болып табылады.
Зорлаудың субъектісі әйелмен күш қолданып жыныстық акт жасаған адамдар, сондай-ақ жәбірленушіні зорлау кезінде тікелей көмектескен адамдар болып табылады. Зорлаудың бірлесіп орындаушысы әйел де болуы мүмкін. Зорлау үшін жауаптылық 14 жастан басталады.
ҚК-нің 120-бабының 2-бөлігінде мынадай саралаушы белгілер көзделген:
адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған;
өлтіру қатерімен ұштасқан, сондай-ақ жәбірленушіге немесе басқа адамдарға қатысты ерекше қатыгездікпен жасалған;
жәбірленушінің венерологиялық ауруды жұқтыруына әкеп соққан;
бірнеше рет жасалған;
адам қызметтік міндеттерін орындау кезінде жасаған.
Егер оны жасауға алдын ала сөз байласпай екі немесе одан да көп орындаушы бірлесіп қатысса, зорлау адамдар тобы жасаған деп танылуы мүмкін.
Егер қылмысқа қатысушылар оны бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан болса, зорлау алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған деп танылады.
Өзі жәбірленушімен күш қолданып жыныстық актіні немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін тікелей жасамаған, бірақ осы әрекеттерді жасау кезінде басқаларға жәбірленушіге күш қолдану арқылы жәрдемдескен адам бірлесіп орындаушы болып табылады. Өзі зорлау немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасамаған және жасауға оқталмаған, бірақ осындай қылмысты ұйымдастырған немесе басқа адамдарды оны жасауға көндірген не оларға кеңес беру, нұсқау беру, жағдай жасау немесе кедергілерді жою арқылы жәрдемдескен сыбайлас тиісінше ұйымдастырушы, айдап салушы немесе көмектесуші болып табылады, оның әрекеттері ҚК-нің 28-бабын қолдану арқылы сараланады.
Зорлау және өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері бірнеше адам бір адамға қатысты жасаған жағдайларда да, сондай-ақ күш қолданған немесе оны қолдану қатерін төндірген кінәлілердің келісілген әрекеттері нәтижесінде олардың әрқайсысы бір немесе бірнеше жәбірленушіге қатысты жыныстық акт немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы әрекеттер жасауға мүмкіндік алған немесе жасаған жағдайларда да адамдар тобы жасаған деп танылуы керек.
Зорлау немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін бірлесіп орындаушылардың бірі есі дұрыс еместігіне не қылмыстық жауаптылық белгіленген жасқа толмағанына байланысты жауаптылыққа тартылмаса, осы қылмыстың басқа қатысушысының әрекеттері адамдар тобы жасаған әрекет ретінде қарастырылмайды.
Топтық қылмыстың бірлесіп орындаушысы әйел де, жеке өзі жыныстық акт жасауды мақсат етпеген адам да болуы мүмкін, егер бұл адамдар жәбірленушіге қатысты күш қолданса немесе күш қолдану қатерін төндірсе. Мұндай жағдайларда топ болып зорлау үшін айыптау объективтік жақтың екі элементінің біреуін орындау жеткілікті: күш қолдану (қорқыту) немесе жыныстық акт жасау. Сондықтан екі адамның біреуі физикалық күш қолданып, екіншісі (сол күш қолдануды пайдаланып) жыныстық қатынас жасаса, зорлау аяқталған деп есептеледі. Қылмыстың объективтік жағын орындауға екі адам қатысқандықтан, олар адамдар тобы жасаған зорлау үшін жауаптылыққа тартылуы керек.
Арнайы әдебиетте бұл мәселе бойынша әйелдер зорлауға тек ұйымдастырушы, айдап салушы және көмектесуші ретінде ғана қатыса алады, өйткені әйел биологиялық тұрғыдан жәбірленушімен жыныстық акт жасай алмайды деген басқа да көзқарас айтылған. Дәл осындай жағдай ер адамдардың импотенттілігіне де қатысты. Мұндай көзқараспен келісуге болмайды, өйткені шын мәнінде олар жыныстық қатынасқа түсе алмағанымен, зорлаудың бірлесіп орындаушылары деп танылуы керек.
Топ болып зорлау бірінші қатысушы жыныстық актіні бастаған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі. Сондықтан егер қылмыс субъектілерінің бірі, мысалы, физиологиялық себептер бойынша жыныстық акт жасай алмаса немесе қылмысты тоқтату жөніндегі әрекеттер нәтижесінде үлгермесе, оның әрекеттері алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы немесе қылмыстық топ жасаған аяқталған қылмыс ретінде саралануы қажет.
ҚК-нің 120-бабы 2-бөлігінің 2) тармағында өлтіру қатерімен ұштасқан, сондай-ақ жәбірленушіге немесе басқа адамдарға қатысты ерекше қатыгездікпен жасалған зорлау үшін қылмыстық жауаптылық көзделген.
Зорлау немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері кезінде қорқыту деп жәбірленушілердің қарсылығын тоқтату мақсатында өздеріне немесе жақындарына қатысты физикалық күш қолданудың нақты ниетін білдіретін әрекеттермен немесе сөздермен оларды үрейлендіруді түсіну керек. Бұл ретте өлтіру қатері кінәлінің осы қатерді шын мәнінде іске асыруға ниетті болуымен байланыстырылмайтынын ескеру қажет. Өлтіру қатері деп жәбірленушіге немесе басқа адамдарға дереу физикалық күш қолдану ниетін білдіретін тікелей сөздерді ғана емес, сондай-ақ кінәлінің қаруды немесе қару ретінде пайдаланылуы мүмкін заттарды (пышақ, балта және т.б.) көрсету сияқты қорқыту әрекеттерін де түсіну керек.
Өлтіру қатерін қолдану арқылы зорлағаны үшін жауаптылық мұндай қатер жәбірленушінің қарсылығын жеңу құралы болған және оны іске асырудан қауіптенуге негіз болған жағдайларда ғана туындайды. Мұндай жағдайларда әрекетті ҚК-нің 115-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді. Егер өлтіру қатері жәбірленушінің қарсылығын басу мақсатында емес, зорлаудан кейін, мысалы, жәбірленуші болған оқиға туралы ешкімге хабарламауы үшін білдірілсе, кінәлінің әрекеттері қосымша ҚК-нің 115-бабы бойынша саралануға жатады.
Зорлау процесінде адам өлтіру жасалған кезде әрекет ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағында және ҚК-нің 120-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстардың жиынтығы бойынша не зорлау, мысалы, кәмелетке толмаған немесе жас балаға қатысты не адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы немесе қылмыстық топ жасаған жағдайда осы баптардың тиісті бөліктері бойынша саралануға жатады.
Ерекше қатыгездік деп жәбірленушілерді қорлау мен кемсітуді, зорлау немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері процесінде оларды азаптауды, сондай-ақ ауырсыну, қиналу және азап шектіру мақсатында оларға дене жарақаттарын қасақана салуды түсіну керек. Осы саралаушы белгі бойынша жәбірленушілерге азап пен қасірет келтіруді қалайтын немесе жәбірленушілердің не басқа адамдардың физикалық немесе моральдық азап пен күйзеліс шегетінін саналы түрде жол беретін кінәлілер жауаптылыққа тартылады. Басқа адамдарға қатысты ерекше қатыгездікпен жасалған деп, мысалы, ананы балаларының көзінше зорлау, әйелге оның жұбайының қатысуымен нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау және т.б. танылуы мүмкін. Қатыгездік субъект тарапынан жыныстық акт жасалғанға дейін де, оны жүзеге асыру кезінде де көрсетілуі мүмкін.
Жәбірленушінің венерологиялық ауруды жұқтыруына әкеп соққан зорлау, егер кінәлі өзінің ауру екенін көрінеу білген және соған қарамастан жәбірленушінің венерологиялық ауруды жұқтыруына әкеп соққан күш қолданып жыныстық қатынас жасаған жағдайда орын алады. ҚК-нің 120-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша саралау үшін кінәлінің жәбірленушіге венерологиялық аурудың қандай түрін жұқтырғаны маңызды емес.
Бірнеше рет жасалған зорлау деген саралаушы белгі бойынша ҚК-нің 120-бабында көзделген екі немесе одан да көп әрекет жасаған, олардың ешқайсысы үшін сотталмаған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылмаған адам жауаптылыққа тартылады. Бұл ретте бұрын аяқталған зорлау да, оған оқталу да, осы қылмысты бірлесіп орындау немесе оған өзге нысанда сыбайлас қатысу да орын алған болса, зорлау бірнеше рет жасалған деп танылады.
Бір адамға қатысты қысқа уақыт аралығында жасалған бірнеше жыныстық актілер, егер кінәлі біртұтас ниетпен әрекет етсе, бірнеше рет жасалу белгісін құрамайды және жалғасатын қылмыс ретінде қарастырылуы керек.
ҚК-нің 120-бабының 1, 2-бөліктерінде көзделген екі немесе одан да көп зорлау жасалған кезде, ҚК-нің 12-бабының 4-бөлігінің талаптарына сәйкес, бұл әрекеттер ҚК-нің 120-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы бойынша, ал негіздер болған кезде осы баптың 2-бөлігінің басқа да тиісті тармақтары бойынша саралануға жатады. Адамның зорлау және нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауы қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуын құрамайды, керісінше қылмыстардың жиынтығын құрайды, олардың әрқайсысы ҚК-нің 120 және 121-баптарының тиісті бөліктері бойынша дербес саралануы тиіс.
ҚК-нің 120-бабы 2-бөлігінің 5) тармағында қызметтік міндеттерін орындау кезінде адам жасаған зорлау үшін қылмыстық жауаптылық көзделген. Бұл белгіні енгізу негізсіз және ақталмаған болып табылады, оны қолдану құқық қолдану тәжірибесінде үлкен қиындықтарға әкеледі. Атап айтқанда, «қызметтік міндеттерін орындау кезінде» дегенді қалай түсіну керектігі екіұшты түсіндіріледі. Ал бұл, өз кезегінде, заңдылықтың көптеген бұзылуына әкеледі. Заң шығарушы бұл белгіден бас тартуы керек.
ҚК-нің 120-бабының 3-бөлігінде қамтылған аса сараланған қылмыс құрамдары осы баптың 1, 2-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер үшін жауаптылықты белгілейді, егер олар:
«1) ҚР 27.12.2019 жылғы Заңымен алып тасталған;
жәбірленушінің денсаулығына абайсызда ауыр зиян келтіруге, оның АИТВ жұқтыруына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан;
ҚР 01.04.2019 жылғы Заңымен алып тасталған;
төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған;
ҚР 01.04.2019 жылғы Заңымен алып тасталған;
ҚР 30.12.2020 жылғы Заңымен алып тасталған болса».
Жәбірленушінің денсаулығына абайсызда ауыр зиян келтіруге, оның АИТВ жұқтыруына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан зорлау, көрсетілген зардаптар кінәлінің ниетімен қамтылмаған, яғни ол оларды алдын ала болжамаған немесе болжаса да, олардың алдын алуға жеңілтектікпен сенген жағдайда орын алады (денсаулыққа ауыр зиян ұғымы ҚК-нің 3-бабының 11) тармағына түсіндірмеде берілген). Бұл ретте туындаған зардаптар мен зорлау арасында себептік байланыс болуы тиіс. Зорлау жасау кезінде жәбірленушінің денсаулығына абайсызда ауыр зиян келтіру ҚК-нің 120-бабы 3-бөлігінің 2) тармағымен қамтылады және ҚК-нің 114-бабының 3-бөлігі бойынша қосымша саралауды қажет етпейді.
Кінәлінің әрекеттері жәбірленушіге АИТВ-ны абайсызда жұқтырған кезде де, қасақана жұқтырған кезде де ҚК-нің 120-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралануға жатады.
Зорлаудың өзге де ауыр зардаптары деп жәбірленушінің денсаулығына абайсызда ауыр зиян келтіруге немесе оның АИТВ жұқтыруына байланысты емес зардаптар түсініледі. Мұндай зардаптарға, мысалы, қылмыс нәтижесінде жүктіліктің басталуы немесе үзілуі, жәбірленушінің өзіне-өзі қол жұмсауы, психикалық ауруға шалдығуы және т.б. жатқызылуы мүмкін. Өзге де ауыр зардаптардың туындауы түсіндіріліп отырған баптың 3-бөлігінің 2) тармағымен қамтылады және қосымша саралауды қажет етпейді.
Зорлау немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау кезінде өзінің венерологиялық ауруы немесе АИТВ инфекциясы бар екенін білген кінәлі ҚК-нің 120 немесе 121-баптары бойынша ғана емес, тиісті зардаптар болған жағдайда осы ауруларды жұқтырғаны үшін, сондай-ақ басқа адамды АИТВ жұқтыру қаупіне көрінеу ұшыратқаны үшін де жауаптылыққа тартылады (ҚК-нің 117 және 118-баптары).
Төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған зорлау үшін қылмыстық жауаптылық түсіндіріліп отырған баптың 3-бөлігінің 4) тармағында көзделген. ҚР-ның 2014 жылғы 11 сәуірдегі «Азаматтық қорғау туралы» Заңының 1-бабының 66) тармағына сәйкес, төтенше жағдай шарттары деп авария, өрт, қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсері, қауіпті табиғи құбылыс, апат, табиғи немесе өзге де зілзала нәтижесінде белгілі бір аумақта қалыптасқан, адам шығынына, адамдардың денсаулығына немесе қоршаған ортаға зиян келтіруге, елеулі материалдық залалға және адамдардың тіршілік ету жағдайларының бұзылуына әкеп соғуы мүмкін немесе әкеп соққан жағдайды түсіну керек. Жаппай тәртіпсіздіктер деп ҚК-нің 272-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекеттерді түсіну керек.
Түсіндіріліп отырған баптың ерекше саралаушы белгілерді қамтитын 3-1-бөлігі осы баптың 1, 2 немесе 3-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер үшін жауаптылықты белгілейді, егер олар:
«1) кәмелетке толмаған қызға қатысты жасалған;
ҚР 30.12.2020 жылғы Заңымен алып тасталған;
қылмыстық топ жасаған болса».
Кәмелетке толмаған қызды зорлау 14 пен 18 жас аралығындағы адамға қатысты жасалған жағдайда орын алады. Жыныстық қолсұғушылықтар баланың денсаулығына қауіп төндіреді және оның жан дүниесіне әсер етіп, тәрбиесіне зиян келтіреді.
Сот-тергеу тәжірибесі көрсеткендей, кәмелетке толмағандар мен жас балалар өте жиі жыныстық қылмыстардың құрбаны болады. Осыған байланысты заң шығарушы кәмелетке толмағандардың жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы қылмыстар үшін жазаны қатаңдатты және осы қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық пен жазадан босату кезінде бірқатар шектеулерді көздеді. Мәселен, ҚК-нің 63-бабының 6-бөлігіне сәйкес, кәмелетке толмағандардың жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы қылмыстар жасаған адамдарға шартты түрде соттау қолданылмайды. Мұндай адамдар қылмыстық жауаптылықтан шынайы өкінуіне байланысты (ҚК-нің 65-бабының 2-бөлігі); процестік келісім шарттарын орындауына байланысты (ҚК-нің 67-бабының 2-бөлігі); татуласуына байланысты (ҚК-нің 68-бабы 4-бөлігінің 2) тармағы); ескіру мерзімінің өтуіне байланысты (ҚК-нің 71-бабының 6-бөлігі); рақымшылық жасау актісіне байланысты (ҚК-нің 78-бабы 2-бөлігінің 2-абзацы) босатылуға жатпайды. Олар жазадан кепілгерлік белгіленуіне байланысты (ҚК-нің 69-бабының 6-бөлігі); шартты түрде мерзімінен бұрын босату арқылы (ҚК-нің 72-бабының 8-бөлігі); жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру арқылы (ҚК-нің 73-бабы 2-бөлігінің 2-абзацы); жазаны өтеуді үш айға дейін кейінге қалдыру арқылы (ҚК-нің 76-бабының 2-бөлігі); айыптау үкімінің ескіру мерзімінің өтуіне байланысты (ҚК-нің 77-бабының 5-бөлігі) босатылуы мүмкін емес.
ҚК-нің 3-бабының 42) тармағына сәйкес, кәмелетке толмағандардың жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы қылмыстар – ҚК-нің 120, 121, 122, 123, 124, 134, 144, 312-баптарында көзделген әрекеттер.
Заң шығарушының пікірінше, кәмелетке толмағандарды зорлағаны үшін жазаны қатаңдату ҚР-ның 2019 жылғы 27 желтоқсандағы Заңымен осы саралаушы белгі бойынша қылмыстық жауаптылықтың міндетті шарты ретінде «көрінеу» белгісінің алып тасталуынан көрінеді. Бұл ҚК-нің 120-бабы 3-1-бөлігінің 1) тармағы бойынша кінәлі адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін оның қылмыс жасалғанға дейін жәбірленушінің кәмелетке толмағанын білген-білмегенінің маңызы жоқ дегенді білдіре ме?
Жәбірленушінің нақты жасы туралы ерікті түрде қателескен адамдардың әрекеттерін қалай саралау керек?
ҚК-нің Ерекше бөлігін жүргізген талдауым заң шығарушы ұстанымының бірізді еместігін көрсетті: кейбір нормаларда кәмелетке толмағандарға қатысты қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылыққа тартудың міндетті шарты ретінде «көрінеулік» көрсетілсе, басқаларында көрсетілмейді, бұл құқық қолдану тәжірибесінде проблемалар туындатады.
Мәселен, кәмелетке толмағандарға қатысты жасалатын қылмыстар үшін «көрінеулік» мына нормаларда көрсетілген: ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 14) тармағында; 106-бабы 2-бөлігінің 11) тармағында; 107-бабы 2-бөлігінің 8) тармағында; 110-бабы 2-бөлігінің 1) тармағында; 116-бабы 2-бөлігінің 2) тармағында; 117-бабының 2-бөлігінде; 118-бабының 3-бөлігінде; 122-бабының 1-бөлігінде; 124-бабының 1-бөлігінде; 125-бабы 2-бөлігінің 5) тармағында; 126-бабы 2-бөлігінің 5) тармағында; 127-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында; 261-бабы 2-бөлігінің 5) тармағында; 153-бабы 2-бөлігінің 5) тармағында.
ҚК-нің Ерекше бөлігінің мына нормаларында «көрінеулік» белгісі жоқ: 105-бабының 3-бөлігінде; 120-бабы 3-1-бөлігінің 1) тармағында; 121-бабы 3-1-бөлігінің 1) тармағында; 123-бабының 2-бөлігінде; 146-бабы 2-бөлігінің 4) тармағында; 259-бабының 2-бөлігінде.
«Көрінеулік» белгісі кәмелетке толмағандарға тікелей арналған баптарда да жоқ: ҚК-нің 132, 133, 134, 135, 143, 144, 153-баптарында. Заң шығарушының кәмелетке толмағандарға қатысты жасалатын қылмыстарға деген мұндай екіұшты көзқарасын негізді және жол берілетін деп тануға болмайды. ҚК-нің 120 және 121-баптарынан «көрінеулік» белгісінің алынып тасталуы және жоғарыда келтірілген қылмыстық-құқықтық нормаларда оның болмауы объективті айыптауға әкеледі, бұл қылмыстық заңнама қағидаттарына қайшы келеді.
Жас мөлшерін анықтау көрсетілген саралаушы белгі бойынша істі дұрыс шешу үшін қажетті және жеткілікті мән-жайларды жан-жақты, толық және объективті зерттеудің (ҚПК-нің 24-бабының 1-бөлігі, 113, 531-баптары) және әділ жаза тағайындаудың (ҚК-нің 52-бабы) міндетті шарты болып табылады. Жәбірленушінің жасы туралы кінәлі әртүрлі мән-жайларға байланысты білуі мүмкін, мысалы, жәбірленушінің өзінің кәмелетке толмағаны туралы хабарлауынан, сыртқы келбетінен, бойынан, таныстығынан, бірге оқуынан және т.б.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Зорлауға және өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттеріне байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 5-тармағының 2-абзацында негізді түрде атап көрсетілген: «Жас баланы немесе кәмелетке толмаған адамды зорлағаны не сол жастағы адамдарға қатысты өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасағаны үшін жауаптылық кінәлі адамның қылмыс жасалғанға дейін жәбірленушілердің жас мөлшері туралы хабардар болған жағдайларда ғана туындайды. Жәбірленушілердің физикалық дамуы мен сыртқы келбетінің олардың нақты жасына сәйкес келмеуі кінәлінің жәбірленушілердің шынайы жас мөлшерінен хабардар болғанын көрсететін басқа да деректермен жиынтықта бағалануға жатады».
Жоғарғы Сот басқа нормативтік қаулысында да осындай талаптар қояды. Мәселен, 2002 жылғы 11 сәуірдегі «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға қарсы әрекеттер жасауға тарту туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 23-тармағының 2-абзацында: «... бұл ретте қылмыстық жауаптылық кінәлі адамның тартылатын адамның кәмелетке толмаған жасын нақты білген жағдайда туындайды деп негізге алу қажет» деп атап көрсетілген.
Заң шығарушының ойланатын мәселелері бар.
3-1-бөліктің 2) тармағы ҚР-ның 30.12.2020 жылғы Заңымен алып тасталған.
Қылмыстық топ жасаған зорлау үшін жауаптылық ҚК-нің 120-бабы 3-1-бөлігінің 3) тармағында белгіленген (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 15) тармағына түсіндірмені қараңыз).
Түсіндіріліп отырған баптың 3-2-бөлігі бойынша, егер ҚК-нің 120-бабының 1, 2, 3 немесе 3-1-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер:
«1) екі немесе одан да көп кәмелетке толмаған адамға қатысты жасалған;
ҚР 30.12.2020 жылғы Заңымен алып тасталған;
кәмелетке толмаған қызға қатысты оның ата-анасы, өгей әкесі, педагог не Қазақстан Республикасының заңымен оны тәрбиелеу міндеті жүктелген өзге де адам жасаған болса», қылмыстық жауаптылық күшейтіледі.
ҚК-нің 120-бабы 3-2-бөлігінің 1) тармағы бойынша зорлауды саралау үшін кінәлінің екі немесе одан да көп кәмелетке толмаған адамға қатысты жыныстық акт жасауға бағытталған ниеті негіз болып табылады. Әрекет қысқа уақыт аралығында жасалуы мүмкін, бұл кінәлінің бірыңғай ниетін көрсетеді. Екі немесе одан да көп кәмелетке толмаған адамды зорлау бірнеше адамды зорлаумен ауырлатылған біртұтас қылмыстың жасалуын білдіреді.
Кінәлінің екі немесе одан да көп кәмелетке толмаған адамды зорлауға бағытталған ниеті болған кезде, қылмыстық ниеттің нәтижесі – бірнеше адамды зорлау – қылмыс субъектісінің еркіне байланысты емес мән-жайлар бойынша жүзеге аспаса, бір адамды зорлау және екінші адамды зорлауға оқталу екі кәмелетке толмаған адамды зорлау түріндегі аяқталған қылмыс ретінде қарастырылмайды.
«Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулыда Жоғарғы Сот екі немесе одан да көп адамды өлтіруге қатысты (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы) кінәлінің мұндай әрекеттерін ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша, сондай-ақ саралаушы белгілердің бар-жоғына қарай ҚК-нің 99-бабының 1 немесе 2-бөліктері бойынша қылмыстар жиынтығымен саралауды ұсынады. Мен бұл ұстаныммен келіспейтінімді білдірдім – ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағына түсіндірмені қараңыз.
Түсіндіріліп отырған баптың 3-2-бөлігінің 1) тармағында көзделген әрекетке қатысты да осындай ұстанымды ұстанамын. Демек, мұндай мән-жайларда кінәлінің жасаған әрекетін ол ниеттенген қылмыс ретінде, яғни ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 120-бабы 3-2-бөлігінің 1) тармағы бойынша, яғни екі немесе одан да көп кәмелетке толмаған адамға қатысты зорлауға оқталу ретінде саралау керек.
Түсіндіріліп отырған баптың 3-2-бөлігінің 3) тармағында ҚК-нің 120-бабының 1, 2, 3 немесе 3-1-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді кәмелетке толмаған қызға қатысты оның ата-анасы, өгей әкесі, педагог не Қазақстан Республикасының заңымен оны тәрбиелеу міндеті жүктелген өзге де адам жасаған жағдайда жауаптылықтың күшейтілгені белгіленген. Көрсетілген субъектілердің зорлауы үшін жауаптылыққа тартылатын адамдар шеңберін кеңейту толық негізді деп есептеймін. Сот-тергеу тәжірибесінде жас және кәмелетке толмаған балаларға (қыздарға) қатысты жыныстық сипаттағы әрекеттерді ата-аналары, өгей әкелері, педагогтері және заң бойынша оларды тәрбиелеу міндеті жүктелген басқа да адамдар жасаған жағдайлар аз емес. Бұқаралық ақпарат құралдары мұндай әрекеттер туралы үнемі хабарлайды және олар қоғамда үлкен резонанс тудырады. Мұндай жағдайларда жас және кәмелетке толмағандардың қалыпты адамгершілік, рухани және физикалық дамуына барынша зиян келтіріледі.
ҚР заңымен оларды тәрбиелеу міндеті жүктелген өзге адамдар деп, мысалы, интернаттардың тәрбиешілері, спорт секциясына қатысатын жасөспірімнің жаттықтырушылары, көркемөнер үйірмесінің жетекшісі және т.б. түсініледі. Көрсетілген адамдардың кәмелетке толмаған қызды зорлағаны үшін қылмыстық жауаптылықты күшейту осы қылмысты жасау кінәлі мен жәбірленуші арасында қалыптасқан сенімді қарым-қатынастардың, қылмыс жасауға қолайлы жағдайдың арқасында жеңілдейтінімен, сондай-ақ олардың жасаған қылмысы кәмелетке толмаған жәбірленушіге қосымша моральдық зиян келтіретінімен де негізделеді.
ҚК-нің 120-бабының 4-бөлігі осы баптың 1, 2, 3-бөліктерінде, 3-1-бөлігінің 3) тармағында және 3-2-бөлігінде көзделген іс-әрекеттер үшін жауаптылықты белгілейді, егер олар көрінеу жас балаға қатысты жасалса не абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соқса.
Заңнама 14 жасқа толмаған адамдарды жас балалар санатына жатқызады, яғни олар физикалық және психикалық тұрғыдан жеткілікті дәрежеде дамымаған деп есептеледі. Он төрт жасқа дейін қыздардың жыныстық жетілуі сот-медициналық сарапшылар тарапынан анықталмайды, өйткені физиология тұрғысынан олар барлық жағдайда жыныстық жетілуге жетпеген деп есептеледі.
Он төрт жасқа толмаған жәбірленушіні зорлау құрамын анықтау үшін субъективтік жағынан кінәлінің жас балаға, яғни он төрт жасқа толмаған адамға қатысты күш қолданып жыныстық қатынас жасап жатқанын сезінуін анықтау қажет. Жәбірленушінің жасына қатысты оның сыртқы келбетіне немесе өзі туралы берген мәліметтеріне негізделген кінәлінің адал адасуы жағдайында бұл ауырлататын мән-жай кінәліге тағылмайды. Мысалы, Н. жас бала М.-мен бір үйде тұрған. Н.-да оны зорлау ниеті пайда болған. Осы мақсатта үй суық болғандықтан жылыну сылтауымен ол түнде М.-ны өз төсегіне алып келіп, М.-ның небәрі 8 жаста екенін біле тұра, оның жасына байланысты дәрменсіз күйін пайдаланып, онымен күш қолданып жыныстық қатынас жасаған. Н.-ның әрекеттері жас балаға қатысты жасалған зорлау ретінде негізді түрде сараланған.
Жәбірленушінің абайсызда өліміне әкеп соққан зорлау түсіндіріліп отырған баптың 4-бөлігі бойынша, өлім кінәлі адамның тікелей абайсыз әрекеттері нәтижесінде туындаған, яғни кінәлінің ниеті өлімнің туындауын қамтымаған жағдайда танылады. Мысалы, жәбірленушінің қарсылығын басуды қалаған кінәлі оны өлтіруді емес, тек қарсылығын тоқтатуды көздеп, тұншықтырған.
ҚК-нің 120-бабының 4-бөлігі бойынша саралау үшін кінәлінің қылмыстық әрекеттері мен жәбірленушінің өлімі арасында себептік байланыстың болуы қажет, яғни абайсызда өлім зорлауға бағытталған немесе күш қолдану барысында жасалған әрекеттерден туындауы тиіс. Егер жәбірленушінің өлімі зорлау нәтижесінде емес, оны қауіпті жағдайда қалдыру салдарынан туындаса, кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 119-бабы 3-бөлігі және ҚК-нің 120-бабы бойынша, саралаушы белгілердің бар-жоғына қарай, қылмыстар жиынтығымен сараланады. Егер кінәлінің жәбірленушіні өлтіруге ниеті болғаны анықталса (мысалы, зорлаушы жәбірленуші тыныс алуын тоқтатқанға дейін оны тұншықтырған болса), кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 120 және 99-баптарының белгілеріне жатады.
Кінәлінің абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соққан әрекеттері түсіндіріліп отырған баптың 4-бөлігімен қамтылады және ҚК-нің 104-бабы бойынша қосымша саралауды қажет етпейді.
ҚК-нің 120-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады. ҚК-нің 120-бабының 3, 3-1, 3-2 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвилиден.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заң қызметі Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
