Атқарушылық іс жүргізуге тараптарға атқарушылық іс жүргізудің қозғалуы не атқарушылық құжаттың қайтарылуы туралы ақпаратты ұсынбағаны үшін жеке ұйғарым шығару

Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 37-бабы 4-тармағына сәйкес, сот орындаушысы Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген талаптарға сәйкес келетін атқарушылық құжат өзіне келіп түскеннен кейін үш жұмыс күнінен кешіктірмей атқарушылық іс жүргізуді қозғайды және бұл туралы қаулы шығарады.

Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 27-бабына сәйкес, атқарушылық іс жүргізуге қатысушылар атқарушылық әрекеттер және мәжбүрлеп орындату шаралары туралы хабарлама арқылы ақпараттандырылады.

Хабарлама немесе шақыру қағазы, егер атқарушылық іс жүргізуге қатысушы не оның өкілі басқа мекенжайды көрсетпесе, атқарушылық құжатта көрсетілген мекенжайға, сондай-ақ атқарушылық іс жүргізуге қатысушының жұмыс орны бойынша тапсырыс хатпен не олардың алынғанын хабарлай отырып, өзге де байланыс құралдары арқылы жіберіледі немесе адресатқа қол қойғызып табыс етіледі.

Заңды тұлғаға жолданатын хабарлама немесе шақыру қағазы оның орналасқан жерінің, филиалының немесе өкілдігінің орналасқан жерінің мекенжайына жіберіледі.

Атқарушылық іс жүргізу тарабына хабарлама мен шақыруды тіркеуді қамтамасыз ететін, заңмен тыйым салынбаған өзге де тәсілдермен жолданған хабарлама, шақыру тиісті түрде хабарлау және шақыру болып табылады.

Сот практикасында ЧСИ тарапынан атқарушылық іс жүргізудің қозғалуы туралы хабарламаны жібермеуден көрінген бұзушылықтар анықталған, бұл талап қоюшы үшін теріс салдарға әкеп соққан.

Мысалы, СМАС-тың 2023 жылғы 20 желтоқсандағы шешімімен сотталған В.В. Демьяненконың ЧСИ К.Ж. Жүсіпбековке қатысты атқарушылық құжатты орындаусыз қайтару бөлігіндегі әрекеттерін заңсыз деп тану және атқарушылық іс жүргізуді тоқтату міндетін жүктеу туралы талабы қанағаттандырылды (3994-23-00-4/999).

Істі қарау нәтижелері бойынша сот ЧСИ жіберген бұзушылықтарды ЧСИ Өңірлік палатасының басшысының назарына жеткізу туралы жеке ұйғарым шығарды. Аталған бұзушылықтар қылмыстық-атқару жүйесі мекемесіне қозғалған атқарушылық іс жүргізу туралы ақпараттың жіберілмеуінен көрініс тауып, талап қоюшы үшін шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан бас тарту түріндегі теріс салдарға әкеп соққан.

ЧСИ К.Ж. Жүсіпбековке қатысты қатаң сөгіс түріндегі тәртіптік жаза қолдану туралы шешім қабылданды.

Түркістан облысында да атқарушылық құжатты тиісті негізсіз қайтарудың ұқсас жағдайы орын алған. Түркістан облысының СМАС-ы Д.Т. Тастемированың ЧСИ Ж.Ж. Әбілбековаға қатысты атқарушылық құжатты қайтару және алименттер бойынша берешектің жоқтығы туралы қаулыларды заңсыз деп тану, сондай-ақ 2023 жылғы 29 қыркүйектегі жағдай бойынша берешекке есеп жүргізуге міндеттеу туралы талабын қарады (5194-24-00-4/1252).

Сот талапты қанағаттандырып, сот бұйрығын қайтару тиісті өтінішсіз, ӘРПК-нің 63 және 64-баптарының талаптарын бұза отырып жүргізілгенін анықтады. Сондай-ақ берешекке есеп жүргізу заңда көзделген үш жылдық мерзім шегінде жүзеге асырылмағаны анықталды.

Анықталған бұзушылықтарға байланысты сот ЧСИ өңірлік палатасының атына жеке ұйғарым шығарды. Палатаның хабарлауынша, ЧСИ-ге қатаң сөгіс түріндегі тәртіптік жаза қолданылған.

Бұл мысал, әсіресе кәмелетке толмаған балалардың мүдделері қозғалатын жағдайларда, атқарушылық құжатты қайтарудың және алименттер бойынша берешекті есептеудің белгіленген рәсімін сақтаудың маңыздылығын көрсетеді.

Талаптарды тұжырымдау

Сот орындаушыларының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту туралы әкімшілік талап қоюды беру кезінде талап қоюшылар талаптарды әртүрлі редакцияда мәлімдейді.

Негізінен, жинақталатын санаттағы даулар дау айту, мәжбүрлеу және әрекеттер жасау туралы талап қоюларды беру арқылы қаралады (ӘРПК-нің 132–134-баптары).

ӘРПК-нің 132-бабына сәйкес, ауыртпалық салатын әкімшілік актімен талап қоюшының құқықтары, бостандықтары және заңды мүдделері бұзылған жағдайда, ол әкімшілік актінің толық немесе оның қандай да бір бөлігінің күшін жою туралы талаппен дау айту туралы талап қоюға құқылы.

Сот орындаушысы шығарған қаулымен келіспеген жағдайда, талаптар аталған қаулыны заңсыз деп тану туралы мәлімделеді. Бір мезгілде әрекеттерді заңсыз деп тану туралы талап қоюды беру талап етілмейді.

ӘРПК-нің 84-бабының 2-бөлігіне сәйкес, заңсыз әкімшілік актінің толық немесе оның бір бөлігінің күші жойылуы мүмкін.

Қаулы заңсыз деп танылған жағдайда, сот аталған қаулының күшін жояды.

Талап қоюды қайтару

ӘРПК-нің 138-бабының 2-бөлігінде әкімшілік талап қоюды қайтарудың 17 негізі көзделген.

Қарастырылып отырған санаттағы істер бойынша талап қоюлар көбінесе мынадай негіздер бойынша қайтарылады:

ӘРПК-нің 138-бабы 2-бөлігінің 6) тармақшасы – талап қоюшы өзі берген талап қоюды кері қайтарып алған;

ӘРПК-нің 138-бабы 2-бөлігінің 9) тармақшасы – тараптар татуласу, медиация туралы келісім немесе дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісім жасасқан және ол сотпен бекітілген;

ӘРПК-нің 138-бабы 2-бөлігінің 11) тармақшасы – іс әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайды;

ӘРПК-нің 138-бабы 2-бөлігінің 17) тармақшасы – іс осы соттың соттылығына жатпайды.

Талап қоюды қайтарудың тағы бір негізі ӘРПК-нің 136-бабының 8-бөлігінде көзделген. Оған сәйкес, талап қоюды сотқа беру мерзімін дәлелді себепсіз өткізіп алу, сондай-ақ сотқа жүгінудің өткізіп алынған мерзімін қалпына келтіру мүмкіндігінің болмауы талап қоюды қайтаруға негіз болып табылады.

Талданатын санаттағы талап қоюларды қайтару мәселесін шешу кезінде соттарда қиындықтар туындамайды.

Сонымен қатар, соттың белсенді рөлі қағидатын іске асыру бейбіт жолмен шешілген істердің санын едәуір арттыруға мүмкіндік берді, атап айтқанда, келісім жасасу немесе талап қоюды кері қайтарып алу арқылы.

Сот шешіміне шағым жасау мерзімі

ӘРПК-нің 168-бабының төртінші бөлігінде сот орындаушыларының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту туралы әкімшілік істер бойынша апелляциялық шағым, прокурордың өтінішхаты шешім түпкілікті нысанда шығарылған күннен бастап он жұмыс күні ішінде берілуі мүмкін екендігі көзделген. Шешімнің түпкілікті нысаны шешім жарияланған күннен бастап он жұмыс күнінен кешіктірілмей дайындалады. Аталған нормаға өзгерістер Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2023 жылғы 6 қазандағы №33-НП «Қазақстан Республикасы Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің 168-бабы төртінші бөлігінің бірінші абзацының Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігін қарау туралы» нормативтік қаулысын іске асыру мақсатында 2024 жылғы 21 қарашада енгізілді.

Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2023 жылғы 6 қазандағы №33-НП «Қазақстан Республикасы Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің 168-бабы төртінші бөлігінің бірінші абзацының Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігін қарау туралы» нормативтік қаулысынан туындайтынындай, ӘРПК-нің 168-бабы төртінші бөлігінің ережелері осы баптың екінші бөлігінің нормаларынан туындайды. Аталған нормалар заңды күшіне енбеген сот шешімдеріне шағым жасаудың жалпы қағидаларын айқындайды және шағым жасау мерзімі сот шешімі түпкілікті нысанда шығарылған күннен бастап есептеледі.

Осыған байланысты, сот орындаушыларының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту туралы әкімшілік істер бойынша апелляциялық шағым мен прокурордың өтінішхатын беру үшін көзделген он жұмыс күні шешім шығарылған (дайындалған) күннен бастап түпкілікті нысанда есептелуге тиіс. Себебі ӘРПК-де белгіленген апелляциялық шағым беру мерзімі — сот шешімі шығарылған күннен бастап он жұмыс күні — іс жүзінде шешім түпкілікті нысанда дайындалғанға дейін өтіп кетуі мүмкін. Бұл процесс қатысушыларын шешімнің уәждеу бөлігімен танысу және апелляцияға беру құқығын толық көлемде жүзеге асыру мүмкіндігінен айырады.

Конституциялық Сот мұндай құқықтық реттеу Конституциямен кепілдендірілген сот арқылы қорғалу құқығын, білікті заң көмегін алу құқығын, сондай-ақ барлығының заң мен сот алдындағы теңдігі қағидатын шектеуі мүмкін екенін көрсетті.

Конституциялық Сот ӘРПК-де қолданылатын ұғымдардың («шешім шығарылған күн», «шешімнің түпкілікті нысанда дайындалған күні» және т.б.) жеткілікті дәрежеде заңдық тұрғыдан нақты еместігін және екіұшты түсіндіруге жол беретінін, соның салдарынан процесс қатысушыларының құқықтарының бұзылу қаупі туындайтынын атап өтті.

Нәтижесінде Конституциялық Сот дауланған ережені Конституцияға тек ӘРПК-нің 168-бабы төртінші бөлігінде көрсетілген санаттағы әкімшілік істер бойынша апелляциялық шағым мен прокурордың апелляциялық өтінішхатын беру мерзімі шешімнің қарар бөлігін жариялаған кезден емес, сот шешімі түпкілікті нысанда шығарылған (дайындалған) күннен бастап есептелуге тиіс деген түсіндірмеде ғана сәйкес келеді деп таныды.

ӘРПК-нің 168-бабы 4-бөлігіне жоғарыда көрсетілген өзгерістер енгізілгенге дейін жергілікті соттарда бірінші сатыдағы сот шешіміне шағым жасау мерзімін есептеу мәселесі бойынша аталған норманы әртүрлі түсіндіру жағдайлары орын алған.

Жоғарғы Соттың СКАД-ы процестік нормаларды конституциялық-құқықтық түсіндірудің басымдығын растады және апелляциялық шағым беру мерзімдерін шешім түпкілікті нысанда дайындалған күннен бастап бірыңғай есептеуді қамтамасыз ететін практиканы бекітті.

Аталған практика жүйелі маңызға ие, өйткені ол сот практикасындағы қайшылықтарды жояды және тараптардың әкімшілік сот ісін жүргізу шеңберінде сот арқылы қорғалу құқығын нақты жүзеге асыру мүмкіндігін қамтамасыз етуге ықпал етеді.

Дәлелдемелер және дәлелдеу

Дәлелдемелерді, дәлелдеме ретінде жол берілмейтін нақты деректерді, дәлелдеу нысанасын және дәлелдемелердің көздерін құқықтық реттеу тәртібі, сондай-ақ дәлелдемелерді жинау, зерттеу, бағалау және пайдалану (дәлелдеу) тәртібі және дәлелдемелер мен дәлелдеуге қатысты өзге де ережелер ӘРПК-де белгіленген ерекшеліктерді қоспағанда, АПК нормаларымен айқындалады (ӘРПК-нің 128-бабы).

ЧСИ-нің әрекеттеріне сотқа шағым жасаған кезде ЧСИ тарапынан жіберілген бұзушылықтарды растайтын әртүрлі құжаттар мен материалдар дәлелдеме бола алады. Құқыққа қайшы әрекеттерді немесе әрекетсіздікті көрсететін нақты фактілерді анықтау қажет.

Дәлелдеме ретінде ұсынылатын, тігілген және нөмірленген атқарушылық іс жүргізу материалдары мыналарды қамтиды:

Атқарушылық құжат:

ЧСИ әрекет еткен негіздегі атқару парағының немесе сот бұйрығының түпнұсқасы не куәландырылған көшірмесі.

Дауланып отырған ЧСИ қаулылары, олардың қабылданған күні мен мазмұны көрсетіле отырып.

Бұзушылықтарды растайтын құжаттар:

Төлем туралы түбіртектер, ЧСИ-мен хат алмасу, хабарламалар (SMS-хабарламаларды жеткізу туралы есептер), куәлардың айғақтары, мүлікті бағалау туралы есептер, мүлікке тыйым салу және тізімдеу хаттамалары, тексеру актілері, тұрмайтыны туралы актілер, фотосуреттер, бейнежазбалар және арыз берушінің құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылғанын растайтын кез келген өзге де материалдар.

Әділет органдарына немесе ЧСИ палатасына берілген шағымдар:

ЧСИ-нің әрекеттеріне шағым берілген жағдайда, шағымның көшірмесі және оған берілген жауаптар да дәлелдеме ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Куәлардың айғақтары:

Істің мән-жайларын растай алатын куәлар айғақ беру үшін сотқа шақырылады.

Мемлекеттік бажды өндіріп алу

Сот орындаушыларының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту туралы талап қоюлар бойынша талап қоюшылар Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексінің (Салық кодексі) 616-бабының 15) тармақшасына сәйкес сотқа талап қою берген кезде мемлекеттік баж төлеуден босатылады.

ӘРПК-нің 122-бабының 1-бөлігіне сәйкес, сот шығыстарын бөлу мәселелері АПК-нің қағидалары бойынша қаралады.

АПК-нің 117-бабының 1-бөлігіне сәйкес, талап қоюшы төлеуден босатылған мемлекеттік баж, сондай-ақ іс бойынша іс жүргізуге байланысты шығындар сот шығыстарын төлеуден босатылмаған жауапкерден қанағаттандырылған талап қою бөлігіне толық немесе мөлшерлес көлемде мемлекет кірісіне өндіріп алынады.

Талап қою қанағаттандырылған жағдайда, мемлекеттік баж жергілікті бюджет кірісіне сот орындаушысынан қанағаттандырылған талап қою бөлігіне мөлшерлес көлемде өндіріп алынуға жатады.

Мемлекеттік баж мөлшерлемесі Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексінің 610-бабы 1-тармағының 8) тармақшасының қағидалары бойынша есептеледі (0,5 АЕК).

Процестік мәжбүрлеу шараларын қолдану

Істі қарау барысында процестік заңнама нормаларының бұзылғаны анықталған жағдайда, ақшалай өндіріп алу түріндегі процестік мәжбүрлеу шаралары қолданылады.

ӘРПК-нің 127-бабына сәйкес, сот процестік құқықтарды теріс пайдаланатын немесе процестік міндеттерді орындамайтын тұлғаға, оның ішінде дәлелдемелерді ұсыну, сот белгілеген мерзімді дәлелді себептерсіз бұза отырып тапсырмаларды орындау жағдайларында, егер бұл әкімшілік істі қарауды созуға әкеп соқса, әрбір әрекеті (әрекетсіздігі) үшін он айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алуды қолдануға құқылы.

Соттың талабын, сұрау салуын орындамағаны, әкімшілік іске қатысушы тұлғаның сотқа келмегені, сотқа уақтылы хабарламағаны, пікірін уақтылы ұсынбағаны, сот отырысында төрағалық етушінің өкімдеріне бағынбағаны, сотта белгіленген қағидаларды бұзғаны, сондай-ақ сотқа және (немесе) судьяға құрметтемеушілікті анық көрсететін өзге де әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін сот жиырма айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алуды қолдануға құқылы.

Сот шешімін, тараптардың татуласу, медиация туралы немесе дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісімін бекіту туралы сот ұйғарымын орындамағаны үшін сот жауапкерге елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алуды салады және сол сот актісінде оны орындауға жататын, бір айдан аспайтын мерзімді көрсетеді.

Талданатын кезеңде соттарда ақшалай өндіріп алу түріндегі процестік мәжбүрлеу шарасын қолдану практикасы қалыптасты. Сот орындаушыларының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту туралы даулар санаты бойынша ақшалай өндіріп алу көбінесе жауапкерлерге мынадай себептер бойынша қолданылды:

• пікірді уақтылы ұсынбау;
• атқарушылық іс жүргізу материалдарын уақтылы ұсынбау;
• атқарушылық іс жүргізу материалдарын толық көлемде ұсынбау;
• дәлелді себепсіз сот отырысына келмеу (немесе онлайн форматта қосылмау).

Пайдаланылған қысқартулар

• ӘРПК – Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі;
• АПК – Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі;
• АК – Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі;
• Қазақстан Республикасының «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» заңы – Атқарушылық іс жүргізу туралы заң;
• ЖС НҚ – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы;
• Тыйым салынған мүлікті, оның ішінде электрондық аукцион нысанындағы сауда-саттықта өткізу қағидалары – Қағидалар;
• СОТ АИАТ – Қазақстан Республикасы сот органдарының «Төрелік» автоматтандырылған ақпараттық-талдау жүйесі;
• ЖС ӘСК – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы;
• ЖС ӘСК немесе алқа – әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы;
• МАӘС – мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сот;
• ӘД – Әділет департаменті (департаменттері);
• МБСО – мемлекеттік сот орындаушысы (мемлекеттік сот орындаушылары);
• ЖСО – жеке сот орындаушысы (жеке сот орындаушылары);
• АІЖ – атқарушылық іс жүргізу.

Атқарушылық іс жүргізу мәселелерін реттейтін негізгі нормативтік құқықтық актілер мыналар болып табылады:

• Қазақстан Республикасының Конституциясы;
• ӘРПК;
• АК;
• АПК;
• Атқарушылық іс жүргізу туралы заң;
• Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы бағалау қызметі туралы» заңы;
• Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» заңы;
• Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі;
• 2017 жылғы 31 наурыздағы №1 «Соттардың атқарушылық іс жүргізу туралы заңнаманың кейбір нормаларын қолдануы туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы;
• 2003 жылғы 19 желтоқсандағы №12 «Сот актілерін орындамағаны үшін жауапкершілік туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы;
• 2009 жылғы 12 қаңтардағы №2 «Азаматтық істер бойынша қамтамасыз ету шараларын қолдану туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы;
• 2024 жылғы 29 қарашадағы №5 «Әкімшілік істер бойынша сот шешімі туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы;
• 2019 жылғы 29 қарашадағы №6 «Алимент өндіріп алуға байланысты істерді қарау кезінде соттардың заңнаманы қолдануы туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы;
• Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 4 мамырдағы №437 «Жеке сот орындаушысы қызметіне ақы төлеу мөлшерлерін бекіту туралы» қаулысы (2023 жылғы 13 шілдеде күшін жойған);
• Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2014 жылғы 24 желтоқсандағы №372 «Кәмелетке толмаған балаларды күтіп-бағуға алименттер ұсталатын жалақының және (немесе) өзге де кірістердің түрлерінің тізбесін бекіту туралы» бұйрығы;
• Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2023 жылғы 27 маусымдағы №416 «Жеке сот орындаушысы қызметіне ақы төлеу мөлшерлерін бекіту туралы» бұйрығы;
• Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2019 жылғы 28 наурыздағы №148 «Жеке сот орындаушылары қаулыларының үлгілік нысандарын бекіту туралы» бұйрығы.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы