Тұрғын үйді мемлекеттік мұқтаждар үшін мүлікті алып қою немесе реквизициялау не өзге де негіздер бойынша тұрғын үй беруден бас тартуға байланысты тұрғын үй даулары

Қаралған әкімшілік істерден даулар мемлекеттік мұқтаждар үшін мүлікті алып қою немесе реквизициялау жағдайында тұрғын үй беруден бас тартуға байланысты мемлекеттік органдардың әрекеттеріне дау айтуға қатысты болмағаны анықталды.

Талдау көрсеткендей, мұндай талап-арыздар Қарағанды облысы мен Астана қаласының соттарын қоспағанда, Республика соттарына іс жүзінде түспеген.

Анықтама үшін: 2022 жылғы 2 тамыздағы МАӘС шешімімен А., Ш.-ның әкімге қатысты 2022 жылғы 1 наурыздағы әкім шешімін заңсыз деп тану және оның күшін жою, тұрғын үй беруге мәжбүрлеу туралы талап-арызын қанағаттандырудан толық көлемде бас тартылған (№ 6001-23-00-6ап/198).

Істің мән-жайларынан талапкерлердің 1994 жылдан бастап жекешелендіру шарты негізінде 2010 жылы бұзылған көпқабатты тұрғын үйдегі пәтерге меншік құқығында ие болғаны анықталды. Өздерін тұрғын үйден мәжбүрлі түрде айырылды деп есептеп, олар жауапкерге мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй беру немесе жоғалтқан тұрғын үйдің орнына ақшалай өтемақы төлеу туралы талаппен жүгінген, алайда бұл талапты қанағаттандырудан бас тартылған.

Талап-арызды қанағаттандырудан бас тарта отырып, сот жауапкерде талапкерлерге мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй беру және тиісті өтемақы төлеу үшін негіздер болмаған деген қорытындыға келді.

Осылайша, «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңның 29-бабы 1-тармағының 5) тармақшасына сәйкес тұрғын үйге меншік құқығын мәжбүрлеп (меншік иесінің еркінен тыс) тоқтатуға авариялық көппәтерлі тұрғын үй бұзылған жағдайда жол беріледі.

«Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңның 29-бабы 4-тармағында осы баптың 1-тармағының 5) тармақшасында көзделген негіз бойынша тұрғын үйге меншік құқығы мәжбүрлеп тоқтатылған кезде меншік иесіне аталған Заңның тиісті бабына сәйкес тұрғын үй берілетіні көзделген.

Аталған үйдің авариялық жағдайда болғанын және осыған байланысты жергілікті атқарушы орган тарапынан бұзылғанын растайтын дәлелдемелерді талапкерлер ұсынбаған.

Құқықтық кадастрдың мәліметтеріне сәйкес талапкерлердің даулы пәтерге меншік құқығы мәжбүрлеп тоқтатылмаған, сонымен қатар даулы пәтер коммуналдық меншікке түсті деп танылмаған.

Облыстық соттың азаматтық істер жөніндегі сот алқасының қаулысымен сот шешімі өзгеріссіз қалдырылды.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының қаулысымен жергілікті соттардың сот актілері өзгеріссіз қалдырылды.

Астана қаласы сотының тәжірибесінен тағы бір мысал. Талапкер мәжбүрлеу туралы талап-арызбен жүгініп, Комиссияның өзіне жаңа тұрғын үй беруден бас тарту бөлігіндегі шешімін заңсыз деп тануды және жауапкерді тұрғын үй беруге міндеттеуді сұраған. Талап-арызын авариялық тұрғын үйден көшірілуіне байланысты қиын өмірлік жағдайға тап болғанымен негіздеген.

Анықтама үшін: Астана қаласының МАӘС-інің 2023 жылғы 7 тамыздағы шешімімен, Астана қаласы сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2023 жылғы 8 қарашадағы қаулысымен өзгеріссіз қалдырылған В.-ның әкімдікке және Тұрғын үй қорын реновациялау жобасын іске асыру жөніндегі комиссияға қатысты талап-арызы қанағаттандырылған:

• Тұрғын үй қорын реновациялау жобасын іске асыру жөніндегі комиссияның 2023 жылғы 23 мамырдағы № 1 жаңа тұрғын үй беруден бас тарту бөлігіндегі шешімі В.-ға қатысты заңсыз деп танылған;
• әкімдік пен Тұрғын үй қорын реновациялау жобасын іске асыру жөніндегі комиссияға В.-ға тұрғын үй беру міндеті жүктелген.

Істің мән-жайларынан В.-ның 2004 жылғы 10 ақпаннан бастап осы уақытқа дейін жалға беруші болып табылатын ЖШС-мен жасалған 2004 жылғы 10 ақпандағы тұрғын үйді жалдау шарты негізінде пәтерде тұрып жатқаны анықталды. Аталған шартқа сәйкес талапкерге жалға алушы ретінде пәтер құжаттарсыз, ай сайынғы жалдау ақысы 500 теңге мөлшерінде уақытша пайдалануға берілген. Шарттың қолданылу мерзімі көрсетілмеген.

Әкімдіктің 2023 жылғы 9 ақпандағы № 510-211 қаулысымен мүлікті реквизициялау тәртібімен мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы шешім қабылданған.

Осы қаулымен мемлекеттік мекемеге тұрғын және тұрғын емес үй-жайлардың меншік иелеріне жер учаскелері мен жылжымайтын мүлікті алдағы мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы жазбаша хабарлама жіберу және тұрғын әрі тұрғын емес үй-жайлардың меншік иелерін көшіріп орналастыру тапсырылған. Осылайша, жер учаскесімен бірге барак үлгісіндегі авариялық тұрғын үй мемлекеттік мұқтаждар үшін реквизиция тәртібімен мәжбүрлеп иеліктен шығарылуға жатады.

«Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы» КЕАҚ-тың Астана қаласы бойынша филиалының мәліметтері бойынша, авариялық үйдегі № 3 пәтер ЖШС-нің меншігінде.

Бұған дейін, 1982 жылдан бастап В. отбасымен бірге талапкердің анасы Е.-ге берілген пәтерде тұрған. 2010 жылы талапкердің анасы Е. қайтыс болған, ал пәтерге меншік құқығы заңнамада белгіленген тәртіппен тіркелмеген.

Мәслихаттың шешімімен «Астана қаласындағы 2006–2008 жылдарға арналған авариялық және тозығы жеткен тұрғын үйлерді бұзу» бағдарламасы бекітілген. Бағдарламаға сәйкес құрылыс салуға тартымды жер учаскелерін ұсыну арқылы инвесторлар, оның ішінде ЖШС тартылған. Осылайша, № 3 пәтер В.-ға авариялық тұрғын үй құрылысының бұзылуына байланысты «Ж» ЖШС инвесторы тарапынан берілген.

Әкім міндетін атқарушының 2022 жылғы 5 желтоқсандағы № 182-3628 қаулысымен Астана қаласы әкімдігінің жанынан Тұрғын үй қорын реновациялау жобасын іске асыру жөніндегі комиссия құрылған.

Комиссияның негізгі міндеттері Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тұрғын үй қорын реновациялау жобасын іске асыру шеңберінде бұзылуға жататын авариялық үйлерде тұратын меншік иелері мен жалға алушыларға өтемақы беру туралы шешімдер қабылдау, сондай-ақ берілген пәтерлерді (тұрғын емес үй-жайларды) беру және жалға алу шарттарын жасасу болып табылады.

Комиссияның шешімімен В.-ға және онымен бірге тұратын отбасы мүшелеріне тұрғын үйге құқық белгілейтін құжаттарды меншік иелері ұсынбағандықтан, жаңа тұрғын үй беруден бас тартылған.

Соттар талап қоюды қанағаттандыра отырып, талапкердің даулы пәтерде 19 жылдан астам уақыт тұратынын, оны күтіп-ұстау ауыртпалығын көтеретінін, бұл 2004 жылғы тұрғын үйді жалға алу шартымен, сондай-ақ коммуналдық қызметтерді төлеу туралы түбіртектермен расталатынын негізге алған.

Бұдан басқа, талапкердің аталған мүлікті ашық пайдаланатыны, оны күтіп-ұстау ауыртпалығын көтеретіні, осы уақыт бойы меншік иесі ЖШС тарапынан оның даулы пәтерде тұруына қатысты ешқандай наразылық түспегені, жалға беру шарты жасалған кезден бастап жалға берушінің талапкерден жалдау ақысын талап етпегені анықталған.

Соттар жоғарыда көрсетілген мән-жайлар пәтердің меншік иесі ЖШС-нің осы тұрғын үйге қатысты қандай да бір құқықтарды сақтап қалу ниетінсіз меншік құқығын жүзеге асырудан бас тартқанын куәландырады деген қорытындыға келген, өйткені тұрғын үй меншік иесі тарапынан қараусыз қалдырылған және оны күтіп-ұстау жөніндегі міндеттер орындалмаған.

Соттар сондай-ақ даулы пәтердің бұрын бұзылған және авариялық деп танылған тұрғын үй құрылысының орнына инвестор тарапынан берілгенін ескерген.

Бұл ретте талапкердің меншік құқығында өзге тұрғын үйі жоқ, жасына байланысты (59 жаста) өзінің тұрғын үй мәселесін өз бетінше шешуге мүмкіндігі жоқ, тұрғын үй алуға мұқтаж адамдар санатына жатады.

Жоғарыда анықталған мән-жайларды, сондай-ақ жауапкердің ӘРПК-нің 2-тарауында көзделген әкімшілік рәсімдердің міндеттері мен қағидаттарын бұзғанын ескере отырып, жергілікті соттар талап қоюды толық көлемде қанағаттандырған.

Қазіргі уақытта аталған әкімшілік іс ҚР Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының қарауында (№ 6001-23-00-6ап/3405).

Ұқсас мысал: Астана қаласының МАӘС-інің 2023 жылғы 23 тамыздағы шешімімен, Астана қаласы сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының 2023 жылғы 15 қарашадағы қаулысымен өзгеріссіз қалдырылған И.-дің әкімдікке және Тұрғын үй қорын реновациялау жобасын іске асыру жөніндегі комиссияға тұрғын үй беру туралы қолайлы акт шығару міндетін жүктеу туралы талап қоюы қанағаттандырылған:

• әкімдікке және Тұрғын үй қорын реновациялау жобасын іске асыру жөніндегі комиссияға И.-ге тұрғын үй беру туралы қолайлы акт шығару міндеті жүктелген;
• жергілікті бюджеттен төленген мемлекеттік бажды қайтару мәселесі шешілген.

Анықтама үшін: КСК төрағасының атына жолданған хатқа сәйкес И. жұмыс орны бойынша берілген бөлмеде тұрады. Жауапкер И.-дің көрсетілген уақыттан бері аталған бөлмеде тұру фактісіне дау келтірмейді.

«e-gov» электрондық порталының мәліметтеріне сәйкес И. осы мекенжай бойынша 1998 жылғы 28 тамыздан бастап тіркелген.

Астана қаласының Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру жөніндегі аумақтық комитетінің 1999 жылғы 11 қарашадағы қаулысымен аталған жатақханадағы бөлмелер Тұрғын үй департаментіне жекешелендіруді жүзеге асыру үшін берілген мемлекеттік тұрғын үй қоры жатақханаларының тізбесіне енгізілген. Беру кезінде теңгерім ұстаушы АҚ болған.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 23 қыркүйектегі № 736 қаулысымен бекітілген 2026 жылға дейінгі тұрғын үй-коммуналдық инфрақұрылымды дамыту тұжырымдамасына және Астана қаласы әкімдігінің қаулысына сәйкес жер учаскесімен бірге авариялық тұрғын үй құрылысы реквизиция тәртібімен мәжбүрлеп иеліктен шығарылуға жатады.

Комиссияның шешімімен И.-ге және онымен бірге тұратын отбасы мүшелеріне (ұлы М., 1993 жылы туған) меншік иелері құқық белгілейтін құжаттарды ұсынбағандықтан, жаңа тұрғын үй беруден бас тартылған.

2023 жылғы 6 маусымда талапкерге пәтерді босату туралы хабарлама жіберілген.

Талапкер шығаруға келіспей, соттан жауапкерді тұрғын үй беруге міндеттеуді сұраған. Талап қоюын 1993 жылы оған жұмыс орны бойынша бөлме берілгенін, сол уақыттан бері онда тұрақты тұрып, оны күтіп-ұстау ауыртпалығын көтеретінін негіздеген. Алайда қажетті құжаттардың болмауына байланысты бөлмені өз атына ресімдей алмаған, бұл оның жалғыз тұрғын үйі болып табылады және жатақхананың авариялық деп танылуына байланысты талапкер басқа тұрғын үй берілместен шығарылуда.

Соттар И.-дің талап қоюын қанағаттандыра отырып, оның даулы бөлмеде 19 жылдан астам уақыт тұратынын және оны күтіп-ұстау ауыртпалығын көтеретінін негізге алған. Бұл пайдалану қызметтерінің анықтамаларымен және коммуналдық қызметтерді төлеу туралы түбіртектермен расталған.

Бұдан басқа, талапкердің меншік құқығында өзге тұрғын үйі (бөлмесі) жоқ, ол жасына байланысты зейнеткер (66 жаста), өзінің тұрғын үй мәселесін өз бетінше шешуге мүмкіндігі жоқ, демек тұрғын үй алуға мұқтаж адамдар санатына жатады.

Жоғарыда анықталған мән-жайларды, сондай-ақ жауапкердің ӘРПК-нің 2-тарауында көзделген әкімшілік рәсімдердің міндеттері мен қағидаттарын бұзғанын ескере отырып, жергілікті соттар талап қоюды толық көлемде қанағаттандырған.

Қазіргі уақытта бұл әкімшілік іс ҚР Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының қарауында (№ 6001-24-00-6ап/9).

Тағы бір мысал: Астана қаласының МАӘС-інің 2023 жылғы 9 тамыздағы шешімімен, Астана қаласы сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының 2023 жылғы 1 қарашадағы қаулысымен өзгеріссіз қалдырылған Л.-ның әкімдікке және Тұрғын үй қорын реновациялау жобасын іске асыру жөніндегі комиссияға қатысты талап қоюы қанағаттандырылған: Тұрғын үй қорын реновациялау жобасын іске асыру жөніндегі комиссияның 2023 жылғы 23 мамырдағы № 1 Л.-ға тұрғын үй беруден бас тарту бөлігіндегі шешімі заңсыз деп танылған; әкімдікке және Тұрғын үй қорын реновациялау жобасын іске асыру жөніндегі комиссияға Л.-ға тұрғын үй беру міндеті жүктелген.

Анықтама үшін: үй әкімдіктің қаулысымен авариялық деп танылғаны және реквизиция тәртібімен мәжбүрлеп иеліктен шығарылуға жататыны анықталған.

Тұрғын үй қорын реновациялау жобасын іске асыру шеңберінде бұзылуға жататын авариялық үйлерде тұратын меншік иелері мен жалға алушыларға өтемақы беру туралы шешімдер қабылдау мақсатында Комиссия құрылған.

Талапкер жоғарыда көрсетілген үйдің № 2 пәтерінде 1982 жылдан бері тіркелген және тұрып келеді.

Комиссияның 2023 жылғы 23 мамырдағы шешімімен талапкерге құқық белгілейтін құжаттардың болмауына және 2007 жылғы 1 тамыздағы мүлікті заңдастырудан бас тарту туралы шешімнің болуына байланысты жаңа тұрғын үй беруден бас тартылған.

Бірінші сатыдағы сот талап қоюды қанағаттандыра отырып, талапкер жасына байланысты тұрғын үйге мұқтаж халықтың әлеуметтік осал топтарына жататынын және дауланып отырған шешім төмендегі мән-жайларға байланысты әкімшілік рәсімдердің міндеттері мен қағидаттарын ескермей шығарылғанын көрсеткен.

Соттың сұрау салуына ұсынылған жауаптардан, Полиция департаментінің Көші-қон қызметі басқармасы мен ІІМ Халықты құжаттандыру дерекқорының мәліметтерінен талапкердің даулы пәтерде 1982 жылғы 22 сәуірден бастап тұратыны және осы мекенжай бойынша қазіргі уақытқа дейін тіркелгені анық расталған. Талапкер аталған мүлікті ашық пайдаланып келеді, осы уақыт ішінде мүліктің меншік иесі болып табылатын әкімдік тарапынан оның даулы пәтерде тұруына қатысты ешқандай наразылық немесе шығару туралы талап қойылмаған.

ӘРПК-нің 84-бабының 6-бөлігінде әкімшілік рәсімге қатысушының сенім құқығын қорғау қағидатына сілтеме жасау құқығынан айырылатын жағдайлардың толық тізбесі көзделген. Қаралып отырған жағдайда мұндай негіздер туындамаған.

Бұдан басқа, бірінші сатыдағы сот талапкердің мүлікті заңдастыру туралы өтініші бойынша қабылданған шешімде сәйкессіздік бар екенін анықтаған.

Талапкер 2007 жылы пәтер мен жер учаскесін заңдастыру туралы екі өтініш берген. Жер учаскесі бойынша заңдастыру комиссиясы мүлікті заңдастырудан бас тарту туралы шешім қабылдаған.

Пәтер бөлігі бойынша мұрағаттың 2023 жылғы 19 қаңтардағы жауабына сәйкес талапкердің пәтерге қатысты № 12872 өтініші бойынша «Заңның 11-бабының 4-тармағы» деген шешім қабылданған.

Заңның 11-бабының 4-тармағында осы Заңда белгіленген талаптар сақталған жағдайда комиссия жылжымайтын мүлікті заңдастыру туралы шешім шығаратыны көзделген.

Осылайша, заңдастыру мәселесі бойынша талапкерге берілген шешім мен хаттамада көрсетілген пәтерге қатысты заңдастыру комиссиясының шешімі арасында қайшылықтардың бары істің материалдарына қоса тіркелген құжаттармен расталады.

Жоғарыда анықталған мән-жайларды ескере отырып, соттар талапкердің бұзылуға жататын тұрғын үйде 40 жылдан астам тұрғаны расталған кезде құқық белгілейтін құжаттардың болмауы талапкерге тұрғын үй беруден бас тартуға негіз болып табылмайды деген қорытындыға келген. Себебі мемлекет мемлекеттік органдар арқылы тұрғын үй мәселесін шешудің өзге мүмкіндігі жоқ, халықтың әлеуметтік осал топтарына жатқызылған азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдауға міндетті.

Бұл ретте сот жауапкерлерде берілетін пәтерлерге жалдау шартын жасасу арқылы тұрғын үй беру мәселелерін шешу кезінде әкімшілік қалауды жүзеге асыру мүмкіндігі бар екенін атап өткен.

Қазіргі уақытта әкімшілік іс ҚР Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының қарауында (№ 6001-23-00-6ап/3354).

Астана қаласының МАӘС тәжірибесінен жалдау шартын жасасудан бас тартуды заңсыз деп тану және жалдау шартын жасасуға мәжбүрлеу туралы талап қою талаптары бойынша тағы бір іс.

Анықтама үшін: Астана қаласының МАӘС-інің 2022 жылғы 21 сәуірдегі шешімімен Т.-ның мемлекеттік мекемеге қатысты жалдау шартын жасасудан бас тартуды заңсыз деп тану және жалдау шартын жасасуға мәжбүрлеу туралы талап қоюы қанағаттандырылған.

2022 жылғы 14 шілдедегі апелляциялық саты қаулысымен шешім өзгеріссіз қалдырылған. Сотта талапкердің бұған дейін осы мекенжайда тұрып, аталған бөлмені күтіп-ұстау ауыртпалығын көтергені анықталған. Жоғарыда аталған тұрғын үй ведомствоаралық комиссияның хаттамасымен авариялық деп танылып, Астана қаласы бойынша авариялық және тозығы жеткен көпқабатты тұрғын үйлердің тізбесіне енгізілген.

Тұрғын үй комиссиясы отырысының хаттамасымен талапкерге өзі тұрып жатқан авариялық тұрғын үйге құқық белгілейтін құжаттардың болмауына байланысты жаңа тұрғын үй беруден бас тартылған.

2021 жылғы 9 наурызда жергілікті атқарушы орган талапкердің пайдалануына пәтер берген.

Сот Астана қаласы Байқоңыр ауданы сотының 2021 жылғы 5 тамыздағы шешімімен Т.-ға 1974 жылы авариялық деп танылған үйден бөлме беру туралы ордердің болғаны фактісі анықталғанын белгілеген.

2021 жылғы 19 қазанда Астана қаласы сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының осы шешімі талап қоюды қанағаттандырудан бас тарту туралы жаңа шешім қабылдана отырып күшін жойған. Кейіннен ҚР Жоғарғы Сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2021 жылғы 6 желтоқсандағы қаулысымен талапкердің Астана қаласы сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2021 жылғы 19 қазандағы қаулысын кассациялық тәртіппен қайта қарау туралы өтінішхатын қарауға беру туралы өтініші қанағаттандырылмаған.

2021 жылғы 27 желтоқсанда талапкер жауапкерге жалдау шартын жасасу туралы өтінішпен жүгінген. 2022 жылғы 11 қаңтарда жауапкер негіздердің болмауына байланысты жалдау шартын жасасудан бас тартқан.

Талап қоюды қанағаттандыру кезінде сот келесі мән-жайды ескерген.

Астана қаласы сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы 2021 жылғы 19 қазандағы қаулысында талапкердің бұзылған жатақханада ұзақ уақыт тұрғанын және оның онда тұру фактісі дауланбайтынын растайтын дәлелдемелерді ескере отырып, талапкер жергілікті атқарушы органға жалдау шартын жасасу туралы өтінішпен жүгіну арқылы құқықтарын қорғаудың өзге тәсілін таңдауға құқылы екенін көрсеткен. Өтінішті қанағаттандырудан бас тартылған жағдайда талапкер уәкілетті органның әрекеттеріне белгіленген тәртіппен шағым жасау құқығын жүзеге асыруға құқылы. Аталған қаулымен ордердің болуы фактісі қаралған, ал заңды түрде ұзақ уақыт тұру фактісі қаралмаған.

Заңның 68-бабының 5) тармақшасына сәйкес талапкер жасына байланысты зейнеткер болып табылады және халықтың әлеуметтік осал топтарына жататын азаматтар санатына жатады.

Талапкердің бұзылған құқықтарын қалпына келтіру мақсатында сот жауапкерге талапкермен даулы бөлмені жалдау шартын қайта жасасу міндетін жүктеуді қажет деп санаған, өйткені талапкермен жалдау шартын жасасудан бас тарту әкімшілік заңнамада көзделген қағидаттарды бұзады.

ҚР Жоғарғы Сотының кассациялық сатысының 2023 жылғы 30 наурыздағы қаулысымен жергілікті соттардың сот актілері күшінде қалдырылған (№ 6001-22-00-6ап/1653).

Татуластыру рәсімдері

ӘРПК жария-құқықтық қатынастардан туындайтын даулар бойынша татуластыру рәсімдерін жүргізу мүмкіндігін көздейді, сонымен бірге жауапкердің әкімшілік қалау құқығы болған жағдайда тараптардың татуласуына жол беріледі. Заңнама нормаларының мұндай ережесі негізді, өйткені азаматтың, заңды тұлғаның құқықтарының бұзылуын жоюға шағым жасалған актінің күшін жою, мемлекеттік органның немесе лауазымды адамның қандай да бір әрекетті тоқтатуы арқылы қол жеткізуге болады.

Тараптар өзара жеңілдіктер негізінде сот шешім шығару үшін кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін әкімшілік процестің барлық сатыларында (кезеңдерінде) татуласу туралы келісім, медиация туралы келісім немесе партисипативтік рәсім тәртібімен дауды реттеу туралы келісім жасасу арқылы әкімшілік істі толық немесе ішінара аяқтай алады.

Соттың тараптарды татуластыру шараларын қабылдауы және процестің барлық сатыларында дауды реттеуге жәрдемдесуі әкімшілік сот ісін жүргізудің міндеттерінен туындайды. Тараптардың талаптарына қатысты бейтарап ұстанымды сақтай отырып, сот тараптарға татуластыру рәсімдерін жүргізу құқығын және осындай келісімдер жасасудың құқықтық салдарын түсіндіреді.

Сонымен бірге, әкімшілік сот ісін жүргізу шеңберінде ӘРПК қағидаттарын (соттың белсенді рөлі, әділдік, мөлшерлестік), процестік мәжбүрлеу шараларын (ақшалай өндіріп алу) және татуластыру рәсімдерін қолдану талданып отырған санаттағы істерді қарау сапасын едәуір арттырды.

Мәселен, соттың белсенді рөлі қағидатын іске асыру дауды соттың шешуіне не дауды бейбіт жолмен реттеуге байланысты талап қоюдан бас тартуға немесе істі қарау перспективаларын түсіндіруге ықпал етеді. Мысалы, жауапкер даулы актінің күшін өзі жояды не дау-дамайдың болуына негіз болмайтын тиісті әрекеттерді жасайды.

Соттылық

Тұрғын үй құқықтық қатынастарынан туындайтын даулар бойынша істерді қарау кезінде дауларды шешу үшін соттылық қағидаларын сақтау, талап қою құқығы бар тұлғалардың талап қоюы, талап қою нысанасын дұрыс айқындау ерекше маңызға ие.

Соттылық ӘРПК-нің 102, 103 және 106-баптарының қағидалары бойынша айқындалады. Талапкердің өтініші бойынша мамандандырылған аудандық және оған теңестірілген әкімшілік соттардың соттылығына жатқызылған істерді талапкердің тұрғылықты жері бойынша сот қарауы мүмкін, бұған республикалық маңызы бар қалалар мен астананың, облыс орталықтарының аумағында орналасқан мамандандырылған аудандық және оған теңестірілген әкімшілік соттарға соттылығы жататын істер кірмейді.

ӘРПК-нің 103-бабына сәйкес әскери соттар Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының әскери қызметшілері, әскери жиындардан өтіп жатқан азаматтар берген талап қоюлар бойынша, егер жауапкер әскери басқару органы, әскери бөлім болып табылса, басқа мамандандырылған соттардың соттылығына жататын істерді қоспағанда, әкімшілік істерді қарайды.

Егер тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің аумағында әскери сот құрылмаған болса, оның соттылығына жатқызылған әкімшілік істерді осы Кодексте белгіленген тәртіппен мамандандырылған аудандық және оған теңестірілген әкімшілік соттар қарайды.

Талдау көрсеткендей, соттарға түскен талап қоюлардың басым бөлігі соттылық қағидаларын сақтай отырып қабылданған және соттарда қандай да бір қиындықтар туындатпаған.

Сонымен бірге, өңірде әскери сот болған жағдайда ЕЖВ тағайындау туралы талап қоюлар бойынша істердің соттылығын дұрыс айқындау мәселелері туындайды.

Мәселен, ТЖВ қолданыстағы әскери қызметшілерге тағайындалады және олар бойынша даулардың соттылығы әскери соттардың құзыретіне жатқызылған. Ал ЕЖВ әскери қызметшіні қызметтен босату кезінде тағайындалады және даудың тараптарының бірінің мәртебесінен айырылуына байланысты арнайы соттылық енді қолданылмайды.

Соттардың жоғарыда келтірілген практикасына сүйене отырып, соттылықты дұрыс айқындаудың конституциялық нормаға байланысты маңызды екенін атап өтеміз және оның әкімшілік істер бойынша сақталуы ӘРПК-нің 102, 103-баптарына сәйкес қамтамасыз етілуге тиіс.

Іс бойынша іс жүргізу тәртібі

ӘРПК-нің 146, 148-баптарының нормаларына сәйкес әкімшілік іс талап қою берілген күннен бастап үш айдан аспайтын ақылға қонымды мерзімде қаралады және шешіледі.

Сот талқылауы ӘРПК-нің 147-бабында белгіленген ерекшеліктерді қоспағанда, ҚР Азаматтық процестік кодексінің қағидалары бойынша жүзеге асырылады. Сот тараптардың келісімімен әкімшілік істі ақылға қонымды мерзімде, бірақ талап қою берілген күннен бастап үш айдан асырмай жазбаша іс жүргізу тәртібімен қарауға құқылы.

Сот талап қоюды тіркегеннен кейін алдын ала тыңдау және сот талқылауы сатыларында соттың белсенді рөлі шеңберінде талапкерлердің дұрыс құқықтық ұстанымын қалыптастыруға жәрдем көрсетуді қамтамасыз етеді.

Негізінен, республика соттары көрсетілген санаттағы істерді жоғарыда аталған талаптарды сақтай отырып қараған.

Іске қатысушы тұлғалардың шеңбері

ӘРПК-нің 26-бабына сәйкес әкімшілік процестің қатысушылары талапкер, жауапкер, мүдделі тұлға және прокурор болып табылады.

Бұл ретте тұрғын үй даулары бойынша ӘРПК-нің 31-бабының ережелеріне сәйкес прокурор, әдетте, процеске қатыспайды.

Іске қатысушы тұлғалардың шеңберін талапкер сотқа талап қою берген кезде айқындайды. Сотқа талап қоюмен жүгінуге құқығы бар тұлғалар Заңның 67–68-баптарында көрсетілген.

Алдын ала тыңдау барысында сот құқықтары, бостандықтары немесе заңды мүдделері әкімшілік актімен, әкімшілік әрекетпен (әрекетсіздікпен) қозғалуы мүмкін тұлғалардың шеңберін анықтайды, кейіннен олар тиісті бапқа сәйкес мүдделі тұлғалар ретінде іске тартылады.

Талдау көрсеткендей, ТЖВ және ЕЖВ төлемдеріне байланысты әскери қызметшілердің, құқық қорғау органдары мен СГО қызметкерлерінің талап қоюлары бойынша жауапкер ретінде тиісті аумақтық әкімшілік орган, яғни шешім қабылдаған тұрғын үй комиссиялары құрылған орган (әскери бөлімдер, ҚАЖК мекемелері, ПД, желілік бөлімдер, күзет қызметтері және т.б.) тартылады. Қажет болған жағдайда жоғары тұрған мемлекеттік орган (Комитет, Министрлік) мүдделі тұлға ретінде іске тартылады.

Азаматтардың ЖАО-ға қатысты талап қоюлары бойынша жауапкер ретінде әкімшілік-аумақтық бірліктің әкімі және/немесе ТКШ бөлімі, тұрғын үй қатынастары бөлімі тартылады.

«Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңның 31-бабы 1-тармағының 12) тармақшасына сәйкес ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) әкімдігі Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үй салуды және оны бөлуді ұйымдастырады.

Заңның 77-бабы 1-тармағына сәйкес коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үй немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үй өтініш берушінің тұрғылықты жері бойынша жергілікті атқарушы органның шешімімен тұрғын үй комиссиясының шешімі негізінде беріледі.

Тұрақты негізде жұмыс істейтін ЖАО-ның тұрғын үй комиссиялары ЖАО жанынан құрылады. Уәкілетті орган тұрғын үй беретін ЖАО болып табылады.

Әрбір нақты жағдайда талапкер талабының нысанасы мен негіздеріне, жауапкердің қарсылықтарына, қолданылуға жататын заңдарға, сондай-ақ уәкілетті органдардың құқықтық мәртебесі мен өкілеттіктеріне сүйене отырып, жауапкерлерді дұрыс айқындау қажет.

Талап қою тиісті емес жауапкерге берілген жағдайда, сот ӘРПК-нің 16, 116-баптарына сәйкес дауды қарау барысында созбалаңға жол бермеу мақсатында талапкерге ӘРПК-нің 29-бабына сәйкес тиісті емес жауапкерді тиісті жауапкермен ауыстыру тәртібін түсіндіруге тиіс.

Жергілікті соттардың практикасына сүйенсек, тұрғын үй комиссияларының мүшелерін жауапкер ретінде іске тартудың қажеті жоқ.

Талап қоюды қанағаттандыру туралы шешімді әкімшілік орган, әкім немесе ТКШ бөлімі орындайды, заңды күшіне енген сот шешімдерін орындауға байланысты қиындықтар мен проблемалық мәселелер жоқ.

Дәлелдемелер және дәлелдеу

ӘРПК-нің 129-бабына сәйкес дау айту туралы талап қоюлар бойынша дәлелдеу ауыртпалығы әкімшілік органға жүктелгеніне қарамастан, органның/тұрғын үй комиссиясының иелігінде мемлекеттік органдар арасындағы ақпарат алмасу жүйелерінде бар деректер ғана болады. ЖАО шешімдер қабылдаған кезде, әдетте, кезекте тұрған азаматтардан қосымша құжаттарды талап етпейді.

Сонымен бірге тұрғын үй даулары бойынша дәлелдеу сипаты заңмен қорғалатын немесе мазмұнына байланысты тек талапкер ұсына алатын дәлелдемелерді (ипотекалық шарттар, банктерден анықтамалар, жұмыс орнынан, оқу орнынан анықтамалар, қызметтік тізімдер) не жеке сипаттағы мәліметтерді (отбасы құрамы туралы) ұсынуды талап етеді.

Осылайша, дәлелдемелер ретінде:

а) ЖАО-ның тұрғын үй кезегіндегі азаматтар тізімінен шығару туралы тұрғын үй комиссияларының шешімдеріне дау айту туралы талап қоюлар бойынша талапкерлер кезекте тұрған азаматтар санатына жататынын растайтын құжаттарды (персоналды басқару бөлімдерінен қызметтік тізімдер, мемлекеттік қызметшілердің жұмыс орнынан анықтамалары, мүгедектігі туралы анықтамалар, барлық балаларының туу туралы куәліктері, некені бұзу туралы куәлік, отбасының барлық мүшелерінің мүлікке тіркелген құқықтары туралы анықтамалар және т.б.) ұсына алады;

талапкерлер тұратын жерінен кетпегенін (тұрғанын) растайтын дәлелдемелер ретінде оқу орнынан, жұмыс орнынан анықтамаларды, куәлардың айғақтарын, учаскелік полиция инспекторларының рапорттарын (мінездемелерін) ұсынады.

Талап қою беру мерзімдері (мерзімдерді қалпына келтіру практикасы)

Талап қою беру мерзімдері ӘРПК-нің 20-тарауында, атап айтқанда, ӘРПК-нің 136-бабында реттеледі.

Жалпы ереже бойынша, дәлелді себеппен өткізіп алынған талап қою беру мерзімін сот ҚР Азаматтық процестік кодексінің қағидалары бойынша қалпына келтіре алады. Талап қоюды сотқа беру мерзімін өткізіп алу себептері және олардың әкімшілік істі дұрыс шешу үшін маңызы соттың алдын ала тыңдауында анықталады.

Талап қоюды сотқа беру мерзімінің дәлелді себепсіз өткізіп алынуы, сондай-ақ өткізіп алынған сотқа жүгіну мерзімін қалпына келтіру мүмкіндігінің болмауы талап қоюды қайтаруға негіз болып табылады.

Сонымен бірге, ӘРПК-нің 136-бабының бесінші бөлігіне сәйкес әкімшілік рәсімге қатыспаған, бірақ құқықтары, бостандықтары мен заңды мүдделері әкімшілік актімен қозғалатын тұлға әкімшілік актінің қабылданғанын білген немесе білуге тиіс болған күннен бастап бір ай ішінде, бірақ ол қабылданған күннен бастап бір жылдан кешіктірмей сотқа талап қою беруге құқылы.

Процестік мәжбүрлеу шараларын қолдану

Істі қарау барысында процестік заңнама нормаларының бұзылғаны анықталған жағдайда, ӘРПК-нің 18-тарауына сәйкес процестік мәжбүрлеу шаралары қолданылады.

ӘРПК-нің 127-бабына сәйкес сот процестік құқықтарын теріс пайдаланатын немесе процестік міндеттерін орындамайтын тұлғаға, оның ішінде дәлелдемелерді ұсыну, сот тапсырмаларын орындау белгіленген мерзімді дәлелді себептерсіз бұзылған жағдайда, егер бұл әкімшілік істі қараудың созылуына әкеп соқса, әрбір әрекет (әрекетсіздік) үшін он айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алуға құқылы.

Соттың талабын, сұрау салуын орындамағаны, әкімшілік іске қатысушы тұлғаның сотқа келмегені, сотты уақтылы хабардар етпегені, пікірді уақтылы ұсынбағаны, сот отырысында төрағалық етушінің өкімдеріне бағынбағаны, сотта белгіленген тәртіпті бұзғаны, сондай-ақ сотты және (немесе) судьяны құрметтемегенін анық көрсететін өзге де әрекеттер (әрекетсіздік) үшін сот жиырма айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алуға құқылы.

Сот шешімін, тараптардың татуласу, медиация немесе партисипативтік рәсім тәртібімен дауды реттеу туралы келісімін бекіту туралы сот ұйғарымын орындамағаны үшін сот жауапкерге елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алуды қолданады, бұл ретте сол сот актісінде оның орындалуға жататын, бір айдан аспайтын мерзімі көрсетіледі.

Талданып отырған кезеңде соттарда ақшалай өндіріп алу түріндегі процестік мәжбүрлеу шарасын қолдану практикасы қалыптасқан.

Даулардың осы санаты бойынша ақшалай өндіріп алу көбінесе жауапкерлерге мынадай себептер бойынша қолданылады:

• пікірді уақтылы ұсынбау;
• әкімшілік іс материалдарын уақтылы немесе толық көлемде ұсынбау;
• дәлелді себепсіз сот отырысына келмеу (немесе онлайн форматта қосылмау).

Қолданылған қысқартулар:

ӘРПК – Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі

АПК – Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі

АК – Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі

ЖС НҚҚ – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы

АЖ – ақпараттық жүйе

ЖС ӘІСА – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы

ӘІСА немесе алқа – әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы

МАӘС – мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сот

ІІМ – Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі

ҚМ – Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі

ҰҚК – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті

БП – Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы

ТЖД – Төтенше жағдайлар департаменті

СГО – арнайы мемлекеттік органдар

ПД – Полиция департаменті

ТЖТ – тұрғын үйдің ағымдағы төлемдері

БТЖТ – тұрғын үйдің біржолғы төлемдері

МТҚ – мемлекеттік тұрғын үй қоры

ЖАО – жергілікті атқарушы органдар

Тұрғын үй даулары мәселелерін реттейтін негізгі нормативтік құқықтық актілер мыналар болып табылады:

• Қазақстан Республикасының Конституциясы;
• ӘРПК;
• АК;
• АПК;
• Қазақстан Республикасының «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңы (бұдан әрі – Тұрғын үй қатынастары туралы заң);
• Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік мүлік туралы» Заңы (бұдан әрі – Мемлекеттік мүлік туралы заң);
• Қазақстан Республикасының «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңы (бұдан әрі – Әскери қызмет туралы заң);
• Қазақстан Республикасының «Құқық қорғау қызметі туралы» Заңы (бұдан әрі – Құқық қорғау органдары туралы заң);
• Қазақстан Республикасының «Құқықтық актілер туралы» Заңы (бұдан әрі – Құқықтық актілер туралы заң);
• Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Азаматтардың мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй-жайларды жекешелендіру туралы заңнаманы соттардың қолдану практикасы туралы» 1997 жылғы 18 шілдедегі № 9 нормативтік қаулысы;

сондай-ақ заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер:

• Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 12 ақпандағы № 49 қаулысымен бекітілген әскери қызметшілерді қызметтік тұрғын үймен қамтамасыз ету, тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін есептеу, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру, тоқтату, тоқтата тұру және қайта бастау қағидалары (бұдан әрі – № 49 қағидалар);
• Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 12 ақпандағы № 50 қаулысымен бекітілген ақшалай өтемақы төлеу қағидалары (бұдан әрі – № 50 қағидалар);
• Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 5 тамыздағы № 524 қаулысымен бекітілген ішкі істер органдары қызметкерлерін қызметтік тұрғын үймен қамтамасыз ету, тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін есептеу, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру, тоқтату, тоқтата тұру және қайта бастау қағидалары, сондай-ақ тұрғын үй төлемдерін алуға құқығы бар ішкі істер органдары қызметкерлері лауазымдарының санаттары (бұдан әрі – № 524 қағидалар);
• Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 2 шілдедегі № 673 қаулысымен бекітілген мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйді жекешелендіру қағидалары (бұдан әрі – № 673 қағидалар);
• Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрінің міндетін атқарушының 2021 жылғы 13 тамыздағы № 441 бұйрығымен бекітілген «Мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйге немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үйге мұқтаж азаматтарды есепке қою және кезекке қою, сондай-ақ жергілікті атқарушы органдардың тұрғын үй беру туралы шешім қабылдауы» мемлекеттік қызметін көрсету қағидалары;
• Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2023 жылғы 26 мамырдағы № 85 бұйрығымен бекітілген мемлекеттік заңды тұлғаларға бекітілген мемлекеттік мүлікті мемлекеттік меншіктің бір түрінен екіншісіне беру қағидалары;
• Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрінің 2023 жылғы 27 желтоқсандағы № 168 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасының мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйге немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үйге мұқтаж азаматтарын есепке қою қағидалары.

Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта Тұрғын үй қатынастары туралы заңда көзделгеннен өзгеше қағидалар белгіленсе, халықаралық шарттың қағидалары қолданылады.

Құқықтық актілер туралы заңның 10 және 12-баптарына сәйкес кодекстердің заңдарға қарағанда заңдық күші жоғары; әртүрлі деңгейдегі нормативтік құқықтық актілердің нормаларында қайшылықтар болған кезде жоғары деңгейдегі актінің нормалары қолданылады.

АК-нің 4-бабында және Құқықтық актілер туралы заңның 43-бабында көзделген жалпы қағидаға сәйкес нормативтік құқықтық актілер олар қолданысқа енгізілгеннен кейін туындаған қатынастарға қолданылады.

Қазақстан Республикасының  

Президенті  

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау