145-бапқа түсініктеме. ҚР ҚК тұрғын үйіне қол сұғылмаушылықты бұзу Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі

     1. Тұрғын үйге заңсыз басып кіру онда тұратын адамның еркіне қарсы —      

бір айға дейінгі кезеңде екі жүзден бес жүзге дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде немесе сотталған адамның жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салуға не жүз жиырма сағаттан жүз сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не бір жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарына не үш айға дейінгі мерзімге қамауға алуға жазаланады.      

2. Зорлық-зомбылық қолдану арқылы не оны қолдану қаупімен, не адамдар тобымен, не түнгі уақытта жасалған немесе заңсыз тінту, сол сияқты тұрғын үйден заңсыз шығару арқылы жасалған дәл осындай әрекет —      

бес жүзден сегіз жүзге дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде немесе екі айдан бес айға дейінгі кезең ішінде сотталған адамның жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салуға не екі айдан төрт айға дейінгі мерзімге қамауға алуға не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.      

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, адам өзінің қызметтік жағдайын пайдалана отырып жасаған іс-әрекеттер, —      

сегіз жүзден бір мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға немесе сотталған адамның бес айдан сегіз айға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салуға не белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылдан бес жылға дейінгі мерзімге айыруға не төрт айдан алты айға дейінгі мерзімге қамауға алуға не бас бостандығынан айыруға жазаланады үш жылға дейін.

     Қазақстан Республикасы Конституциясының 25-бабының 1-бөлігінде: "тұрғын үйге қол сұғылмайды. Соттың шешімі бойынша тұрғын үйден айыруға жол берілмейді. Тұрғын үйге кіруге, оны қарап-тексеру мен тінту жүргізуге заңда белгіленген жағдайларда және тәртіппен ғана жол беріледі".     

Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасы азаматтардың өз еркінен тыс тұрғын үйге заңды түрде кіру мүмкіндігін көздейді:

1) күтпеген төтенше жағдайлар кезінде;

2) құқықтық тәртіпті қорғау кезінде.      

Азаматтардың қауіпсіздігіне немесе республиканың конституциялық құрылысына дүлей туындаған нақты қатерді болғызбау немесе жою мақсатында күтпеген төтенше жағдайлар кезінде тұрғын үйге заңды түрде кіруге жер сілкінісі, көшкін, селдер, су тасқыны, өрт, эпидемия және эпизоотиялар, жарылыстар, тіршілікті қамтамасыз етудің электр энергетикалық және коммуникациялық жүйелерінің, тазарту құрылыстарының авариялары кезінде және басқа да осындай жағдайларда жол беріледі.      

Құқық тәртібін қорғау кезінде ену: қылмыстар мен әкімшілік құқық бұзушылықтарды анықтау, алдын алу, жолын кесу, ашу; тергеуден және соттан жасырынған адамды, заңда көзделген жағдайларда жоғалған азаматтар мен өзге де адамдарды табу; үкімдер мен басқа да сот шешімдерін орындау кезінде заңды деп танылады.      

Барлық басқа жағдайларда тұрғын үйге онда тұратын адамдардың еркіне қарсы кіру заңсыз деп танылады және тұрғын үйге қол сұғылмаушылық құқығына қол сұғатын қылмыс болып табылады (ҚК 145-бабы).      Қарастырылып отырған іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігі-бұл әр адамның және азаматтың өз үйіне заңсыз басып кіруден қол сұғылмаушылықтың конституциялық құқығын бұзады.      

Тұрғын үйге қол сұғылмаушылықтың конституциялық құқығы тікелей объект болып табылады.    

  Тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзудың объективті жағы-онда тұратын адамның еркіне қарсы тұрғын үйге заңсыз басып кіруден көрінетін белсенді әрекет. Тұрғын үйге заңсыз басып кіру деп оған құқықтық негізі жоқ, онда тұратын адамдардың білместен немесе ерік-жігеріне қарсы жасалған бөгде адамның оған кез келген тәсілмен кіруін түсіну керек.      

ҚР ҚК 145-бабына қатысты тұрғын үй деп адамдардың тұрақты немесе уақытша тұруына арналған, бейімделген немесе пайдаланылатын кез келген үй-жай (стационарлық немесе "көші-қон") түсінілуі тиіс.      

Тұрғын үйге заңсыз басып кіргені үшін қылмыстық жауапкершіліктің қажетті шарты оны сол жерде тұратын адамның қалауы мен келісіміне қайшы жасау болып табылады. Бұл ретте тұрғын үйде тұрақты немесе уақытша тұратын және оған құқығы бар адам, мысалы, тұрғын үйдің меншік иесі немесе жалдаушы, қосымша жалдаушы және жалдау, қосымша жалдау, жалдау шарты бойынша немесе басқа да азаматтық-құқықтық келісімдер негізінде тұрғын үйде тұратын уақытша тұрғындар тұрғын үйде тұратын адам тұрғын үйде тұратын адам деп танылады.     

Тұрғын үйдің заңды иесі қолданыстағы және олардың арасында бұзылмаған жалдау, қосымша жалдау, жалдау шартына немесе өзге де азаматтық-құқықтық келісімге байланысты өзіне тиесілі, басқа адамдар басып алған тұрғын үйге басып кірген жағдайларда, оның әрекеттері ҚК-нің 145-бабында көзделген тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзу құрамын құрайды, өйткені бұл жағдайда қорғалуға жатпайды. белгілі бір тұрғын үйге иелік ету құқығы, ал онда тұрудың жеке сипаты.      

Егер адам тұрғын үйге заңды түрде кірсе, басып кіру белгісі жоқ. Іс-әрекеттің дұрыс саралануы үшін кінәлінің тұрғын үйде болуының Заңдылығы мәселесін, яғни кінәлі адамның тұрғын үйге кіруіне тыйым салынған немесе рұқсат етілгендігін анықтау өте маңызды. Тұрғын үйге басып кіруді белгілі бір жағдайларға байланысты оған қол жеткізе алатын адам жасаған жағдайларда (мысалы, онда тұрады, қонаққа шақырылады, жөндеу жұмыстарын жүргізеді, жедел-іздестіру іс-шараларын жүргізеді және т.б.), онда мұндай адамның тұрғын үйде болу фактісі заңды болып табылады. Демек, мұндай адам жасаған заңсыз әрекеттерді ҚК-нің 145-бабы бойынша тұрғын үйге заңсыз басып кіру ретінде қарастыруға болмайды.      

Қылмыстық Кодекстің 145-бабының 1-бөлігі бойынша кінәлінің іс-әрекетін заңды бағалау үшін, заңда тікелей көрсетілгендей, онда тұратын адамның еркіне қарсы тұрғын үйге заңсыз басып кіру жеткілікті. Бұл ретте заң шығарушы басып кіру тәсілін нақтыламайды. Сонымен қатар, тұрғын үйге басып кіру адамдардың кедергілерін немесе қарсылықтарын жеңе отырып, ашық және жасырын түрде де, онсыз да жасалуы мүмкін. Мысалы, шапқыншылық ретінде кінәлі адамның құлыпталмаған үйге кіру (Ашық есік, терезе, терезе және сол сияқтылар арқылы) немесе онда тұратын адамдардың уақытша болмауын және сол сияқтыларды пайдалану сияқты әрекеттерін, бірақ, әрине, осы ыңғайлы жағдайды пайдалану ниетімен қарастыру керек.соңғыларының білімінсіз және келісімінсіз үйге кіру үшін.    

  Тұрғын үйге басып кіру алдау арқылы да жасалуы мүмкін. Тұрғын үйге алдамшы басып кіру-бұл онда тұратын адамды кінәлінің әртүрлі тәсілдері, айла-амалдары, айла-амалдары арқылы адастыру және осылайша осы үйге кіру (мысалы, жалған құжатты көрсете отырып, пошташының, медбикенің, телефон шеберінің және т.б.). Сонымен қатар, тұрғын үйге басып кіру онда тұратын адамдардың сенімін теріс пайдалану арқылы (мысалы, Достық, танысу және сол сияқтылар), сондай-ақ осы адамдардың дәрменсіз күйін (мысалы, ауру, ұйқы және т.б.) пайдалану арқылы мүмкін болады. Алдауды қолдану және сенімге қиянат жасау кінәлі адамдардың үйге кіруін жеңілдету құралы ретінде қарастырылуы керек. Қате мұндай әрекеттерді алаяқтық деп санайды. Мұндай жағдайларда әрекеттің субъективті жағын, атап айтқанда, кінәлі адамның қандай мақсатқа ұмтылғанын ескеру қажет.      

Қылмыс тұрғын үйге заңсыз басып кірген кезден бастап аяқталған деп саналуы керек.     

Егер тұрғын үйге заңсыз басып кіру нәтижесінде кінәлі адам үй-жайдың тұтастығын бұзып, бөтеннің мүлкіне айтарлықтай зиян келтірсе, онда оның әрекеттері қылмыстардың жиынтығы бойынша тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзу және бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру ретінде саралануы керек (ҚК 145-бабы және ҚК 187-бабы 1-бөлігі).    

Субъективті жағынан бұл әрекет тікелей ниет түріндегі кінәмен сипатталады. Тұрғын үйге заңсыз басып кіру кезінде кінәлі адамның ниеті оның тұрғын үйге заңсыз басып кіруінің қоғамдық қауіптілігін түсінуінде және осы тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзғысы келетіндігінде көрінеді.   

  Тұрғын үйге заңсыз басып кірудің себептері мен мақсаттары әртүрлі болуы мүмкін. Олар іс-әрекеттің біліктілігіне әсер етпейді, бірақ жазаны қылмыстық жауапкершілікті жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жайлар ретінде тағайындау кезінде сот ескереді (53, 54-баптар).      

Егер кінәлі адам бөтеннің мүлкін ұрлау мақсатында тұрғын үйге басып кірсе, онда оның әрекеттері ҚК 175-бабының 2-бөлігінің "в" тармағы немесе ҚК 178-бабының 2-бөлігінің "г" тармағы немесе ҚК 179-бабының 2-бөлігінің "в" тармағы бойынша біліктілікке жатады және ҚК 145-бабы бойынша қосымша біліктілікті талап етпейді, өйткені бұл әрекеттердің құрамы толығымен қамтылған.      

Тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзу субъектісі — он алты жасқа толған есі дұрыс жеке тұлға.     

 ҚК-нің 145-бабының 2-бөлігі тұрғын үйге заңсыз басып кірудің біліктілік белгілері ретінде:

а) зорлық-зомбылықты қолдану немесе оны қолдану қаупі;

б) адамдар тобы;

в) түнгі уақытта;

г) заңсыз тінту жүргізілді;

д) тұрғын үйден заңсыз шығару.     

 Тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзуға қатысты зорлық — зомбылықты басқа адамның денесіне физикалық әсер ету деп түсіну керек, ал зорлық-зомбылықты қолдану қаупі-психикалық әсер. Тұрғын үйге қол сұғылмаушылық бұзылған кезде зорлық-зомбылықтың көрсетілген түрлері бір мезгілде де, жеке де қолданылуы мүмкін.      Тұрғын үйге заңсыз басып кіру кезінде физикалық зорлық-зомбылықты қолдану жәбірленушінің ықтимал қарсылығын немесе қарсылығын басуға, оны басқа адамдардың көмегіне жүгіну мүмкіндігінен айыруға бағытталған. Бұл ретте мұндай зорлық-зомбылықты қолдану тұрғын үйде тікелей тұратын немесе тұратын адамдарға ғана қатысты мүмкін емес, ол басқа адамдарға да қолданылуы мүмкін.  

Тұрғын үйге заңсыз басып кіру кезінде физикалық зорлық-зомбылық жасау тәсілдері әр түрлі болуы мүмкін: итеру, итеру, жеке немесе бірнеше рет соққылар, соққылар немесе кез-келген заттарды қолдану, сызаттар, абразиялар, аяқ-қолдарды байлау және т. б.      

Оның қысқа мерзімді бұзылуына немесе жалпы еңбекке қабілеттілігінің шамалы тұрақты жоғалуына әкеп соққан ұрып-соғу немесе денсаулыққа жеңіл зиян келтіру қаралып отырған іс-әрекеттің құрамымен толық қамтылады және ҚК-нің 105-бабы бойынша қосымша біліктілікті талап етпейді. Егер тұрғын үйге заңсыз басып кіру нәтижесінде ауырлығы орташа денсаулыққа зиян келтірілсе (ҚК 104-бабы), ауыр зиян (ҚК 103-бабы) не өлім (ҚК 96-бабы), онда кінәлі адамдардың әрекеттері қылмыстар жиынтығы бойынша тұрғын үйге заңсыз басып кіру (ҚК 145-бабы) және ҚК 104-бабы, 103-бабы ретінде саралануы тиіс ҚК, ҚК 96-бабы.    

 Зорлық-зомбылық қаупімен байланысты тұрғын үйге заңсыз басып кіруді саралауға негіз жәбірленушінің қауіпті нақты деп қабылдайтынын және соның салдарынан оған қарсылық көрсетпейтінін кінәлілердің түсінуі болып табылады. Біліктілік үшін кінәлі адамның өз қатерін жүзеге асыруға ниеті бар ма, әлде оны жәбірленушіні қорқыту мақсатында ғана қолданғаны маңызды емес.   

  Егер тұрғын үйге заңсыз басып кіру кезінде кінәлі адам жәбірленушіні өлтірумен, денсаулығына ауыр зиян келтірумен, өзге де ауыр зорлық-зомбылықпен немесе мүлікті өртеу, жарылыс немесе өзге де жалпы қауіпті тәсілмен жоюмен қорқытса (ҚК 112-бабы), мұндай адамның іс-әрекеті тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзғаны және қауіп төндіргені үшін жауаптылықты көздейтін қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға жатады (ҚК 145-бабы және 112-бабы ҚК).  

  Адамдар тобы жасаған тұрғын үйге заңсыз басып кіру деп тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзудың объективті жағын құрайтын әрекеттерді орындайтын келісім туралы алдын ала болмаса да, көрінеу бірлескен Екі және одан да көп адамдардың бірлестігі түсінілуі керек.     

ҚР ҚІЖК 7-бабының 43-тармағына сәйкес түнгі уақыт деп жергілікті уақыт бойынша сағат 22.00-ден таңғы 06.00-ге дейінгі уақыт аралығын түсіну керек.    

  Заңсыз тінту деп оған заңды негіз болмаған кезде немесе қылмыстық іс жүргізу заңнамасында белгіленген оны жүргізу тәртібін бұза отырып жүргізілген тінту деп түсіну керек.    

 ҚР ҚІЖК 230-бабының 2-бөлігіне сәйкес тінту жүргізу үшін жеткілікті деректердің болуы, Іс үшін маңызы бар заттар немесе құжаттар белгілі бір үй-жайда немесе өзге жерде не нақты тұлғада болуы мүмкін деп пайымдау негіз болып табылады. Іздестіріліп жатқан адамдар мен мәйіттерді табу үшін де тінту жүргізілуі мүмкін (ҚР ҚІЖК 230-бабының 3-бөлігі).  

   Тінту жүргізу тәртібі ҚР ҚІЖК-нің 232-бабымен реттеледі, оның 1-бөліміне сәйкес тергеуші тінту дәлелді қаулы бойынша жүргізеді. Тінту жүргізу туралы қаулыға прокурор немесе оның орынбасары рұқсат беруі керек.   

   ҚР ҚІЖК-нің 232-бабының 3-бөлігіне сәйкес, іздестіріліп жатқан және алып қоюға жататын объект оның табылуының кешіктірілуіне байланысты жоғалуы, бүлінуі немесе қылмыстық мақсатта пайдаланылуы не іздестіріліп жатқан адам жасырынып қалуы мүмкін деген нақты қорқыныш болған жағдайда, тінту прокурордың санкциясынсыз, бірақ кейіннен оған жіберіле отырып жүргізілуі мүмкін жиырма төрт сағат ішінде тінту жүргізілгені туралы хабарлама. Көрсетілген хабарламаны алғаннан кейін прокурор жүргізілген тінту заңдылығын тексереді және оның заңдылығы немесе заңсыздығы туралы қаулы шығарады.    

  Сонымен қатар, тінту кезінде, Егер иесі оларды өз еркімен ашудан бас тартса, Құлыпталған Үй-жайлар мен қоймалар ашылуы мүмкін. Бұл ретте есіктер мен басқа да заттардың іш қатуының қажетсіз зақымдануына жол берілмеуі тиіс (ҚР ҚІЖК 232-бабының 9-бөлігі).    

  Қаралып отырған белгі бойынша қылмыс субъектісі 16 жасқа толған жеке тұлға да, тінту жүргізуге уәкілеттік берілген не уәкілеттік берілмеген лауазымды адам да болуы мүмкін.

    Егер лауазымды адам заңсыз тінту жүргізіп, лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдаланса немесе билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерін асыра пайдалануға жол берсе, онда оның әрекеттері қылмыстардың жиынтығы бойынша тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзу және лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдалану немесе билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдалану ретінде сараланады (ҚК 145-бабының 2-бөлігі және ҚК 307-бабының 3-бөлігі немесе ҚК 145-бабының 2-бөлігі және 308-бап ҚК).

    Тінту лауазымды тұлға болып табылмайтын, бірақ өзіне лауазымды адамның өкілеттігін берген мемлекеттік қызметші (мысалы, жалған құжаттарды, нысанды киімді және сол сияқтыларды пайдалану арқылы) жүзеге асырған кезде де заңсыз деп танылуы тиіс. Бұл жағдайда лауазымды адамның өзіне өкілеттік берген адам жасаған іс-әрекеттер де қылмыстардың жиынтығы бойынша лауазымды адамның өкілеттіктерін беру және заңсыз тінту жүргізумен қатар жүретін тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзу ретінде саралануға жатады (ҚК 309-бабы және ҚК 145-бабы 2-бөлігі).   

  Заңсыз көшіру деп азаматты тұрғын үй заңнамасында белгіленген тәртіпті, шарттарды және заңды негіздерді бұза отырып, заңды түрде иеленетін тұрғын үйден шығару деп түсіну керек. Егер лауазымды адам заңсыз шығаруды жүзеге асыра отырып, лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдаланса немесе биліктің немесе лауазымдық өкілеттіктердің асып кетуіне жол берсе, онда оның әрекеттері қылмыстардың жиынтығы бойынша тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзу және лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану немесе билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдалану ретінде саралануы керек (2-бап. ҚК-нің 145-бабы және ҚК-нің 307-бабы немесе ҚК-нің 145-бабы 2-бөлігі және ҚК-нің 308-бабы).    

 ҚК — нің 145-бабының 3-бөлігінде заң шығарушы талданатын іс-әрекеттің ерекше білікті құрамын-адамның өзінің қызметтік жағдайын пайдалана отырып жасаған тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзуды көздейді.

ҚК-нің 145-бабына қатысты өзінің қызметтік жағдайын пайдалану деп лауазымды адамның атқаратын лауазымына байланысты берілген құқықтары мен міндеттері шеңберінде өзінің қызметтік құзыреті шегінде жасайтын осындай іс-әрекеттерін түсіну керек.     

 ҚК — нің 145-бабының 3-бөлігі бойынша қылмыс субъектісі өзінің қызметтік жағдайын тұрғын үйге заңсыз басып кіру үшін пайдаланатын адам-арнайы субъект болып табылады. Лауазымды адам өзінің қызметтік жағдайын пайдаланбай, тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты бұзған жағдайларда, ол жасаған іс-әрекетті ҚР ҚК 145-бабының 3-бөлігі бойынша өзінің қызметтік жағдайын пайдалану ретінде саралауға болмайды. Осы әрекетті жасау мән-жайларына байланысты мұндай адамның іс-әрекетін ҚК-нің 145-бабының 1-бөлігі немесе ҚК-нің 145-бабының 2-бөлігі бойынша саралау керек.    

 Егер лауазымды адам өзінің қызметтік беделін пайдалана отырып, тұрғын үйге соңғы заңсыз басып кіру мақсатында басқа адамға әсер етсе, онда мұндай лауазымды адамның іс-әрекеті тұрғын үйге заңсыз басып кіруге итермелеу ретінде саралануы тиіс (ҚК 28-бабының 4-бөлігі, ҚК 1-бөлігінің 1-бөлігі немесе 145-бабының 2-бөлігі).    

 ҚР ҚК 145-бабының 1 және 2-бөлімдерінде көзделген қылмыстар ауырлығы аз қылмыстарға жатады.      ҚР ҚК 145-бабының 3-бөлімінде көзделген қылмыс ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И. Ш. БОРЧАШВИЛИДІҢ Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне 2007 жылғы түсініктемесі                  

Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007 актінің қабылданған күні: 02.08.2007 қабылданған орны: жоқ актіні қабылдаған Орган: 180000000000 әрекет аймағы: 100000000000 норма шығарушы орган берген НҚА тіркеу нөмірі: 167 акт мәртебесі: new құқықтық қатынастар саласы: 028000000000 акт нысаны: COMM Заң күші: 1900 акт тілі: rus

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы