Хабар-ошарсыз кеткен деп тану туралы шешімнің күшін жою
📘 1. Норманың жалпы сипаттамасы
ҚР Азаматтық кодексінің 30-бабы бұрын ҚР АК-нің 28-бабына сәйкес хабар-ошарсыз кеткен деп танылған азаматтың қайтып келуі немесе оның тұрған жері анықталған жағдайда, оның құқықтық мәртебесін қалпына келтіру тетігін белгілейді.
📌 Бұл – құқықтық оңалту мен субъективтік құқықтарды қалпына келтірудің маңызды элементі, өйткені хабар-ошарсыз кеткен деп тану азаматтың құқық қабілеттілігін тоқтатпайды, тек оның құқықтарын жүзеге асыру мүмкіндігін уақытша шектейді.
⚖️ 2. Шешімді күшін жоюдың шарттары
Азаматты хабар-ошарсыз кеткен деп тану туралы шешімді күшін жою үшін мынадай шарттар қажет:
| Шарт | Түсіндірме |
|---|
- Азаматтың тірі екендігі анықталуы | Азаматтың өзі келуі немесе оның нақты тұрған жері анықталуы
- Азаматты хабар-ошарсыз кеткен деп тану туралы бұрын шығарылған сот шешімінің болуы | Шешімді тек сот қана күшін жоя алады
- Азаматтың өзі немесе мүдделі тұлғаның жүгінуі | Өтініш ҚР АК-нің 28-бабы бойынша шешім шығарған сотқа беріледі
📌 Азаматты хабар-ошарсыз кеткен деп тануға негіз болған мән-жайлар жойылуы тиіс, ал жаңа факт (келуі, табылуы) құжаттармен немесе куәлардың айғақтарымен расталуы қажет.
🏛️ 3. Процестік тәртіп
Бұл тәртіп ҚР Азаматтық процестік кодексінің 317-бабымен реттеледі.
🔹 Кезеңдер:
- Азаматты хабар-ошарсыз кеткен деп таныған сотқа өтініш беру;
- Дәлелдемелерді қоса тіркеу (жеке куәлік, тіркеу туралы анықтама, куәлар);
- Қамқоршы мен қорғаншылық және қамқоршылық органын хабардар ете отырып, сот отырысын тағайындау;
- Азаматты хабар-ошарсыз кеткен деп тану туралы сот шешімінің күшін жою;
- Мүлікке белгіленген қамқоршылықты бір мезгілде жою.
📌 Егер фактілер айқын және даулы болмаса, сот істі жеңілдетілген тәртіппен қарауға құқылы.
👥 4. Шешімді күшін жоюдың құқықтық салдары
Шешімнің күші жойылғаннан кейін:
| Салдар | Түсіндірме |
|---|---|
| 🔁 Азаматтық құқықтардың толық қалпына келтірілуі | Азамат өз мүлкінің толық иесі әрі басқарушысы болып қайтадан танылады |
| ❌ Қамқоршылықтың тоқтатылуы | Қамқоршы барлық өкілеттігін жоғалтады және өз әрекеттері бойынша есеп береді |
| ⚖️ Қамқоршы жасаған мәмілелерді даулауға мүмкіндік | Егер қамқоршы азаматтың мүддесін бұзса, мәмілелер сот тәртібімен даулануы мүмкін |
| 💼 Жоғалған кірісті немесе мүлікті қайтару мүмкіндігі | Мысалы, мүлікті үшінші тұлғаларға заңсыз беру жағдайында |
📌 Егер мүлік қамқоршылық органының келісімімен сатылған болса, азамат ақшалай өтем талап етуге немесе мәміленің әдейі тиімсіз болғанын дәлелдеп, оны даулауға құқылы.
📁 5. ҚР сот практикасының мысалдары
🔹 1-мысал: Шығыс Қазақстан облысы, 2020 жыл
Азамат 2018 жылы хабар-ошарсыз кеткен деп танылған. 2020 жылы ол оралып, шетелде байланыссыз жүргенін түсіндіріп, құжаттар ұсынды. Сот бұрынғы шешімнің күшін жойып, оның құқықтарын қалпына келтірді, мүлік қайтадан өз басқаруына берілді.
🔹 2-мысал: Жамбыл облысы, 2022 жыл
Әйел ұлының түрмеден босап шыққаннан кейін (бұрын отбасы үшін оның тұрған жері белгісіз болған) оны хабар-ошарсыз кеткен деп тану туралы шешімнің күшін жоюды сұрап сотқа жүгінді. Сот өтінішті қанағаттандырып, қамқоршылықты жойды, ұлының тіркеуі қалпына келтіріліп, өтемақы алу үшін шот ашылды.
📌 6. Мүмкін болатын проблемалар
| Проблема | Шешу жолы |
|---|---|
| Мүліктің қамқоршы тарапынан сатылуы | Мәміленің негіздерін талдау; бұзушылықтар болса – мәмілені даулауға талап қою |
| Қамқоршы мүлікті қайтармауы | Қорғаншылық органына және/немесе сотқа жүгіну, есеп пен қайтаруды талап ету |
| Құжатсыз оралу | ХҚКО-ға жеке куәлікті қалпына келтіру үшін сұрау салу, сотта куәгерлердің айғақтарын пайдалану |
📚 7. Байланысты құқықтық нормалар
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| ҚР АК, 28-бап | Азаматты хабар-ошарсыз кеткен деп тану |
| ҚР АК, 29-бап | Хабар-ошарсыз кеткен адамның мүлкін қорғау |
| ҚР АК, 130-бап | Мүлікке қамқоршылық |
| ҚР АПК, 317-бап | Хабар-ошарсыз кеткен деп тану туралы шешімді күшін жою |
| ҚР Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы кодексі, 137–138-баптар | Қамқоршының міндеттері |
| «Жеке басын куәландыратын құжаттар туралы» заң | Жеке куәлікті қалпына келтіру тәртібі |
🌍 8. Халықаралық стандарттар
✅ Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (16-бап):Әрбір адам жағдайларға қарамастан өзінің құқық субъектілігінің танылуына құқылы.
✅ Еуропа Кеңесінің ұсынымдары:Мемлекеттер бұрын хабар-ошарсыз кеткен деп танылған адамдардың құқықтары мен мәртебесін жедел әрі тиімді қалпына келтіру тәртібін қамтамасыз етуге тиіс.
✅ 9. Қорытынды
ҚР АК-нің 30-бабы – қайтып келген немесе тұрған жері анықталған азаматтың құқықтық жағдайы мен мүліктік құқықтарын қалпына келтірудің негізгі тетігі. Ол:
· азаматты ұзақ уақыт құқықтарынан айырудан қорғайды;· азаматтық мәртебені және мүлікті бақылауды қалпына келтіреді;· азаматтың жоқ кезінде орын алған теріс пайдаланулардан құқықтық қорғану мүмкіндігін береді.
🔹 Бұл норма құқық қолдануда икемділікті қамтамасыз етеді және өмірдің күтпеген жағдайларындағы адами факторды ескереді.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
