Шаруа немесе фермер қожалығындағы мұрагерлік
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 1082-бабына сәйкес шаруа немесе фермер қожалығы мүшесінің қайтыс болуы жағдайында мұра жалпы қағидалар бойынша ашылады. Мұрагерлер осы мүліктегі оның ортақ меншік құқығындағы үлесіне сәйкес ақшалай өтемақы алуға құқылы.
Жетісу облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2025 жылғы 17 маусымдағы қаулысымен Ескелді аудандық сотының 2025 жылғы 15 сәуірдегі шаруа қожалығының басшысы «Х» ШҚ-ның басшысы Х.-ның Жетісу облысы нотариаттық округінің нотариустары К. мен Н.-ға қатысты заң бойынша мұрагерлікке құқық туралы куәліктерді жарамсыз деп тану туралы талап қоюын қанағаттандырудан бас тарту жөніндегі шешімінің күші жойылды.
Апелляциялық сатыдағы сот өз тұжырымдарын негіздей отырып, нотариус мұра құрамын дұрыс айқындамағанын көрсетті, себебі даулы жер учаскесіне жер пайдалану құқығы шаруа қожалығына тиесілі болған, ал дауланып отырған мұрагерлік құқық туралы куәліктің берілуі оның құқықтарының бұзылуына әкеп соққан.
Апелляциялық сатыдағы соттың бұл тұжырымдары дұрыс болып табылады, алайда талап арыз мәні бойынша тиісті емес жауапкерлерге – нотариустарға қатысты қаралған. Негізінде жауапкер ретінде даулы жер учаскесіне мұрагерлікке құқық туралы куәлік алған мұрагерлер тартылуға тиіс еді.
Жалпы ережелер
Нормативтік қаулының 1-тармағының талаптарына сәйкес мұрагерлікке байланысты дауларды қарау кезінде соттар мұра ашылған күні қолданыста болған заңнаманы басшылыққа алуға тиіс.
Мұрагерлік қатынастарды құқықтық реттеудің бұрынғы тәртібіне өзгерістер мен толықтырулар енгізетін жаңа заң оның қолданысқа енгізілгеннен кейін туындайтын құқықтар мен міндеттерге ғана қолданылады.
Алдыңғы жинақтауда 1999 жылғы 1 шілдеден бастап, яғни Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (Ерекше бөлім) қолданысқа енгізілуіне байланысты мұраны қабылдаудың бұрынғы тәртібі өзгергені түсіндірілген болатын.
1999 жылғы 1 шілдеге дейін қолданылған Қазақ КСР Азаматтық кодексінің 542-бабына сәйкес мұраны иелену үшін мұрагер оны қабылдауға тиіс болған.
Мұрагер мұраны нақты иеленуге немесе басқаруға кіріскенде не мұра ашылған жердегі мемлекеттік нотариат кеңсесіне мұраны қабылдау туралы өтініш бергенде мұраны қабылдаған болып есептелген.
Аталған әрекеттер мұра ашылған күннен бастап алты ай ішінде жасалуға тиіс еді.
1999 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (Ерекше бөлім) қолданысқа енгізілуімен мұраны қабылдау қағидалары едәуір өзгеріп, «мұраны қабылдау презумпциясы» қолданысқа енгізілді. Яғни мұрагер мұра ашылған сәттен бастап өзіне тиесілі мұраға құқыққа ие болды, егер кейіннен мұрадан бас тартпаса, мұрагер болу құқығынан айырылмаса және оны мұрагер етіп тағайындау туралы өсиеттік өкім жарамсыз деп танылуы салдарынан мұрагерлік құқығынан айырылмаса.
2007 жылғы 3 ақпаннан бастап мұраны қабылдаудың бұрынғы тәртібі қайтадан қолданыла бастады (Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне (Жалпы және Ерекше бөлімдер) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы 2007 жылғы 12 қаңтардағы Заң).
Кейбір жағдайларда соттар істі қарау кезінде мұра ашылған күні қолданыста болған заңнаманы басшылыққа алу қажеттігін ескермейді.
Ақтөбе облысы Мұғалжар аудандық сотының 2024 жылғы 16 мамырдағы шешімімен Г.В.В.-ның Мұғалжар ауданы Қандыағаш қаласы әкімінің аппараты мемлекеттік мекемесіне мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру және оны мұраны қабылдаған деп тану туралы талап қоюы қанағаттандырылды. Іс апелляциялық тәртіппен қаралған жоқ.
Іс материалдарына сәйкес мұра қалдырушы Г.В.Н. 2000 жылғы 13 желтоқсанда қайтыс болған, яғни мұраны қабылдау презумпциясы қолданылған кезеңде. Алайда талапкер Ақтөбе нотариаттық округінің нотариусы К.-ға мұрагерлікке құқық туралы куәлік алу үшін жүгінген кезде, оған мұраны қабылдау мерзімін өткізіп алғаны себепті куәлік беруден бас тартылған.
Мұндай қателіктер жүйелі сипатқа ие. Жекелеген нотариустардың заңды білмеуі азаматтардың соттарға негізсіз жүгінуіне әкеп соғады, ал соттар нотариустардың заңсыз әрекеттерінің жолын кеспей, азаматтардың құқықтарының одан әрі бұзылуына ықпал етеді.
Соттар мұрагерлердің шеңбері де мұра ашылған кезде қолданыста болған заңнамаға сәйкес айқындалатынын білуге тиіс.
Қазақ КСР Азаматтық кодексі қолданылған кезеңде мұрагерлердің заң бойынша небәрі үш кезегі болған. 1999 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде заң бойынша мұрагерлердің алты кезегі белгіленді, ал 2007 жылғы 3 ақпаннан бастап мұрагерлердің шеңбері қайта өзгертілді.
1999 жылғы 1 шілде мен 2007 жылғы 3 ақпан аралығында Азаматтық кодексте мұрагерлік трансмиссия институты болған жоқ, ал 2007 жылғы 3 ақпаннан бастап өкілдік ету құқығы бойынша мұрагерлікке қатысты қағидалар өзгертілді.
Осылайша, бір құқықтық мәселенің әртүрлі кезеңдерде әрқалай құқықтық реттелуіне байланысты соттар құқық нормаларын мұра ашылған кездегі қолданыста болған заңнамаға сәйкес қолдануға тиіс.
Қажет болса, бұл аударманы сот тәжірибесінде қолданылатын ресми заңи қазақ тіліне (Жоғарғы Соттың нормативтік қаулыларының стилінде) одан әрі редакциялап бере аламын.
С удовольствием. Ниже приведен перевод на официальный юридический казахский язык, соответствующий стилю нормативных постановлений Верховного Суда Республики Казахстан.
Соттылық
Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексіне (бұдан әрі – АПК) сәйкес мұрагерлік құқықтық қатынастардан туындайтын азаматтық істердің соттылығы төмендегідей айқындалады.
АПК-нің 31-бабының үшінші бөлігімен лайықсыз мұрагер деп тану, мұраны иесіз (иемденілмеген) мұра деп тану, мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру, мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту туралы талап қоюлар бойынша істердің айрықша соттылығы белгіленген.
Аталған талап қоюлар бойынша істер мұра ашылған жердегі сотта қаралады.
Бұған дейінгі жинақтауда АПК-нің 31-бабы үшінші бөлігінің және Нормативтік қаулының 12-тармағының арасындағы қайшылыққа байланысты мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру туралы талап қоюлардың соттылығы мәселелері түсіндірілген болатын. Нормативтік қаулыға тиісті өзгерістер енгізілгенге дейін соттарға АПК нормаларын басшылыққа алу ұсынылды. Яғни мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру немесе мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту туралы талап қоюлар мұра ашылған жердегі сотқа берілуге тиіс.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 1043-бабына сәйкес мұраның ашылған жері мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері болып табылады, ал егер ол белгісіз болса – мұра мүлкінің немесе оның негізгі бөлігінің орналасқан жері болып есептеледі.
Жетісу облысы Ақсу аудандық сотының 2024 жылғы 23 қазандағы ұйғарымымен А.Т.-ның О.-ға және басқа тұлғаларға мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру туралы талап қоюы істің осы соттың соттылығына жатпайды деген негізбен негізсіз қайтарылған. Сот талап қоюды қайтару кезінде қайтыс болған А.М.-ның Талдықорған қаласында тіркелгенін негізге алған.
Жетісу облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 10 желтоқсандағы ұйғарымымен бірінші сатыдағы соттың ұйғарымы күшін жойып, талап қою сол сотқа қайта қарау үшін жолданды.
Құқық қорғау және арнайы органдардың ақпараттық алмасу жүйесінің (СИО ПСО) мәліметтеріне сәйкес қайтыс болған А.М. тірі кезінде Ақсу ауданының Жансүгіров ауылында тіркелген. Мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жеріне қатысты осындай мәліметтерді полиция органдары да ұсынған. Сонымен қатар, А.М.-ның меншік құқығында жоғарыда көрсетілген мекенжайда тұрғын үй тіркелген.
АПК-нің 31-бабының екінші бөлігіне сәйкес мұра қалдырушының кредиторларының мұрагерлерге, өсиетті орындаушыға (мұраның сенімгерлік басқарушысына) қоятын талап қоюлары мұра мүлкінің орналасқан жері бойынша, осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, яғни жылжымайтын мүлікке қатысты белгіленген соттылық қағидалары бойынша қаралады.
Егер мұра құрамына жылжымалы мүлік (банктегі салымдар, шаруашылық серіктестіктің жарғылық капиталындағы үлес, кооперативтердегі пайлар және т.б.) кіретін болса, кредиторлардың талап қоюларына жалпы соттылық қағидасы қолданылады, яғни талап қою жауапкердің тұрғылықты жеріндегі сотқа беріледі.
АПК-нің 27-бабының үшінші бөлігіне сәйкес кәмелетке толмаған балалардың мұрагерлік құқықтарын қорғауға байланысты дауларды кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттар қарайды.
Кейбір жағдайларда соттар істерді негізсіз түрде кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған соттарға соттылығы бойынша жолдайды.
Қызылорда қалалық сотының 2024 жылғы 2 қазандағы ұйғарымымен И.-нің А.-ға мұрадан бас тарту туралы өтінішті заңсыз деп тану және мұрагерлікке құқық туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы талап қоюы жауапкердің талапкер алдындағы кәмелетке толмаған балаларды асырауға арналған алимент бойынша берешегі бар деген негізбен Қызылорда облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотына жолданған.
Апелляциялық сот алқасы бірінші сатыдағы соттың бұл қорытындысымен келіспей, ұйғарымның күшін жойып, істі мәні бойынша қарау үшін сол сотқа қайтарды. Алқа аталған талап қоюдың мұра қалдырушының мұрагерлері болып табылмайтын кәмелетке толмағандардың мүддесі үшін берілмегенін көрсетті.
Жалпы соттылық қағидасы (жауапкердің тұрғылықты жері бойынша) мұрагерлік құқықтардан туындайтын өзге де барлық дауларға (өсиетті, мұрагерлікке құқық туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы, жылжымайтын мүлікке құқық туралы куәліктерді қоспағанда және т.б.) қолданылады.
Солтүстік Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2025 жылғы 13 ақпандағы ұйғарымымен Ғабит Мүсірепов атындағы аудандық соттың 2025 жылғы 16 қаңтардағы талап қоюды қайтару туралы ұйғарымының күші жойылды. Аталған ұйғарыммен ЖШС-нің С. мен Ф.-ға заң бойынша мұрагерлікке құқық туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы талап қоюы қайтарылған болатын.
Бірінші сатыдағы сот талап қоюды қайтара отырып, талапкердің заңды тұлға екенін, жауапкер С.-ның жеке кәсіпкер ретінде тіркелгенін, дау фермер қожалығындағы ортақ үлестік меншікке қатысушылардың үлесіне қатысты туындағанын, сондықтан оның корпоративтік дау болып табылып, мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттың соттылығына жататынын негізге алған.
Сот алқасы бұл тұжырымдарды негізсіз деп танып, жауапкер С.-ның ЖШС-нің немесе фермер қожалығының қатысушысы, сондай-ақ олардың басшысы немесе бұрынғы басшысы болып табылмайтынын көрсетті. Осыған байланысты даудың корпоративтік сипатта екендігі туралы қорытынды АПК-нің 27-бабының мазмұнына қайшы келеді. С.-ның жеке кәсіпкер мәртебесі істі мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттың соттылығына жатқызу үшін құқықтық маңызға ие емес, өйткені ЖШС-нің талап қоюы жеке тұлға болып табылатын жауапкердің құқық белгілейтін құжатын даулауға байланысты.
АПК-нің 307-бабына сәйкес заңдық маңызы бар фактіні анықтау туралы арыз арыз берушінің тұрғылықты жеріндегі сотқа беріледі. Жылжымайтын мүлік объектілеріне иеленуді, пайдалануды және (немесе) билік етуді растайтын құжаттардың болу фактісін анықтау туралы арыздар ғана жылжымайтын мүліктің орналасқан жеріндегі сотқа беріледі.
Жамбыл облысы Тараз қалалық сотының 2024 жылғы 6 желтоқсандағы шешімімен Л.Т.-ның мұраның ашылған жерінің заңдық фактісін анықтау туралы арызы қанағаттандырылды. 1999 жылғы 24 қазанда қайтыс болған Л.С.-дан кейін мұраның ашылған жері ретінде Тараз қаласы белгіленді.
Сотқа жүгінуге 2024 жылғы 11 қазандағы нотариус С.-ның қаулысы негіз болды. Онда өтініш берушіге жұбайы қайтыс болғаннан кейін мұрагерлікке құқық туралы куәлік беруден бас тартылып, мұраның ашылған жерін анықтау үшін сотқа жүгіну ұсынылған, себебі мұра мүлкі орналасқан жерде (Тараз қаласындағы пәтерде) жұбайының тіркеуі болмаған және ол тіркеуден шығарылған.
Аталған жағдайда нотариус мұрагерлікке құқық туралы куәлік беруден негізсіз бас тартқан, өйткені Азаматтық кодекстің 1043-бабына сәйкес мұраның ашылған жері мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері болып табылады, ал ол белгісіз болған жағдайда – мүліктің немесе оның негізгі бөлігінің орналасқан жері болып есептеледі. Сондықтан соттың арызды қанағаттандыруына құқықтық негіздер болмаған.
Алматы қаласында тұратын А. сотқа екі заңдық фактіні анықтау туралы арызбен жүгінген: әжесі У.-мен туыстық қатынаста болу фактісін және Ақтөбе облысының Хромтау қаласы аумағында У. қайтыс болғаннан кейін ашылған мұраны қабылдау фактісін анықтау туралы.
Хромтау аудандық сотының 2024 жылғы 2 тамыздағы ұйғарымымен А.-ның арызы АПК-нің 307-бабына сілтеме жасалып, соттылыққа жатпайды деген негізбен қайтарылған.
Апелляциялық сатыдағы сот АПК-нің 31-бабының ережелеріне сүйене отырып, бірінші сатыдағы соттың ұйғарымының күшін жойып, мұра қалдырушыға тиесілі жылжымайтын мүліктің бар екенін көрсетті.
Кейіннен Хромтау аудандық сотының 2024 жылғы 23 қазандағы ұйғарымымен арыздың мұраны қабылдау фактісін анықтау туралы бөлігіндегі іс жүргізу АПК-нің 279-бабының 8) тармақшасына сәйкес арыздың кері қайтарылуына байланысты қараусыз қалдырылды.
2024 жылғы 28 қазандағы сот шешімімен А.-ның туыстық қатынастар фактісін анықтау туралы арызы қанағаттандырылды.
Ақтөбе облыстық сотының талдауында аталған істің Ақтөбе облысында аумақтық соттылық бойынша қаралуының заңдылығы туралы мәселе көтерілген, өйткені АПК-нің 307-бабына сәйкес заңдық маңызы бар фактіні анықтау туралы арыз арыз берушінің тұрғылықты жеріндегі сотқа беріледі, ал жылжымайтын мүлікке иеленуді, пайдалануды және (немесе) билік етуді растайтын құжаттардың болу фактісін анықтау туралы арыздар ғана жылжымайтын мүлік орналасқан жердегі сотқа беріледі.
Осы жағдайда апелляциялық сатыдағы соттың ұстанымы дұрыс болып табылады, өйткені бастапқы арызды қарау кезінде АПК-нің 31-бабында белгіленген айрықша соттылық қағидасын, яғни жылжымайтын мүлік түріндегі мұраны қабылдау фактісін анықтауға қатысты ережені басшылыққа алу қажет болатын.
Нормативтік құқықтық база
Осы құқықтық қатынастарды реттейтін және талданып отырған санаттағы істерді қарау кезінде қолданылуға жататын нормативтік құқықтық актілер:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы;
- 2002 жылғы 7 қазандағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Кишинев конвенциясы;
- 1993 жылғы 22 қаңтардағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Минск конвенциясы және оған 1997 жылғы 28 наурыздағы Хаттама;
- Қазақ КСР Азаматтық кодексі (бұдан әрі – Қазақ КСР АК);
- Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (бұдан әрі – ҚР АК, Азаматтық кодекс);
- Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі – АПК);
- Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі;
- Қазақстан Республикасының «Нотариат туралы» Заңы;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1999 жылғы 29 маусымдағы №5 «Соттардың мұрагерлік туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – Нормативтік қаулы);
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2022 жылғы 28 маусымдағы №13 «Заңдық маңызы бар фактілерді анықтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы;
- Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2012 жылғы 31 қаңтардағы №31 бұйрығымен бекітілген Нотариустардың нотариаттық іс-әрекеттер жасау қағидалары.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
