Шартты түрде мерзімінен бұрын босату қолданылмайтын сотталғандар санаттары
ҚР Қылмыстық кодексінің (бұдан әрі – ҚК) 72-бабының 8-бөлігінде шартты түрде мерзімінен бұрын босату (бұдан әрі – ШТМБ) қолданылмайтын сотталғандар санаттарының тізбесі көзделген.
ҚК-нің 72-бабының 8-бөлігіне 2020 жылғы 19 желтоқсандағы №384-VI Заңмен толықтырулар енгізіліп, ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыстары үшін сотталған адамдарға ШТМБ қолдануға тыйым салынды.
Бұл тыйым жүкті әйелдерге, жас балалары бар әйелдерге, жас балаларын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ер адамдарға, жасы 58-ге толған және одан асқан әйелдерге, жасы 63-ке толған және одан асқан ер адамдарға, сондай-ақ I немесе II топтағы мүгедектігі бар адамдарға қатысты мұндай қылмыстар жасалған жағдайларға қолданылмайды.
Аталған түзетулер 2020 жылғы 30 желтоқсанда заңды күшіне енді.
Ағымдағы жылдың 12 қыркүйегінде соттарда істерді автоматтандырылған түрде бөлу қағидаларына өзгерістер енгізілді.
Осы өзгерістерге сәйкес, сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша ШТМБ және жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру (бұдан әрі – ЖӨБА) туралы материалдарды қарау облыстық соттар төрағаларына, сот алқаларының төрағаларына және аудандық соттардың төрағаларына жүктелді.
Соттардың жұмысында кәмелетке толмаған жасында он төрт жасқа толмаған адамдардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасаған сотталғандардың ШТМБ туралы өтінішхаттарын қарау кезінде де қиындықтар туындайды.
ҚК-нің 72-бабы 8-бөлігінің 4-тармағына сәйкес, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдарға ШТМБ қолданылмайды. Бұған тек кәмелетке толмаған адамның он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағанға қатысты осындай қылмыс жасаған жағдайы ғана ерекшелік болып табылады.
Осылайша, кәмелетке толмаған жасында он төрт жасқа толмаған адамның жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасаған адам ШТМБ-ға жатпайды.
Алайда осы санаттағы материалдар бойынша сот тәжірибесі біркелкі емес.
Ескерту: Кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдарға ШТМБ қолдануға тыйым жаңа Қылмыстық кодекс қабылданған кезден бастап қолданылады.
Мәселен, 2023 жылғы 20 наурызда Алматы қаласының Жетісу аудандық сотының судьясы ҚК-нің 121-бабының 4-бөлігі бойынша (жәбірленушінің жасы – 11-де) 2019 жылғы 26 қыркүйектегі үкіммен сотталған Х.-ның ШТМБ туралы өтінішхатын қанағаттандырды.
Бұл сот актісі апелляциялық тәртіппен қайта қаралған жоқ. Алайда осы судья бұған дейін он күн бұрын (2023 жылғы 9 наурызда) ҚК-нің 72-бабының 8-бөлігінде көзделген тікелей тыйымға сілтеме жасай отырып, ҚК-нің 121-бабының 4-бөлігі бойынша (жәбірленушінің жасы – 7-де) сотталған О.-ға қатысты ШТМБ қолданудан бас тартқан.
Апелляциялық саты соттың бұл ұстанымымен келіспей, 2023 жылғы 25 сәуірде бірінші саты сотының қаулысын күшін жойып, О.-ға қатысты ШТМБ қолданды.
Алматы қалалық сотының ұстанымы ҚК-нің 86-бабының 1-бөлігіне сәйкес, кәмелетке толмаған жасында қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдар заңда белгіленген жаза мерзімін өтеген және қасақана тәртіп бұзушылықтарға жол бермеген жағдайда сөзсіз ШТМБ-ға жатады деген тұжырымға негізделген.
Алайда мұндай қорытындылар заң талаптарына қайшы келеді.
ҚК-нің 72-бабы жалпы алғанда сотталғандарға қатысты ШТМБ қолданудың және оның күшін жоюдың негіздерін реттейді. Ал ҚК-нің 86-бабында кәмелетке толмаған жасында сотталуына байланысты ҚК-нің 72-бабынан ерекшеленетін талаптардың бір бөлігі ғана бекітілген. Сондықтан кәмелетке толмаған жасында қылмыс жасаған адамдарға қатысты ШТМБ мәселесі ҚК-нің 72 және 86-баптарымен қатар реттеледі.
ҚК-нің 39-бабына сәйкес, жаза әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру, сотталғанды түзеу, сондай-ақ сотталғанның өзі мен басқа адамдардың жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауына жол бермеу мақсатында қолданылады.
Жазаның мақсаты адамға тән азап келтіру немесе оның қадір-қасиетін қорлау болып табылмайды.
ҚК-нің 72, 73, 86 және 87-баптарында белгіленген талаптар сақталған жағдайда сотталғандар тағайындалған жазаны толық өтемеуі мүмкін. Олар шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы (бұдан әрі – ШТМБ) немесе жазаның өтелмеген бөлігі неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстырылуы (бұдан әрі – ЖӨБА) мүмкін.
ШТМБ мен ЖӨБА – жазаны өтеу кезеңінде өзінің үлгілі мінез-құлқымен және келтірілген зиянды өтеуге бағытталған әрекеттерімен одан әрі жазаны өтеуді қажет етпейтінін дәлелдеген сотталғанға мемлекет тарапынан көрсетілген ізгілік пен сенімнің көрінісі.
Заң соттарды ШТМБ және ЖӨБА мәселелерін қарау кезінде сотталғанның өтінішхатының заң талаптарына сәйкестігін, ұсынылған материалдардың толықтығын, ШТМБ мен ЖӨБА қолдануға құқық беретін мерзімдердің басталуын мұқият тексеруге, сондай-ақ сотталғанның мінез-құлқындағы оң өзгерістерді жан-жақты бағалауға міндеттейді.
Өтінішхат қарау нәтижесінде қабылданған сот шешімі уәжді болуы және сот жасаған қорытындылардың толық негіздемесін қамтуы тиіс.
Соңғы жылдары қоғамда ШТМБ мен ЖӨБА қолданудың нақты өлшемшарттарының жоқтығы, оларды қолданудың жеткілікті дәрежеде ашық әрі объективті еместігі туралы пікірлер айтылып келеді.
Осыған байланысты аталған жинақтау сот тәжірибесінде туындайтын проблемалық мәселелерді анықтауға және оны біріздендіруді қамтамасыз ету жөніндегі қажетті шараларды әзірлеуге мүмкіндік береді.
ШТМБ және ЖӨБА институттары қылмыстық құқық жүйесінде маңызды рөл атқарып, сотталғандарды қайта әлеуметтендіруге және қылмыстың қайталану деңгейін төмендетуге ықпал етеді.
Егер қажет болса, келесі бөлігін де дәл осы ресми құқықтық стильде аударып беремін.
Ниже приведен официальный юридический перевод на казахский язык.
Шартты түрде мерзімінен бұрын босату (ШТМБ) – бұл жазаның мақсаттарына қол жеткізілуіне байланысты сот тағайындаған қылмыстық жазаны белгіленген мерзімінен бұрын тоқтату. Бұл ретте шартты түрде босатылған адамға, әдетте, пробациялық бақылау белгіленеді, оның барысында ол өзінің түзелгенін түпкілікті дәлелдеуге және сот жүктеген міндеттерді орындауға тиіс.
Жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру (ЖӨБА) – сотталған адамның құқықтық жағдайын жақсартуға бағытталған институт, оған сәйкес тағайындалған жазаның өтелмеген бөлігі неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстырылады.
Аталған институттардың негізіне ізгілік қағидаты қаланған. Осы тұрғыдан алғанда, ШТМБ мен ЖӨБА сотталғандарды мүмкіндігінше тезірек түзелуге және қалыпты өмірге қайта оралуға ынталандыруға бағытталған.
Заң ШТМБ мен ЖӨБА қолдануды екі негізгі өлшемшартпен байланыстырады:
- тағайындалған жазаның белгілі бір бөлігін өтеу, қасақана тәртіп бұзушылықтардың болмауы және келтірілген залалдың өтелуі (формальды өлшемшарт);
- сотталған адамның түзелуі (материалдық өлшемшарт).
ШТМБ мен ЖӨБА қолдану соттың айрықша құзыретіне жатады. ҚР Қылмыстық-процестік кодексінің 477-бабының 1-бөлігіне сәйкес бұл мәселелер үкім орындалатын жердегі сотпен шешіледі.
ШТМБ және ЖӨБА мәселесін соттың қарауына негіз болып тек сотталған адамның өтінішхаты, сондай-ақ ынтымақтастық туралы процестік келісім шеңберінде Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының немесе оның орынбасарының өтінішхаты табылады. Бұрын қолданыста болған Қылмыстық-процестік кодекс кезінде бұл мәселелер жазаны орындайтын мекеменің ұсынуы бойынша қаралатын.
ШТМБ бас бостандығынан айыру немесе бас бостандығын шектеу жазасын өтеп жатқан сотталғандарға қолданылады, ал ЖӨБА тек бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жатқан адамдарға ғана қолданылады.
Кәмелетке толмаған жасында қылмыс жасаған адамдарға қатысты ШТМБ түзеу жұмыстарына сотталған жағдайда да қолданылады, ал ЖӨБА тек бас бостандығынан айыруға сотталған кезде ғана қолданылады.
ҚК-нің 72-бабының 8-бөлігінде және 73-бабының 2-бөлігінде көзделген адамдар санаттарына қатысты ШТМБ мен ЖӨБА қолдануға жол берілмейді.
Мәселен, ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыстарын, адамдардың қаза болуына әкеп соққан террористік немесе экстремистік қылмыстарды жасағаны үшін сотталған адамдарға және заңда көзделген өзге де жағдайларда ШТМБ қолданылмайды.
Жалпы алғанда, ШТМБ мен ЖӨБА қолдану мәселелері Қылмыстық кодекстің 72, 73, 86 және 87-баптарымен, Қылмыстық-процестік кодекстің 476, 477, 478 және 480-баптарымен, Қылмыстық-атқару кодексінің 161, 162 және 169-баптарымен, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 2 қазандағы №6 «Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту туралы сот практикасы туралы» нормативтік қаулысымен егжей-тегжейлі реттелген.
Қолданыстағы Қылмыстық кодекс қабылданған кезден бастап ШТМБ мен ЖӨБА қолдануға қатысты оның нормалары бірнеше рет өзгерістерге ұшырап, соған сәйкес сот практикасы да түзетіліп отырды.
Негізінен заңнамаға өзгерістер қоғам үшін барынша қауіпті қылмыстарды (террористік, сыбайлас жемқорлық, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар және басқалар) жасағаны үшін қылмыстық саясатты күшейту шеңберінде енгізілді.
Осы жинақтауды жүргізу кезінде пайдаланылған нормативтік-құқықтық база
Осы жинақтауға қатысты мәселелерді реттейтін негізгі нормативтік құқықтық актілер мыналар болып табылады:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы (бұдан әрі – Конституция);
- Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі (бұдан әрі – ҚК);
- Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі (бұдан әрі – ҚПК);
- Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексі (бұдан әрі – ҚАК);
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 2 қазандағы №6 «Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту туралы сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – «ШТМБ және ЖӨБА туралы сот практикасы туралы» ҚР ЖС НҚ).
При переводе использована официальная терминология законодательства Республики Казахстан: Қылмыстық кодекс (ҚК), Қылмыстық-процестік кодекс (ҚПК), Қылмыстық-атқару кодексі (ҚАК), шартты түрде мерзімінен бұрын босату (ШТМБ), жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру (ЖӨБА).
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
