Еншілес ұйым
📘 I. Еншілес ұйым институтының мәні
Еншілес ұйым — негізгі (аналық) заңды тұлғаның бақылауында болатын, бірақ заңды тұрғыдан дербес тұлға болып табылатын ұйым. Негізгі ұйым:
· қатысу үлесі арқылы жанама түрде басқарады;· шарт немесе өзге де тетіктер арқылы (мысалы, сенімхат, вето құқығы, экономикалық тәуелділік) тікелей ықпал етеді.
📌 Бақылау түрлері:
· корпоративтік (акциялар/үлестер арқылы);· шарттық (бағыну туралы келісім негізінде);· фактілік (экономикалық тәуелділік, ресурстар, субсидиялар және т.б.).
📑 II. Бап тармақтарына егжей-тегжейлі түсіндірме
🔹 1-тармақ. Еншілес ұйымның белгілері
«…жарғылық капиталдағы басым қатысу үлесі не шарт негізінде…»
📘 Ұйымды еншілес деп тану негіздері:
· жарғылық капиталдағы үлестің/акциялардың 50%-дан астамы;· басқару немесе бағыну туралы шарт;· өзге де бақылау тәсілдері (мысалы, директорлар кеңесі арқылы, мемлекеттің тапсырмасы бойынша).
🔎 Сот тәжірибесі (мысал):Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының шешімдерінде (мысалы, № 2-2019/10157 іс) ұйымды еншілес деп тану кезінде факторлардың жиынтығы ескерілген: мажоритарлық қатысу, шешімдерді аналық компаниямен тұрақты келісу, бірыңғай бухгалтерлік есеп жүргізу.
🔹 2-тармақ. Міндеттемелер бойынша жауапкершілік
🔸 2.1. Жалпы норма:
«Еншілес ұйым негізгі ұйымның борыштары бойынша жауап бермейді.»
📌 Бұл — корпоративтік құқықтың негізгі қағидаты: аффилиирленгеніне қарамастан заңды тұлғалардың дербестігі.
🔸 2.2. Аналық компанияның субсидиарлық жауапкершілігі:
«Егер оның міндетті нұсқаулар беруге құқығы болса…»
📘 Субсидиарлық жауапкершілік туындау шарттары:
· міндетті нұсқаулар беруге құқық беретін шарттың немесе тетіктің болуы;· еншілес ұйымның мәмілесі нұсқауды орындау мақсатында жасалуы;· мәміле зиянға немесе міндеттемелердің туындауына әкелуі.
📎 2-тармақтың 3-абзацы — негізгі ереже:
«Егер банкроттық негізгі ұйымның кінәсінен болса — субсидиарлық жауапкершілік туындайды.»
🛑 Бұл мынадай жағдайларға қатысты:
· аналық компания еншілес ұйымды әдейі зиянды мәмілелерге мәжбүрлеуі;· активтерді шығарып алуы, тиімсіз шарттарды таңуы;· еншілес ұйымды өз қарыздарын өтеу құралы ретінде пайдалануы.
🔹 2-тармақ (жалғасы). Айқаспалы иеленуге тыйым салу
«Еншілес ұйым негізгі ұйымның акцияларын сатып ала алмайды…»
📌 Бұл — бақылауды шоғырландыруға қарсы бағытталған норма:
· айқаспалы ықпалды болдырмау;· корпоративтік басқарудың ашықтығын қорғау;· бақылауды бұрмалау мен салықтан жалтаруды болдырмау.
🛡️ Ерекшелік: қаржы ұйымдары негізгі компанияның дауыс беретін акцияларының 10%-на дейін иелене алады.
🔹 3-тармақ. Еншілес ұйым қатысушыларының мүдделерін қорғау
«Қатысушылар залалды өтеуді талап етуге құқылы…»
📘 Негізі:
· негізгі компания еншілес ұйымды басқаруға кінәлі түрде араласқан;· мұндай әрекеттер еншілес заңды тұлғаға зиян келтірген.
📎 Тәжірибе:
· Қатысушылар (миноритарийлер) сотқа еншілес ұйымның атынан талап арыз беріп, залалды, оның ішінде жіберіп алған пайданы өндіруді талап ете алады.
🔹 4-тармақ. Ерекше нормалар
«Ережелердің ерекшеліктері заңнамалық актілермен айқындалады.»
📘 Мұндай ерекшеліктер, атап айтқанда, келесі заңдарда көзделген:
· «Акционерлік қоғамдар туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;· «Бәсекелестік туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;· «Трансферттік баға белгілеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;· «Мемлекеттік статистика туралы» Қазақстан Республикасының Заңы.
⚖️ III. Практикалық аспектілер
✅ Субсидиарлық жауапкершілікті тану үшін не қажет?
Міндетті нұсқаулар беру құқығының болуы (шарт/жарғы/факті);
Нұсқаулар мен борыштардың арасындағы тікелей себеп-салдарлық байланыстың болуы;
Негізгі компанияның кінәсін дәлелдеу.
⚠️ Негізгі компания үшін тәуекелдер:
· еншілес ұйымдарға тиімсіз шарттарды таңу;· шартсыз квазисенімгерлік басқару;· корпоративтік рәсімдерді елемеу.
📝 IV. Қорытындылар
Еншілес ұйым — дербес заңды тұлға, бірақ белгілі бір жағдайларда негізгі компания жауапкершілікке тартылуы мүмкін.
Аналық ұйым міндетті нұсқаулар беріп, сол арқылы зиян келтірсе, субсидиарлық жауапкершілік туындайды.
Еншілес ұйым қатысушылары сот арқылы өз құқықтарын қорғауға, соның ішінде залалды өндіріп алуға құқылы.
Кері иеленуге қатаң тыйым салынған — еншілес ұйым негізгі ұйымның акцияларын сатып ала алмайды (қаржы ұйымдарын қоспағанда).
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
