Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулыға Прокуратураға шағым
Алматы облысының прокуратурасына
Қонаев қаласы, Жамбыл көшесі, 13.
8 (72772) 2-34-55.
заң консультантынан:
Кеңесбек Ислам Мұхамедұлы
ЖСН 970103300774
«Закон и Право» адвокаттық кеңсесі
БСН 201240021767
Алматы қаласы, Абылай хан даңғылы, 79-үй, 304-кеңсе.
+7 708 971 78 58.
жәбірленуші А.И.С.-ның мүддесінде
ЖСН 771206301763
Алматы қаласы, Жанадария көшесі, 3-үй.
ШАҒЫМ
Қылмыстық-процестік кодекстің 105-бабы тәртібімен сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулыға
2026 жылғы 22 қыркүйекте Алматы облысы ПД анықтаушысының міндетін атқарушы Мукишев А.Н. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 35-бабы бірінші бөлігінің 2) тармағы негізінде, яғни әрекетте қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына байланысты, №261900031000268 сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулы шығарған.
2026 жылғы 24 қыркүйекте аталған қаулыны Алматы облысы прокурорының орынбасары Серикулы Н. бекіткен.
Тоқтатудың негізі ретінде Аым И.С. мен Зым Б.Н. арасында қарыздан туындаған азаматтық-құқықтық қатынастар қалыптасқаны, сондай-ақ Зу Б.Н.-ның алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы ақшалай қаражатты иемденуге бастапқы ниеті болғанын көрсететін объективті деректер анықталмағаны көрсетілген. Бұл ретте тергеуші қолхаттардың болуын Зу Б.Н.-ның әрекеттерінде алаяқтық сипаттың болуын жоққа шығаратын мән-жай ретінде іс жүзінде бағалаған.
Аталған тұжырымдармен келіспейміз және оларды мерзімінен бұрын жасалған, қылмыстық іс бойынша нақты мән-жайларға сәйкес келмейтін және Зу Б.Н.-ның әрекеттеріне дұрыс қылмыстық-құқықтық баға беру үшін маңызы бар мән-жайларды жан-жақты, толық әрі объективті зерттемей жасалған деп есептейміз.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі – ҚПК) 24-бабына сәйкес қылмыстық қудалау органы істі дұрыс шешу үшін қажетті және жеткілікті мән-жайларды жан-жақты, толық және объективті зерттеу бойынша заңда көзделген барлық шараларды қабылдауға міндетті.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің (бұдан әрі – ҚК) 190-бабының бірінші бөлігіне сәйкес алаяқтық – алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен бөтеннің мүлкін жымқыру немесе бөтеннің мүлкіне құқықты иемдену.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 29 маусымдағы №6 «Алаяқтық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2 және 3-тармақтарына сәйкес, алаяқтық кезіндегі алдау мүлік иесін көрінеу жалған, шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді қасақана хабарлау не хабарлануға тиіс шынайы фактілерді жасыру арқылы адастырудан көрінеді, соның салдарынан жәбірленушіде мүлікті берудің заңдылығы туралы қате түсінік қалыптасады. Сенімді теріс пайдалану кінәлінің бөтеннің мүлкін заңсыз иемдену мақсатында сенім қатынастарын пайдалануынан көрінеді.
Қаралып отырған жағдайда сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы іс жүзінде тек борыштық міндеттеменің болғанын зерттеген, алайда А.И.С.-ның ақшалай қаражатты беруіне себеп болған тәсілге тиісті баға бермеген.
2024 жылғы 30 желтоқсанда Зу Б.Н. А.И.С.-дан 5 000 000 теңге алған және қолхатта көрсетілген мерзімде аталған соманы қайтаруға міндеттенген, ал оны қайтару мүмкін болмаған жағдайда міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету ретінде металл тор өндіруге арналған екі станокты беретінін көрсеткен.
Зу Б.Н. беттестіру барысында өзі де осындай уағдаластықтың болғанын растаған. Бұл ретте жәбірленушінің өкілінің аталған станоктарға қатысты құжаттар туралы тікелей қойған сұрағына Зу Б.Н. олардың ешқандай құжаттары жоқ екенін айтып, тек Дулат есімді белгілі бір адамға сілтеме жасаған.
Осылайша, Зу Б.Н.-ның қарыздың едәуір сомасын қайтаруды қамтамасыз ету ретінде ұсынған мүліктің өзіне тиесілі екендігі туралы мәліметтердің дұрыстығы тергеп-тексеру органы тарапынан тиісті түрде тексерілмеген.
Екінші қарызға қатысты бұдан да елеулі мән-жайлар анықталған.
2025 жылғы 28 қаңтарда Зу Б.Н. А.И.С.-дан қайтадан 3 000 000 теңге алып, ақшалай қаражатты қайтаруды қамтамасыз ету ретінде пәтерге құқық белгілейтін құжаттардың түпнұсқаларын берген.
Бұл ретте беттестіру барысында Зу Б.Н. А.И.С.-ға пәтердің іс жүзінде өзіне тиесілі екенін, ал туысына оның тек формальды түрде тиесілі екенін айтқанын тікелей растаған.
Алайда 2026 жылғы 16 қыркүйектегі Зу Б.Н.-ның қосымша жауап алу барысында мүлдем өзгеше мән-жай анықталған. Зу Б.Н. пәтердің меншік иесі И.М.А. екенін, өзінің меншік иесі болмағанын және пәтерге өз бетінше билік етуге құқығы болмағанын мойындаған.
Сонымен қатар пәтердің меншік иесі құжаттарды А.И.С.-ға беруге қатысты хабардар болмаған, Зу Б.Н.-ға пәтерді сатуға немесе қайта ресімдеуге келісім бермеген және оған тиісті өкілеттіктер бермеген.
Аталған мән-жай Зу Б.Н.-ның әрекеттерін саралау үшін түбегейлі маңызға ие.
Бұл жерде Зу Б.Н.-ның азаматтық міндеттеме туындағаннан кейін объективті себептерге байланысты оны орындай алмағаны туралы сөз болып отырған жоқ.
Ол ақшалай қаражатты алғанға дейін-ақ өзіне билік ету құқығы жоқ бөтен жылжымайтын мүлікті қамтамасыз ету ретінде пайдаланған, бұл ретте мүлік иесінің бұл туралы хабардар еместігін, оны қамтамасыз ету ретінде пайдалануға келісім бермегенін, сондай-ақ Зу Б.Н.-ның пәтерге билік етуге заңды мүмкіндігі жоқ екенін алдын ала білген.
Демек, ұсынылған қамтамасыз етуді іске асыру мүмкін еместігі кейіннен туындамаған – ол ақшалай қаражатты алған сәтте-ақ болған және бұл мән-жай Зу Б.Н.-ға белгілі болған.
Бұдан бөлек, Зу Б.Н.-ның осы бөліктегі айғақтары өзара қайшы келеді. Беттестіру барысында ол пәтерді А.И.С.-ға іс жүзінде өзіне тиесілі ретінде таныстырғанын растаған, ал қосымша жауап алу барысында пәтердің әпкесіне тиесілі екенін А.И.С.-ға бірден хабарлағанын мәлімдеген.
Аталған елеулі қайшылық тергеп-тексеру органы тарапынан жойылмаған және сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулыда оған ешқандай баға берілмеген.
Дәл осы мән-жайлар Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының №6 нормативтік қаулысының 10-тармағы тұрғысынан бағалануға тиіс болатын. Аталған тармаққа сәйкес алаяқтықты азаматтық-құқықтық қатынастардан ажырату үшін шарттық міндеттемелер кезінде бөтен мүлікті алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы иемденуге бағытталған ниеттің шарт жасасқанға дейін және (немесе) шарт жасасқан кезде болған-болмағанын анықтау қажет, бұл ретте алдау әрекеттері мүлікті беруге дейін жасалуға тиіс.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының №6 нормативтік қаулысының 11-тармағының да ерекше маңызы бар. Оған сәйкес шарттық міндеттемелер кезінде алаяқтық жолымен иемденуге бағытталған ниеттің болғанын, атап айтқанда, міндеттемені орындау үшін тұлғаның нақты қаржылық және өзге де материалдық мүмкіндігінің көрінеу болмауы, жалған кепілдіктерді пайдалану, берешек немесе мүлік кепілі туралы ақпаратты жасыру, көрінеу орындалмайтын шарттар жасасу және басқа да мән-жайлар айғақтауы мүмкін.
Алайда Зу Б.Н.-ның алынған ақшалай қаражатты қайтаруға нақты қаржылық мүмкіндігі болған-болмағаны іс жүзінде тексерілмеген.
Беттестіру барысында жәбірленуші өкілінің Зу Б.Н.-ның қарызды нақты қандай қаражат есебінен қайтармақ болғаны туралы сұрағына ол толық анкеталық деректері өзіне белгісіз Николай есімді белгілі бір ер адамның өзіне 6 000 000 теңге қарыз екенін және Зу Б.Н. осы қаражатты қайтаруға есептегенін мәлімдеген.
Бұл ретте келесі сұраққа жауап бере отырып, ол Николаймен ешқандай жазбаша шарттың жасалмағанын және олардың арасындағы қатынастар тек ауызша уағдаластыққа негізделгенін мойындаған.
Зу Б.Н. қарызды қайтарудың нақты мүмкіндігі бар екенін растайтын дәл осы мән-жайға сілтеме жасағанына қарамастан, тергеп-тексеру органы Николайды анықтамаған және жауап алмаған, 6 000 000 теңге мөлшеріндегі берешектің бар-жоғын, оның туындау негіздерін, қайтару мерзімін және аталған уағдаластықтың шын мәнінде болған-болмағанын тексермеген.
Осылайша, Зу Б.Н.-ның ақшалай қаражатты қайтару көзі бар екендігі туралы негізгі нұсқасы мүлдем тексерілмеген.
Қолхаттарға алаяқтықты жоққа шығаратын мән-жай ретінде іс жүзінде құқықтық мағына берілгені де негізсіз.
Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулыда қолхаттардың болуы және борыштық міндеттемені мойындау қатынастардың азаматтық-құқықтық сипатта болғанын білдіретіні тікелей көрсетілген.
Алайда ақшалай қаражатты беру мүлікті қамтамасыз ету және міндеттемені орындаудың нақты мүмкіндігі сияқты елеулі мән-жайларға қатысты алдын ала жасалған алдауға негізделген болса, қолхаттың рәсімделу фактісінің өзі алаяқтықты жоққа шығармайды.
Басқаша түсіндіру іс жүзінде кінәлі адам ақшалай қаражатты алған кезде қолхат рәсімдеген барлық жағдайларда алаяқтықты саралау мүмкін емес дегенді білдірер еді, бұл Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының №6 нормативтік қаулысының 10 және 11-тармақтарының ережелеріне тікелей қайшы келеді.
Зу Б.Н.-ның ақшалай қаражатты алуының нақты мақсатының сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы тарапынан тексерілмегені де ерекше назар аударуға тұрарлық.
Жәбірленуші А.И.С. алғашқы арызында да, жауап алу барысында да Зу Б.Н.-ның қарыз алу үшін жүгініп, өзінің жол-көлік оқиғасына қатысқанын, оның барысында кәмелетке толмаған баланы қағып кеткенін және бала дене жарақаттарын алғанын, осыған байланысты зардап шеккен баланың ата-анасына келтірілген зиянды өтеу ретінде беру үшін шұғыл түрде ақшалай қаражат қажет болғанын хабарлағанын дәйекті түрде көрсеткен.
Дәл осы мән-жайлармен Зу Б.Н. қарызды алудың қажеттілігі мен шұғылдығын негіздеген, осылайша А.И.С.-ның сенімі мен жанашырлығына әсер еткен.
Алайда анықтаушы аталған жол-көлік оқиғасының шын мәнінде болған-болмағанын, оның қашан және қандай жағдайда болғанын, Зу Б.Н.-ның оның қатысушысы болған-болмағанын, кәмелетке толмаған баланың дене жарақаттарын алған-алмағанын, оның ата-анасына ақшалай қаражат төлеу туралы уағдаластықтың болған-болмағанын және А.И.С.-дан алынған ақшалай қаражаттың мәлімделген мақсаттарға іс жүзінде жұмсалған-жұмсалмағанын анықтамаған.
Аталған мән-жайлар Зу Б.Н. хабарлаған жол-көлік оқиғасы туралы нұсқаның жәбірленушіні бастапқыда адастырып, ақшалай қаражат алу мақсатында пайдаланылған тәсіл болмағанын тексеру үшін тікелей маңызға ие.
Алайда бұл мән-жайлар зерттелмеген және сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулыда оларға қандай да бір баға берілмеген.
Бұдан басқа, тергеп-тексеру барысында жәбірленуші тарапы Зу Б.Н.-ның бастапқы ниетін растайтын қосымша дәлелдемелерді қылмыстық қудалау органына ұсыну бойынша шаралар қабылдаған.
2026 жылғы 4 қыркүйекте «GERLAX» маркалы USB-флеш-жинақтағышты алуды жүргізу туралы, онда А.И.С. мен Зу Б.Н. арасындағы әңгімелердің аудио- және бейнежазбалары қамтылғанын көрсете отырып, оны қарап-тексеруді және зерттеуді, мазмұнын тиісті хаттамада тіркеуді сұрап, өтінішхат берілген.
Өтінішхатта аталған жазбаларда ақшалай қаражатты алу мән-жайлары, қамтамасыз ету ретінде ұсынылған мүліктің тиесілілігі, сондай-ақ Зу Б.Н.-ның ақша алған кездегі бастапқы ниетіне қатысты айтқан сөздері туралы мәліметтер бар екендігі тікелей көрсетілген.
Кейіннен істі тоқтатудың негізіне айналған дәл осы мән-жайды тексеру үшін елеулі маңызы бар екені анық болғанына қарамастан, 2026 жылғы 4 қыркүйектегі қаулымен өтінішхатты қанағаттандырудан бас тартылған.
Бұл ретте тергеушінің өзі тасымалдағыштың ҚПК-нің 122-бабы төртінші бөлігі тәртібімен кейіннен қарап-тексеру, зерттеу және қылмыстық іс материалдарына қоса тіркеу үшін ұсынылуы мүмкін екенін көрсеткен.
Алайда аталған USB-флеш-жинақтағыш ұсынылған кезде анықтаушы оны қабылдаудан бас тартқан.
Осылайша, процессуалдық тұрғыдан қарама-қайшы жағдай қалыптасқан: тергеп-тексеру органы жәбірленуші тарапы бастапқы ниетті тексеру үшін ұсынған дәлелдемені зерттеуден бас тартқан, ал кейіннен қылмыстық істі бастапқы ниеттің дәлелдемелері жоқ деген негізбен тоқтатқан.
Сонымен қатар жәбірленушіге келтірілген залал мөлшерінің дұрыс белгіленбеуі және соның салдарынан әрекетті тек ҚК-нің 190-бабының бірінші бөлігі бойынша мерзімінен бұрын саралау да ерекше назар аударуды талап етеді.
А.И.С. Зу Б.Н.-ның екі қарыз эпизоды бойынша одан жалпы 8 000 000 теңге ақшалай қаражат алғанын дәйекті түрде көрсеткен: 5 000 000 және 3 000 000 теңге.
Бұдан басқа, тараптар арасында Зу Б.Н.-ның алған металл тор үшін 2 000 000 теңге мөлшерінде берешегі бар.
Жәбірленуші бұл мән-жай туралы тергеу әрекеттері барысында хабарлаған, оның үстіне беттестіру кезінде А.И.С.-ның айғақтарына қатысты қойылған сұраққа Зу Б.Н. олармен келісетінін мәлімдеген.
Жәбірленушіден жауап алу хаттамасының өзінде тауар үшін 2 000 000 теңге мөлшеріндегі берешек жеке көрсетілген.
Осылайша, қылмыстық қудалау органы жәбірленушінің жалпы сомасы 10 000 000 теңге болатын мүлкін иемденудің мән-жайларын тексеруге, барлық эпизодтарға құқықтық баға беруге және ірі мөлшер белгісінің, сондай-ақ ҚК-нің 190-бабының үшінші бөлігі бойынша тиісті саралаудың бар-жоғы туралы мәселені шешуге тиіс болатын.
Оның орнына тоқтату туралы қаулы іс жүзінде бар болғаны 1 000 000 теңге иемденілді деген сипаттамадан басталады, бұл өз алдына қаулы мазмұнының қылмыстық іс материалдарындағы нақты мән-жайларға елеулі түрде сәйкес келмейтінін көрсетеді.
Зу Б.Н.-ға қатысты басқа қылмыстық істің болуы да ерекше маңызға ие.
Баратовой Ш.У.-дың арызы бойынша Алматы облысы ПД анықтау басқармасы сол Зу Б.Н.-ға қатысты Қазақстан Республикасы ҚК-нің 190-бабының бірінші бөлігі бойынша №261900031000265 сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізуде.
Бұл жағдайда да жәбірленуші Зу Б.Н.-ның алдау және сенімді теріс пайдалану арқылы оның ақшалай қаражатын иемденгенін көрсетеді.
Бұдан бөлек, Алматы облысы прокурорының орынбасары Серикулы Н.-ның 2026 жылғы 27 тамыздағы қаулысымен №261900031000265 қылмыстық істі тоқтатуды бекітуден бас тартылған.
Прокуратура азаматтық-құқықтық қатынастар ғана бар деген қорытындының мерзімінен бұрын жасалғанын тікелей көрсеткен, өйткені залал мөлшері анықталмаған, ақшалай қаражаттың қозғалысы тексерілмеген, Зу Б.Н.-ның металл торларға қатысты қызметінің нақты жүргізілген-жүргізілмегені зерттелмеген, тиісті тұлғалар анықталмаған және олардан жауап алынбаған, сондай-ақ ақшалай қаражаттың бір бөлігінің қайтарылуы бастапқы алаяқтық ниетті тексеру қажеттілігін өздігінен жоққа шығармайтыны көрсетілген.
Яғни іс жүзінде бір адамға қатысты жәбірленушілердің ақшалай қаражатты алдау жолымен иемдену туралы ұқсас арыздары бойынша бір мезгілде дерлік екі қылмыстық іс тергелуде, алайда аталған өндірістер біріктірілмеген және өзара байланыста зерттелмеген.
Қазақстан Республикасы ҚПК-нің 43-бабына сәйкес бір адамның бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны туралы қылмыстық істер, сондай-ақ осы нормада көзделген өзге де жағдайларда қылмыстық істер бір іс жүргізуге біріктірілуі мүмкін.
Қаралып отырған жағдайда №261900031000268 және №261900031000265 өндірістерін тергеп-тексеру жүргізіліп отырған тұлғаның бір болуы, ақшалай қаражатты иемденудің ұқсас тәсілі және оның әрекеттерінің ықтимал жүйелілігін тексеру қажеттілігі ескеріле отырып, біріктіру мәселесі шешілуге тиіс болатын.
Оның орнына №261900031000268 қылмыстық істің материалдарында Баратовой Ш.У.-дың жәбірленуші ретінде қосымша жауап алу хаттамасы бар, алайда ол №261900031000265 басқа қылмыстық өндірісі шеңберінде жәбірленуші деп танылған.
Қылмыстық істерді біріктіру туралы процессуалдық шешім болмаған жағдайда, екі дербес өндірістің материалдарының осылай араласуы қылмыстық іс материалдарын қалыптастыру тәртібінің сақталуына қатысты мәселе туындатады және тергеп-тексерудің тиісті деңгейде ұйымдастырылмағанын қосымша көрсетеді.
Жоғарыда көрсетілген мән-жайлардың жиынтығы, атап айтқанда, Зу Б.Н.-ның билік етуге құқығы болмаған мүлікті пайдалануы; пәтер меншік иесінің келісімінің болмауы; станоктардың тиесілілігін растайтын құжаттардың болмауы; Зу Б.Н.-ның пәтерге қатысты өзара қайшы айғақтары; белгілі бір Николайдың 6 000 000 теңге мөлшеріндегі берешегі туралы тексерілмеген нұсқа; басқа ұқсас қылмыстық өндірістің болуы; залалдың толық мөлшерінің анықталмауы; ұсынылған аудио- және бейнежазбаларды толық зерттеуден бас тарту – қылмыстық құқық бұзушылық құрамының жоқтығы туралы шынайы қорытынды жасауға мүмкіндік бермеді.
Демек, ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 2) тармағын қолдану мерзімінен бұрын болып табылады.
Жойылмаған қайшылықтар мен тексерілмеген мән-жайлар болған жағдайда қылмыстық істі тоқтату іс жүзінде тергеп-тексеру органы тергеу және процестік әрекеттер арқылы жоюға міндетті болған күмәндар мен олқылықтарды өндірісті тоқтатуға негіз ретінде пайдалануды білдіреді.
ҚПК-нің 104-бабының екінші бөлігіне сәйкес осы шағымды қарау кезінде прокурор онда келтірілген барлық уәждерді тексеруге, ал қажет болған жағдайда қосымша материалдар мен жазбаша түсініктемелерді талап етуге міндетті.
ҚПК-нің 291-бабына сәйкес тоқтатылған сотқа дейінгі тергеп-тексеруді қайта бастау прокурордың не соттың тоқтату туралы қаулыны жоюы арқылы жүзеге асырылады.
Жоғарыда баяндалғандардың негізінде, Қазақстан Республикасы ҚПК-нің 100, 104, 105-баптарын басшылыққа ала отырып,
СҰРАЙМЫН:
1. Алматы облысы ПД анықтаушысы Мукишев А.Н.-ның 2026 жылғы 22 қыркүйектегі №261900031000268 сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулысын жоюды;
2. Қазақстан Республикасы ҚПК-нің 291-бабы тәртібімен №261900031000268 қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді қайта бастауды;
3. Бастапқы ниеттің болуын немесе болмауын анықтау үшін маңызы бар мән-жайларды, оның ішінде Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 29 маусымдағы №6 нормативтік қаулысының 10 және 11-тармақтарында көзделген мән-жайларды тексеру арқылы толыққанды сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізуді қамтамасыз етуді.
Құрметпен,
Сенімхат бойынша өкіл:Кеңесбек И.М.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
